به مناسبت بزرگداشت شیخ صدوق:

کتاب‌‏شناسی شيخ صدوق‏

  • کد خبر : 312753
  • منبع : ابنا
خلاصه

هرگاه ابو جعفر محمد بن على الاسود مرا مى‏‌ديد كه براى فرا گرفتن علم و دانش به محضر استاد مى‌‏روم به من مى‌‏فرمود: اين ميل و اشتياق به علم و دانش كه در تو وجود دارد مايه شگفتى نيست, زيرا تو به دعاى امام زمان ـ عجل الله تعالى فرجه الشريف ـ متولد شده‏‌اى.
تأليفات فراوان و گوناگون وى در علوم و فنون مختلف اسلامى، هر كدام گوهرى تابناك و گنجينه‌‏اى پايان‏ناپذير است كه هم‏اكنون نيز با گذشت بيش از هزار سال از تاريخ تأليف آنها، به جاى فرسودگى و بى‏‌رونقى، روز به روز بر ارزش و اعتبار آن افزوده شده و جايگاهى بس رفيع و والا يافته‏‌اند و در صدر قفسه كتابخانه‌‏ها و در سينه فقها و دانشمندان جاى دارند. در ادامه معرفی تعدادی از آثار ایشان آمده است.

خبرگزاری اهل‌بیت(ع) ـ ابنا / سرویس صفحات فرهنگی:

آن‌چه در پی می‌آید کتاب‏‌شناسی شيخ صدوق‏ به مناسبت بزرگداشت این شیخ مشهور و صاحب اثر است که برای خوانندگان محترم می‌آوریم:

گذری بر زندگی شیخ صدوق‏

محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى، مشهور به «شيخ صدوق»، در سال 305 هجرى قمرى، در خاندان علم و تقوى، در شهر قم ديده به جهان گشود. سال‌هاى 306 و 307 نيز براى ولادت شيخ ذكر شده است.شيخ صدوق، جريان ولادت خود را كه با تقاضاى كتبى پدرش از محضر امام زمان عجل الله تعالى فرجه و دعاى آن حضرت بوده، در كتاب كمال الدين ذکر کرده و آورده:

هرگاه ابو جعفر محمد بن على الاسود مرا مى‌‏ديد كه براى فرا گرفتن علم و دانش به محضر استاد مى‌‏روم به من مى‌‏فرمود: اين ميل و اشتياق به علم و دانش كه در تو وجود دارد مايه شگفتى نيست, زيرا تو به دعاى امام زمان ـ عجل الله تعالى فرجه الشريف ـ متولد شده‌‏اى.

پدر بزرگوارش، على بن حسين بن بابويه قمى، از برجسته‏‌ترين علما و فقهاى بزرگ زمان خود بود. در آن روزگار، با آنكه عالمان و محدثان بسيارى در قم مى‌‏زيستند، پرچم هدايت و مرجعيت فتوا بر دوش اين عالم عابد و محدث زاهد و صاحب كرامات، يعنى على بن بابويه (پدر شيخ صدوق) بوده است. شيخ صدوق بيش از بيست سال از دوران پر بركت حيات پدر را درك كرد و در اين مدت از محضر پدر و ساير علماى قم كسب علم و حكمت كرد. او در سن 22 يا 23 سالگى بود كه پدر بزرگوارش دار فانى را وداع كرد، وظيفه سنگين نشر احاديث آل محمد ـ صلى الله عليهم اجمعين ـ و هدايت امت را به عهده گرفت. اين عالم بزرگ و آخرين بازمانده خاندان صدوق، پس از عمرى پر بركت در سال 381 هجرى ديده از جهان فانى فرو بست و به سراى باقى شتافت.

