سیری در آراء و اندیشه‌های شهید سید محمدباقر صدر

  • کد خبر : 718120
  • منبع : روزنامه جمهوری اسلامی
خلاصه

رئیس سازمان امنیت کشور عراق، آیت‌الله صدر را به مرگ تهدید می‌کند و از ایشان می‌خواهد که چند کلمه، علیه انقلاب اسلامی ایران بنویسد تا از مرگ نجات یابد. آیت‌الله صدر با این خواسته مخالفت کرده و می‌گوید: "من آماده شهادتم." آن گاه ...

خبرگزاری اهل‌بیت(ع) ـ ابنا / سرویس تحلیل سیاسی:

رژیم بعث عراق، در تاریخ 16 فروردین 1359، آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر و خواهرعالمه‌اش بنت الهدی را دستگیر و به بغداد برد. رئیس سازمان امنیت کشور عراق، آیت‌الله صدر را به مرگ تهدید می‌کند و از ایشان می‌خواهد که چند کلمه، علیه انقلاب اسلامی ایران بنویسد تا از مرگ نجات یابد. آیت‌الله صدر با این خواسته مخالفت کرده و می‌گوید: "من آماده شهادتم" آن گاه این خواهر و برادر مجاهد و عالم را به شکنجه گاه می‌برند و به شهادت می‌رسانند و در تاریخ 19 فروردین 1359، در نیمه‌های شب جنازه دو شهید را مخفیانه دفن می‌کنند. در میزان ارادت و بینش عمیق آیت‌الله شهید صدر نسبت به انقلاب اسلامی ایران و رهبر کبیر انقلاب همین جمله از ایشان کافی است که فرمود: "ذوبوا فی الامام الخمینی، کما ذاب هو فی الاسلام" در امام خمینی ذوب شوید، همانگونه که او در اسلام ذوب شده است. آیت‌الله شهید سید محمد باقر صدر علاوه بر آنکه عالمی مجاهد و مبارزی پرتلاش بود، فقیهی توانمند و اندیشه‌ورزی روشن و آگاه نیز بود که آثار فراوان علمی از ایشان به یادگار مانده است. به مناسبت سالگرد شهادت این عالم مجاهد و شهید راه اسلام و خواهر شهیده‌اش، فرصت را مغتنم شمرده و به معرفی آثار و تالیفات علمی و فقهی ایشان می‌پردازیم و به همین بهانه کتاب "صدر اندیشه" را نیز خدمت خوانندگان گرامی روزنامه معرفی می‌نمائیم.

کتاب "صدر اندیشه"، تالیف دکترعبدالله نصری مدرس فلسفه دانشگاه علامه طباطبائی است که توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی در 728 صفحه تدوین و منتشر شده است. این کتاب مشتمل بر ده بخش است که در بخش اول (دفتر ایام)، مولف زیر شش عنوان اقدام به معرفی شهید آیت‌الله سید محمد باقر صدر از تحصیلات حوزوی تا مرجعیت، از اسارت تا شهادت، خاندان صدر، صدر و انقلاب اسلامی ایران، شخصیت اخلاقی و آثار علمی، تالیفات و تقریرات این شهید گرانقدر حوزه علم و دین و مرجعیت نموده است.

بخش دوم تا دهم این کتاب اختصاص به نقد و بررسی آراء و اندیشه‌های شهید صدر دارد. در بخش سوم با عنوان "شناخت انسان"، مباحث جبر و اختیار،‌انسان شناسی و نقش عبادت در انسان‌سازی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. بخش چهارم این کتاب اختصاص به مباحث کلامی مانند: ‌اثبات خدا،‌نبوت و خط سیر خلافت انسان،‌ اثبات نبوت خاصه، امامت و تشیع، امام مهدی (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) و انتظار بشر از دین دارد. در بخش پنجم زیرعنوان "شناخت قرآن"، موضوعات قرآن‌شناسی و فهم و تفسیر قرآن مورد بحث قرار گرفته است.