تأليفات فراوان و گوناگون وى در علوم و فنون مختلف اسلامى، هر كدام گوهرى تابناك و گنجينه‌‏اى پايان‌‏ناپذير است كه هم‌‏اكنون نيز با گذشت بيش از هزار سال از تاريخ تأليف آنها، به جاى فرسودگى و بى‏‌رونقى، روز به روز بر ارزش و اعتبار آن افزوده شده و جايگاهى بس رفيع و والا يافته‏‌اند و در صدر قفسه كتابخانه‌‏ها و در سينه فقها و دانشمندان جاى دارند.در ادامه معرفی تعدادی از آثار ایشان آمده است.

کتاب‌شناسی شیخ‌صدوق

  1.      کتاب التوحيد

موضوع كتاب رواياتی از حضرت رسول خدا ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ پيرامون توحيد و شناخت ذات، صفات، اسما و افعال خداوند متعال و پاداش يكتا پرستان و عرفا، يكتاپرستى و نفى تشبيه، معناى واحد، توحيد و موحد، معناى «قُل هوَ اللّه أحَد»، اثبات جسم و صورت نداشتن خداوند، روايات درباره ديدن خداوند، قدرت، صفات ذات و صفات افعال، تفسير «كل شي‏ء هالك إلا وجهه»، تفسير «و الأرض جميعا قبضته»، نفى زمان و مكان و حركت از خداوند متعال، اسماء الله و مباحث مفيد و مهم کلامی است.

اين كتاب در شناخت خداوند متعال و معرفى ديدگاه شيعه درباره مباحث توحيد، كتابى ارزشمند است. كتاب شامل 583 حديث است كه در 67 باب توسط مؤلف تنظيم شده‏‌اند. اعتبار كتاب توحيد، مانند ديگر كتاب‏‌هاى شيخ صدوق، پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايى شيعه به شمار مى‌‏آيد. روايات آن نيز در بسيارى از مجموعه‌‏هاى روايى شيعه مانند بحار الانوار آمده و به آنها استناد شده است.

شيخ صدوق درباره انگيزه نگارش اين كتاب مى‌‏گويد: امرى كه موجب گشت تا اين كتاب را به رشته تحرير درآورم اين بود كه ديدم برخى از مخالفين به علماى شيعه نسبت تشبيه و جبر مى‌‏دهند.دليل آن هم رواياتى بود كه در كتاب‌‏هاى شيعه ديده بودند و با ناآگاهى از معانى و تفسير آنها، معنايى غلط براى آن بيان مى‌كردند و با اين كار چهره مذهب ما را در برابر مردم زشت و ناپسند نشان مى‌‏دادند.من هم با قصد قربت به درگاه الهى، اقدام به نگارش اين كتاب در توحيد و نفى تشبيه و جبر نمودم.شرح‌‏هاى متعددى بر اين كتاب نگاشته شده است.

  1.      ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏ 

شيخ صدوق در كتاب ثواب الأعمال روايات فراوانى را پیرامون بيان اعمال پسنديده و ناپسند و پاداش اعمال نيك و مجازات اعمال بد انسان آورده است.

همچنين وى در اين كتاب رواياتى از ائمه معصومين عليهم السلام درباره اعمال خيرى كه خداوند بر آن وعده پاداش داده و اعمال زشتی كه خداوند بر آنها وعده عذاب و عقاب داده آورده است. كتاب ثواب الأعمال مانند ديگر كتاب‌‏هاى شيخ صدوق پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايى شيعه به شمار مى‌‏آيد.

ثواب گفتن لا اله الا الله، رفتن به مسجد، تفكر، زيارت پيامبر و ائمه، حفظ قرآن، توبه، عمل به علم، شاد كردن دل برادر مؤمن و ثواب جهاد در راه خدا مى‌‏باشد.

كتاب عقاب الاعمال نيز شامل موضوعاتى مانند:

مجازات كسى كه در انجام فرامين الهى سستى به خود راه دهد، قسم دروغ، زكات ندادن، اذيت مؤمن، قطع رحم، حاكم ستمگر و مجازات ترك امر به معروف و نهى از منكر مى‌‏باشد.