بخش ششم کتاب "صدر اندیشه"، با عنوان "اندیشه سیاسی"، مباحثی از قبیل نظام سیاسی اسلام، نقش حق الطاعه در اندیشه سیاسی و آزادی را در بر می‌گیرد. در بخش هفتم به "جامعه و تاریخ" پرداخته شده و عناوینی مانند چیستی جامعه و فلسفه تاریخ مورد بحث قرار گرفته است. بخش هشتم کتاب "اقتصاد اسلامی" را مورد بحث قرار می‌دهد و به بررسی عناوینی مانند علم یا مکتب، ساختار اقتصاد اسلامی، ویژگی‌های اقتصاد اسلامی، توزیع قبل از تولید، توزیع پس از تولید، شیوه‌های تصرف در اموال، رشد تولید، وظایف اقتصادی دولت، ‌بانکداری بدون ربا و... می‌پردازد. در بخش نهم "نظام اجتماعی انسان" از منظر آراء و اندیشه‌های آیت‌الله شهید سید محمد باقر صدر مورد بررسی قرار گرفته است که شامل عناوینی همچون نظام اجتماعی مطلوب،‌مبانی نظام اجتماعی اسلام و رسالت اسلامی در عصر حاضر می‌باشد. بخش دهم و پایانی این کتاب، اختصاص به اجتهاد و نهاد مرجعیت دارد که زیر عناوینی مانند: اجتهاد و فهم نص، حوزه و مرجعیت،‌رسالت حوزه و روحانیت، تحول در روش مرجعیت و... مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

از جمله عناوینی که در این کتاب به طور مفصل به آن پرداخته شده است،‌ موضوع آثار علمی، تالیفات و تقریرات آیت‌الله شهید سید محمد باقر صدر است که با توجه به اهمیت این بخش، گزیده‌ای از صفحات مربوط به این بخش را تقدیم می‌نماییم:

نخستین آثار

نخستین تالیف صدر گویا در هشت سالگی بوده که کتابی را در مورد اهل‌بیت(ع) در صد صفحه تالیف می‌کند که گم شده است.(1) در یازده سالگی که منطق را فرا می‌گیرد، پس از اتمام درس، کتابی در منطق تالیف و در آن به نقد برخی از کتب منطقی می‌پردازد. در اوائل سال 1365 (در 12 سالگی) کتابی با عنوان "العقیده الالهیه فی‌الاسلام" را می‌نویسد. در کتاب فدک فی التاریخ در دو مورد با عبارات زیر به این کتاب اشاره می‌کند:

1- نقلنا هذه الجمله عن کتابنا العقیده الالهیه فی‌الاسلام (ص102)...
2- و قد اوضحنا هذا المذهب فی کتابنا العقیده الالهیه فی‌الاسلام (ص148)...

فدک فی التاریخ

کتاب بعدی صدر، فدک فی التاریخ است که سال شروع و اتمام آن به طور دقیق مشخص نیست. ابوزید عاملی احتمال می‌دهد که در ماه رمضان 1366 یا 1367، این کتاب را تالیف کرده است. صدر در مقدمه کتاب اشاره می‌کند که این اثر حاصل پژوهش‌های وی در یکی از ایام تعطیلی درس‌های حوزه بوده است. به گفته خودش پس از اتمام کتاب آن را منتشر نمی‌سازد، بلکه آن را به عنوان یادآور گوشه‌ای از فعالیت‌های فکری خود در نظر می‌گیرد تا در موقع مقتضی منتشر سازد. "کان فی نیتی الاحتفاظ به کمذکر عندالحاجه، فبقی عندی سنین مذکراً و مورخاً لحیاتی الفکریه فی الشهر الذی تمخض عنه"(2)

غایه الفکر

کتاب دیگر وی "غایه الفکر" است که نگارش آن را در تاریخ1370 شروع می‌کند. وی بنا داشته تا یک دوره اصول را در ده جزء بنگارد، که بخشی از این اثر را در 104 صفحه با عنوان "غایه الفکر، القسم الخامس من الجزء الثانی، فی مباحث الاشتغال" در سال 1374 منتشر می‌سازد. وی در این اثر برخی از آراء اصولیین را نقد می‌کند.

فلسفتنا

صدر در جمادی الثانی 1378 شروع به تالیف این کتاب می‌کند. در این اثر به بررسی دو موضوع اصلی جهان بینی و معرفت شناسی می‌پردازد. هدف وی در این کتاب نیز بیشتر نقد ماتریالیسم دیالکتیک و دفاع از جهان بینی الهی است. در بحث از معرف شناسی نه تنها به تحلیل و نقد طرفداران ماتریالیسم دیالکتیک، که به نقد آراء برخی فیلسوفان تجربی نیز می‌پرداد.بعضی از مباحث این کتاب با برخی مقالات کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم مشترک است. البته فقط جلد اول کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم توسط استاد جعفر سبحانی به زبان عربی ترجمه شده است. این ترجمه (9 ذی القعده 1378) نیز همزمان با انتشار فلسفتنا بوده است. از این روی احتمال آنکه صدر از کتاب اصول فلسفه و رئالیسم استفاده کرده باشد بسیار ضعیف است، به ویژه آنکه قبل از انتشار کتاب، چند فصل آن در مجله "حریت" منتشر شده بود. اما برخی از حوزویان که به اهمیت این کتاب و مباحث مطرح شده در آن توجه نداشتند، انتشار این اثر صدر را منافی با مقام اجتهاد وی می‌دانستند.

در سال 1397 ق سید محمد حسینی مرعشی در نامه‌ای به صدر از وی می‌خواهد تا اجازه دهد که به ترجمه فارسی این اثر بپردازد، و صدر در نامه‌ای به تاریخ 16 جمادی الاوال 1379 ق برای انجام این کار پاسخ مثبت می‌دهد.(3)
حزب بعث که تفکر اشتراکی بر آن حاکم بود، این اثر را از جمله کتاب‌های ممنوعه ا علام می‌کند، واز صدر می‌خواهد تا آن را با جرح و تعدیل منتشر سازد. صدر از چاپ مجدد کتاب صرفنظر می‌کند، اما فاضل البراک، مدیر سازمان امنیت عراق، از او می‌خواهد که حتماً کتاب را منتشر سازد. صدر که متوجه می‌شود سازمان امنیت عراق با دخل و تصرف در کتاب آن را منتشر خواهد کرد، تصمیم می‌گیرد تا این کار زیر نظر وی صورت گیرد. از این روی شیخ محمد رضا نعمانی را به عنوان ناظر چاپ کتاب تعیین می‌کند تا حذفیات آن به حداقل برسد.(4)

اقتصادنا

در جمادی الثانی 1379 ق صدر تصمیم می‌گیرد تا کتابی در باب مکتب اقتصادی اسلام تالیف کند. قسمت اول این کتاب در جمادی‌الاول 1380 ق به اتمام می‌رسد. قسمتی از آن نیز قبل از انتشار کتاب در مجله "الاضواء" به عنوان ماتریالیسم تاریخی انتشار می‌یابد. در آنجا اشاره می‌کند که این بحث، فصلی از کتابی در باب اقتصاد است که به‌زودی منتشر خواهد شد. در محرم سال 1381بخش اول کتاب اقتصادنا در 365 صفحه و در سال 1383 بخش دوم آن منتشر می‌شود. پس از انتشار جلد اول، صدر در نامه‌ای به سید هادی خسروشاهی سه نسخه از آن را به ایران ارسال می‌کند. در بخشی از این نامه چنین می‌گوید: "...و اما کتاب اقتصادنا، جزء اول آن به تازگی منتشر شده و من سه نسخه برای شما خواهم فرستاد. یک نسخه برای خودتان و دیگری را به [مجله] "مکتب اسلام" بدهید و امیدوارم که به طور مشروح دیدگاه خود را درباره آن بنویسید. و نسخه سوم برای سیدنا المعظم، آیت‌الله، الحجه، سید محمد حسین طباطبایی است که شما لطف کنید و آن را ازسوی من به ایشان اهداء کنید.‌ای کاش وقت ایشان اجازه می‌داد و بحثی درباره کتاب می‌نوشتند و برای من می‌فرستادند..."(5)