كتاب ثواب الأعمال شامل 788 حديث است كه در ضمن 389 عنوان آمده‌‏اند. كتاب عقاب الأعمال هم شامل 331 حديث است كه در ضمن 131 عنوان آمده‏‌اند.

روايات اين كتاب در بسيارى از مجموعه‌‏هاى روايى بزرگ شيعه مانند: كتب اربعه، بحار الانوار و وسايل الشيعه نقل شده و به آنها استناد شده است. ‏

این کتاب دائرة المعارف بزرگى از معارف اسلامى و احكام حلال و حرام مى‏‌باشد و هيچ فقيه دانشمند و يا اديب نام‏آورى از آن بى‌‏نياز نيست.

شيخ صدوق درباره انگيزه نگارش اين كتاب مى‌‏فرمايد:امرى كه موجب گشت اين كتاب را به رشته تحرير درآورم روايتى بود از حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله كه مى‌‏فرمايد:«راهنما بر انجام عمل نيك مانند انجام دهنده آن است»، و آن را «ثواب الأعمال» نام نهادم به اميد آنكه خداوند مرا از پاداش آن محروم نفرمايد و به جز اميد به پاداش الهى و خوشنودى خداوند سبحان چيز ديگرى مقصود من نبوده است.

  1.      الخصال

شيخ صدوق در اين كتاب روايات فراوانى درباره مسائل اخلاقى و عقيدتى و ديگر موضوعات مورد نياز جامعه بشرى جمع‌آورى كرده است.اين كتاب در نوع و سبك خود بى نظير است و اولين كتابى است كه به اين سبك به نگارش در آمده است. مؤلف به شكلى زيبا و با توجه به اعداد يك تا هزار، روايات را دسته‌‏بندى نموده است. ارزش‏كتاب خصال با وجود حجم كم، دائرة المعارف بزرگى از معارف اسلامى و احكام حلال و حرام است و هيچ فقيه دانشمند و يا اديب نام‏آورى از آن بى‌‏نياز نيست.

همچنين اين كتاب، به مباحث تاريخى، تفسير قرآن، نكات فلسفى و مسائل سياسى نيز اشاره دارد.

كتاب خصال با مطالب مفيد و مباحث گران‌قدر خود از مجموعه‌‏هاى نفيس روايات اهل بيت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به شمار مى‌آيد. كتاب حاضر شامل 1255 حديث است و در 26 باب مجزا تنظيم گرديده. عنوان بندى باب‌‏ها بر اساس ارقام است بدين شكل كه روايات شامل يك خصلت در يك باب آمده و شامل دو خصلت در بابى و شامل سه خصلت در بابى ديگر و...

شيخ صدوق درباره انگيزه نگارش اين كتاب مى‌‏گويد:

با تحقيق در تأليفات مشايخ و علماى بزرگ گذشته دريافتم كه آنان در بخش‌‏هاى مختلف علوم كتاب‏‌هايى نگاشته‏‌اند, اما درباره رابطه ميان اعداد و صفات پسنديده و ناپسند چيزى نگاشته نشده است.

با توجه به فايده فراوان اين موضوع براى جوينده علم، بر آن شدم تا براى تقرب به درگاه الهى دست به نگارش چنين كتابى بزنم تا به پاداش الهى و خوشبختى و رحمت خداوند متعال نايل گردم و از درگاه ايزد منان خواهانم تا اميدم را نااميد نگرداند چرا كه او بر هركارى تواناست.

اعتباراين كتاب نيز مانند ديگر كتاب‏‌هاى شيخ صدوق مورد توجه خاص علما و فقهاى شيعه قرار گرفته و روايات آن در بسيارى از مجموعه‌‏هاى روايى شيعه مانند كتب اربعه و بحار الانوار آمده و نقل آنها زينت بخش كتب روايى علماى متأخر از شيخ صدوق شده است.

  1.      صفات الشيعة 

با بالا گرفتن ظلم و ستم خلفاى عباسى و قدرت يافتن دولت‏‌هاى شيعه در سال‏‌هاى اوليه غيبت كبرى و علاقه روز افزون مردم به اهل‌بيت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم، مذهب تشيع طرفداران فراوانى پيدا كرده بود. مردم بدون آنكه آگاهى صحيحى از معارف عميق و گسترده تشيع داشته باشند به آن گرويده بودند و شيخ صدوق كه يكى از خدمتگزاران بزرگ معارف اهل بيت عليهم السلام بود با نگارش اين كتاب مردم را از صفات حقيقى شيعه خاندان رسالت آگاه ساخت تا مردم تنها به نام اكتفا نكنند، بلكه در حقيقت نيز پيرو و شيعه آن بزرگواران باشند.

روايات ائمه ـ عليهم السلام ـ درباره صفات و ويژگى‌‏هاى شيعه و اينكه شيعيان محمد و آل محمد ـ صلوات الله عليهم ـ چه خصوصيت‌‏هايى را بايد دارا باشند تا شيعيان حقيقى آن بزرگواران باشند، موضوع این کتاب است. كتاب که شامل 71 حديث است. از زمان نگارش تا كنون مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار داشته و در بسيارى از مجموعه‏‌هاى روايى بر آن استناد شده مانند: «الدمعة الساكبة» نوشته محمد باقر بن عبد الكريم دهدشتى نجفى و «بحار الانوار» علامه مجلسى و «وسائل الشيعه» شيخ حر عاملى و «مستدرك الوسائل» محدث نورى. علاقه محدث نورى به اين كتاب در حدّى بوده كه محدث نورى يك نسخه از آن را به خط خود نگاشته كه اين نسخه هم‏اكنون در دسترس مى‌‏باشد.

اين كتاب براى شناخت صفات شيعه حقيقى كتابى بس ارزشمند و قابل توجه است و خواننده با مطالعه آن پى به صفات و ويژگي‌هايى كه شيعيان اهل بيت بايد دارا باشند مى‌‏برد و با داشتن مجموعه روايات اخلاقى و عقيدتى و بهترين برنامه براى زندگى مى‌‏باشد.

  1.      علل الشرائع‏ 

علل الشرايع مجموعه رواياتى از حضرت رسول خدا ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ درباره علت برخى از احكام شرعى و عقيدتى است.شيخ صدوق در اين كتاب به علت نام گذارى و علت برخى از كارهاى پيامبران و يا پيامبر اسلام و ائمه معصومين نيز اشاره دارد. اين كتاب براى شناخت علت برخى از احكام اسلام و فلسفه وجودى آنها، مانند اينكه چرا خداوند نماز را واجب گردانيده و اينكه چرا نماز ظهر و عصر يا مغرب و عشا را مى‏‌توان با هم خواند بسيار راهگشا است.

همچنين دليل برخى از مباحث عقيدتى در آن بحث شده، از جمله اين كه چرا پيامبران از فرشتگان برتر هستند و علت احتياج ما به پيامبر و امام علاوه بر آن دليل برخى از مباحث تاريخى را مستندا ذكر نموده، مانند علت حرمت شكار در روز شنبه بر يهوديان و اينكه چرا حضرت فاطمه زهرا عليها السلام شبانه دفن شد و مباحث مفيد ديگر.

در مجموع، علل الشرايع كتابى ارزشمند و قابل توجه مى‌‏باشد كه با توجه به روايات اهل بيت رسول خدا، كه تنها راه شناخت معارف و احكام اسلامى است، نگاشته شده است.