البنک اللاربوی فی‌الاسلام

در ماه رجب 1387ق نامه‌ای ازسوی وزارت اوقاف کویت به صدر و ابوالاعلی المودودی ارسال و از آنها خواسته می‌شود تا طرحی برای بانکداری بدون ربا ارائه دهند. صدر که در آن زمان عازم سفر حج بود، شش ماه فرصت می‌خواهد تا کتابی را در این زمینه تالیف کند. صدر به این دلیل چنین کاری را ضروری می‌داند که به‌زعم وی، برای دفاع از اسلام باید نشان داد که احکام این دین در جامعه قابل پیاده شدن است. پس از سفر حج، صدر متوجه می‌شود که فرصت چندانی برای تدوین کتاب باقی نمانده است؛ از این روی مباحثی را که در ذهن داشت در جلسات با شاگردان خود مطرح و پس از آن ظرف یک ماه کتاب البنک اللاربوی را تالیف می‌کند و شاگردانش نیز کتاب را در مدت کوتاهی در 248 صفحه منتشر می‌کنند. صدر در سال 1388 کتاب را به شیخ‌کورانی می‌دهد تا آن را به وزارت اوقاف کویت تحویل دهد. در سال 1353ه.ش نیز این کتاب را یکی از شاگردان صدر به نام حیدر جوادی به زبان اردو ترجمه می‌کند.(6)

الاسس المنطقیه للاستقراء

این کتاب مهمترین کتاب صدر در زمینه فلسفه، به ویژه فلسفه علم و معرفت‌شناسی است. وی در طول ماه رمضان 1384 مباحثی را به عنوان منطقِ ذاتی مورد بحث قرار می‌دهد، که در 148 صفحه به نگارش درمی‌آید. سرانجام پس از هفت سال تحقیق، این اثر که به گفته صدر حاصل عمر وی بوده، تالیف می‌شود.(7) صدر در ماه رمضان 1391، یکی از شاگردان خود به نام سیدمحمدعلی باقری را به لبنان می‌فرستد تا کتاب را برای انتشار به موسسه دارالفکر در بیروت تحویل دهد؛ و در ذی‌القعده یا ذی‌الحجه همین سال کتاب منتشر می‌شود. پس از انتشار، کتاب در مجامع علمی مورد توجه بسیاری از اهل علم وفلسفه قرار می‌گیرد، اما متاسفانه در حوزه علمیه نجف توجه چندانی به آن نمی‌شود. و همین امر صدر را متاثر می‌سازد، چرا که وی در صدد بود تا کتاب‌های جدیدی نظیر این اثر نیز در کنار کتاب‌های قدیمی، در سطح حوزه‌ها تدریس شود.(8)

در سال 1399 یکی از بهترین شاگردان صدر، به نام شیخ ‌حسین معن – که برخی او را محمدباقر صدر کوچک می‌نامیدند – اقدام به خلاصه کردن این اثر می‌کند، وآن را تحویل صدر می‌دهد. وی با مطالعه آن اظهار می‌دارد که من هرگز فکر نمی‌کردم شیخ حسین معن تا این حد کتاب را فهمیده باشد. احتمال دارد که این کتاب نیز در میان آثار گمشده صدر از میان رفته باشد.(9)