از جمله موضوعات كتاب عبارتند از:چگونگى ازدواج فرزندان حضرت آدم عليه السلام با فرشتگان، علت ورود حضرت على عليه السلام به شورى، دليل آنكه نماز صبح را بلند مى‌‏خوانيم، بيان علت زكات، اينكه چرا وصيت فقط در يك سوم اموال صحيح است، علت نام گذارى پزشك به طبيب، سرّ حرمت گوشت حيوانات وحشى و بسيارى از مباحث مفيد و ارزشمند ديگر.

شيخ صدوق كه خود يكى از بزرگترين روات شيعه به شمار مى‌‏آيد عمر خود را صرف شنيدن و نقل روايات اهل بيت عصمت و طهارت نمود تا سخنان گهربار آن بزرگواران را به گوش ديگر انسان‏‌ها و آيندگان برساند.وى با نگارش اين كتاب خدمتى بزرگ در راه شناخت معارف اسلام و انگيزه و علتهاى احكام شرعى نموده است.

علامه مجلسى در اين باره مى‌‏فرمايد:كتاب‏‌هاى شيخ صدوق در حدّ كتب اربعه مى‌‏باشند و دراجازات روايى ما از مشايخ بزرگ شيعه موجود است و بسيارى از علما و فقهاى شيعه از آنها روايت نقل كرده‏‌اند و به لطف خداوند نسخه‌‏هاى قديمى و تصحيح شده‏اى از آن در اختيار ما مى‌‏باشد.كتاب علل الشرايع و الأحكام نوشته شيخ صدوق، ابو جعفر محمد بن على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى است. اين كتاب به وسيله شيخ ابراهيم كفعمى با نام« اختصار علل الشرايع» و به وسيله شيخ شرف الدين يحيى بحرانى با نام« تلخيص علل الشرايع» خلاصه شده است.همچنين توسط آقا نجفى، شيخ محمد تقى اصفهانى به فارسى ترجمه شده است.

مباحث‏

  1.      عيون أخبار الرضا عليه السلام‏ 

شيخ صدوق در اين كتاب روايت‏‌هاى پيرامون امام رضا عليه السلام و مجموعه رواياتى كه از آن حضرت روايت شده را جمع‏‌آورى كرده است. كتاب عيون اخبار الرضا از معتبرترين منابع روايى شيعه است كه مانند ديگر كتاب‏‌هاى شيخ صدوق از ارزش و اعتبار خاصى برخوردار است. اين كتاب در شرح و توضيح بسيارى از عقايد شيعه كتابى ارزشمند و مفيد مى‌‏باشد. شيخ صدوق با جمع‌‏آورى سخنان و بحث‌‏هاى امام رضا عليه السلام با ديگر دانشمندان آن دوران بسيارى از مباحث مهم اسلامى را مطرح كرده است.

شيخ صدوق اين كتاب را براى هديه به كتابخانه صاحب بن عباد ديلمى، وزير وقت و حاكم شيعى آن دوران نگاشته است. صاحب بن عباد در مدح و ستايش امام رضا عليه السلام اشعارى مى‌‏سرايد و آن را به شيخ صدوق هديه مى‌‏دهد و شيخ نيز اين كتاب را در پاسخ به هديه ايشان، به نگارش در مى‌‏آورند.

مرحوم مير داماد در مدح اين كتاب سروده است:

عيون أخبار الرضا صيقل تجلو عن القلب صداء الكرب

لم يبد للدهر نظيرا لها لناظر في الشرق و الغرب

و كل فن في أساليبها يكفيك و تخلية السرب كالشمس

من نور الهدى مشرق بالسلم يقضى وطر القلب‏

يعنى: كتاب عيون اخبار الرضا كتابى شفاف است كه قلب انسان را شفا مى‌‏دهد.

در تمام روزگار و در نگاه هيچ بيننده‏اى كتابى مانند اين كتاب نگاشته نشده است.

اين كتاب با شيوه‏اى شگفت‌‏انگيز مانند خورشيد از نور هدايت مى‌‏درخشد و آرزوى قلب را برآورده مى‌‏سازد.