الفتاوی الواضحه

صدر اعتقاد داشت که باید آثار فقهی جدیدی را تالیف کرد. وی بنا داشت مسائل شرعی را که امروزه به صورت رساله‌های عملیه در اختیار مردم قرار می‌گیرد به روش جدیدتری ارائه کند. در ابتداء از شیخ‌محمدجواد مغنیه می‌خواهد که به این امر اقدام ورزد. پس از تالیف کتاب توسط نامبرده، صدر آن را مطالعه کرده، اما آن را مناسب شرایط روزگار خود نمی‌بیند. از این روی تصمیم به تالیف کتاب الفتاوی الواضحه می‌گیرد. از نظر صدر کتاب توضیح‌المسائل، باید هم متناسب با نیازهای روز و هم فاقد پیچیدگی وابهام باشد. صدر قبل از انتشار این اثر، قسمتی از مباحث آن را در اختیار برخی از شاگردان خود نظیر سیدمحمدکاظم حائری و شیخ‌محمدرضا نعمانی قرار می‌دهد تا آن را به گروه‌های مختلف اجتماعی عرضه کرده، از آن‌ها بخواهد در مورد مطالب صدر نظر اظهار کنند تا چنانچه ابهاماتی در آن است به اصلاح آن بپردازد.(10)

در 20 رمضان 1396 کتاب الفتاوی الواضحه در 618 صفحه و در شش هزار نسخه منتشر می‌شود. این اثر با استقبال بسیار روبرو می‌شود، تا جایی که حتی در میان اهل سنت نیز جایگاه رفیعی پیدا می‌کند. استقبال از این کتاب به اندازه‌ای بوده که چاپ اوّل آن در کم‌تر از یک ماه به اتمام می‌رسد و در چاپ دوم، صدر مقدمه‌ای شامل مباحث اصول دین را بر آن اضافه می‌کند. صدر در نامه‌ای از شیخ‌عباس اخلاقی می‌خواهد این اثر را به زبان فارسی ترجمه کند.(11)

اصول دین

صدر، در اواخر عمر خود به تالیف کتاب مفصلی در زمینه اصول دین می‌پردازد. وی در آغاز کتاب الفتاوی الواضحه، به اختصار از اصول دین سخن به میان آورده است. پس از انتشار این اثر و استقبال از آن متوجه می‌شود که باید کتاب گسترده‌تری را تالیف کند. نام این کتاب، بحث فی‌اصول‌الدین بوده است و صدر درباره آن چنین می‌گوید: "کتاب دراسی فی اصول‌الدین، تمتزج فیه المقدمه المعهوده للطبعه الثانیه من الفتاوی الواضحه بقدر کبیر من ابحاث فلسفتنا بجزءِ معتد به من نظریتنا فی‌الاسس المنطقیه للاستقراء لکی یکون کتابً دراسیاً حدیثاً فی اصول‌الدین ان‌شاءالله تعالی" (12)

تحلیل ذهن بشری

صدر در سال‌های آخر عمر خود همچنین مشغول تالیف کتابی در باب تحلیل ذهن انسان شده، به مقایسه آراء فلاسفه قدیم و جدید می‌پردازد. در ایام پیروزی انقلاب اسلامی ایران هر روز، به جز روزهای چهارشنبه، مطالب مربوط به این پژوهش خود را برای جمعی از شاگردانش مطرح می‌کند. در این جلسات اشخاصی چون سید محمود هاشمی، سید محمد حائری، سید علی‌اکبر حائری، سید عبدالعزیز حکیم، سیدصدرالدین قپانچی، سیدمحمدباقر مهری و شیخ محمدرضا نعمانی، حضور پیدا می‌کردند(13). گویا این اثر به اتمام نمی‌رسد و مجموعه دست‌نوشته‌های صدر در این زمینه پس از شهادتش، مانند برخی آثار دیگر وی را، حزب بعث مصادره می‌کند.(14) در این اثر، صدر بحث مفصلی را در باب وجود ذهنی مطرح کرده بود. قپانچی در این باره چنین می‌گوید: "ایشان وجود ذهنی را براساس من هستم، پایه‌گذاری کرد و توانست تحلیل بسیار جذاب وجدیدی را از این مبحث ارائه دهد. شهید صدر پنج جزوه درباره وجود ذهنی و چیزی فراتر از سیصد، چهارصد صفحه مطلب در این مورد نوشت. ایشان با طرح این موضوع در جمع کوچک ما، سعی داشت بحث را پخته کند و با استفاده از نظرات شاگردانش، آن را برای ارائه در سطح عمومی‌تر و گسترده‌تری آماده سازد. این نوشته‌های ارزشمند پس از شهادت ایشان مفقود شدند، زیرا حزب بعث همه کتابخانه و دست‌نوشته‌های ایشان را ضبط کرد".(15)

مجتمعنا

صدر، پس از تالیف فلسفتنا تصمیم می‌گیرد تا کتابی با عنوان مجتمعنا بنویسد؛ و به این مطلب در آخر کتاب فلسفتنا نیز اشاره کرده است.(16) یکی از مباحثی که بنا بوده در کتاب مجتمعنا مطرح شود، رابطه تغییر افکار عملی انسان با محیط بوده و اینکه این رابطه مکانیکی نیست، بلکه اختیاری و از انگیزه‌های ارادی انسان سرچشمه می‌گیرد. ماهیت این دگرگونی در پرتو تفکر اسلامی درباره جامعه، از بحث‌های مهم صدر در این کتاب بوده است. علاوه بر این بحث، گویا بنا بوده تا درباره انسان وحیات اجتماعی وی، و روش اداره جامعه از نظر اسلام مطالبی را به رشته تحریر درآورد، که توفیق آن را پیدا نمی‌کند. البته سیدمحمدباقر حکیم به درستی به این مطلب اشاره دارد که برخی مباحث موردنظر صدر در سایر آثار وی آمده است. ماند "الاسلام یقودالحیاه"، "المدرسه الاسلامیه"، "التفسیر الموضوعی"، و برخی از مقالات وی.(17)

در کتاب "صدر اندیشه" فهرست آثار آیت‌الله شهید محمد باقر صدر که درکلیات و مجموعه آثار تهیه شده درج گردیده، مورد اشاره قرار گرفته و همچنین آثار گمشده این محقق و عالم پر کار بر شمرده شده است.

پاورقی:

1- السیره والمسیره فی حقائق و وثائق، ج 1، ص 131.
2- فدک فی التاریخ، ص 7/ فدک در تاریخ، ص 15.
3- السیره والمسیره فی حقائق و وثائق، ج 5، ص 419.
4- شهیدالامه و شاهدها، ج 1، صص 1- 100.
5- شاهد یاران، ص 52/ السیره والمسیره فی حقائق و وثائق، ج 5، ص134.
6- السیره والمسیره فی حقائق و وثائق، ج ص 91.
7- شهیدالامه وشاهدها، ج 1 ص 96.
8- السیره والمسیره فی حقائق و وثائق، ج 2 ص 439.
9- همان، ج 4 صص 8-37.
10- همان، ص 83/ السیره والمسیره فی‌حقائق و وثائق، ج 3، ص 149.
11- السیره والمسیره فی حقائق و وثائق، ج 5، ص 303.
12- همان، ج 3، ص 307.
13- السیره والمسیره فی حقائق و وثائق، ج3، ص 417.
14- زندگی وافکار شهید صدر، ص 70.
15- شاهد یاران، ص 69.
16- شهیدالامه وشاهدها، ج 1، ص 122.
17- فلسفتنا، ص 236.

.....................
پایان پیام/ 167


مطالب مرتبط

نظر خود را ارسال کنید

پست الکترونیکی شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای ضروری با * علامت خورده اند

*

شهید محمد باقر صدر
جشنواره فیلم فجر
نامه دوم
نام رهبر به جوانان غربی
کشتار شیعیان نیجریه
فرآخوان استاد عربی