كتاب عيون اخبار الرضا بسيار مورد توجه علما و انديشمندان اسلامى قرار گرفته است و ترجمه‏‌ها و شرح‌‏های فراوانى بر آن نگاشته شده است.

  1.      فضائل الشيعة 

بعد از وفات حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله حكومت‏‌هاى وقت سعى و تلاش فراوانى در خانه‌‏نشين كردن اهل‌بيت آن حضرت داشتند. آنان پيروان و شيعيان اهل بيت را قتل عام كرده و يا در زندان‌‏ها و زير شكنجه به شهادت مى‌‏رساندند.

تبليغات شديدى هم بر عليه شيعه به راه انداخته بودند و به آنها رافضى مى‏‌گفتند يعنى كسانى كه راه عموم مردم را ترك كرده‌‏اند.در اين ميان علما و فقهاى شيعه با فداكارى و از خود گذشتگى به نقل روايات نبى اكرم و اهل‌بيت آن حضرت درباره مقام و منزلت ائمه عليهم السلام و ياران آنان پرداختند تا مقام حقيقى اهل بيت عصمت و طهارت و شيعيانشان را بر ديگر مسلمانان آشكار نمايند و اسلام حقيقى و راه حق را بر مردم نمايان گردانند.شيخ صدوق نيز يكى از راويان بزرگ شيعه به شمار مى‌‏آيد كه در همين راستا اين كتاب را به نگارش درآورده است.شيخ صدوق در اين كتاب مجموعه رواياتى از ائمه عليهم السلام درباره مقام و منزلت شيعيان محمد و آل محمد صلوات الله عليهم مى‌‏آورد و اينكه آنان تنها راهيان راه حق و پيروان حقيقى حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‌‏باشند.

در مجموع اين كتاب مجموعه رواياتى اخلاقى و عقيدتى مى‏‌باشد. اين كتاب که شامل 45 حديث است، براى شناخت مقام و منزلت اهل بيت عصمت و طهارت و شيعيان و پيروان آنان كتابى بس ارزشمند و قابل توجه است و خواننده با مطالعه آن به جايگاه شيعه در اسلام و نزد حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم پى مى‌‏برد.

  1.      كمال الدين و تمام النعمة

كتاب كمال الدين از قديمى‏‌ترين و معتبرترين منابع روايى شيعه درباره امام زمان عجل الله تعالى فرجه مى‏باشد. شيخ صدوق در اين كتاب بسيارى از مباحث اعتقادى شيعه را درباره آن حضرت بيان فرموده است. ویدر اين كتاب مثال‏‌هاى فراوانى از غيبت پيامبران الهى آورده و به بررسى كامل مسئله امامت حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه و تولد ايشان و روايات پيامبر و ائمه عليهم السلام درباره ظهور آن حضرت و كسانى كه به خدمت آن حضرت رسيده‌‏اند و شرائط دوران ظهور ايشان پرداخته است.

شيخ صدوق انگيزه خود را از نگارش اين كتاب اين گونه بيان مى‏‌فرمايد:بعد از آن كه سفرى به مشهد مقدس داشتم و به زيارت على بن موسى الرضا عليه السلام مشرف شدم به نيشابور رفتم.

در آنجا بيشتر شيعيانى كه به ديدن من مى‌‏آمدند شبهاتى درباره امام زمان عجل الله تعالى فرجه داشتند و من هم سعى فراوانى در حل آن شبهات نمودم تا آنكه به قم آمدم. در آنجا نيز شيخ نجم الدين ابو سعيد محمد بن حسن بن محمد بن احمد بن على بن صلت قمى به ديدارم آمد.

او نيز از من درخواست نگارش كتابى در اين باره داشت و من هم به ايشان وعده اجابت دادم تا آنكه شبى امام زمان عجل الله تعالى فرجه را در خواب ديدم.

آن حضرت به من فرمودند: چرا كتابى درباره غيبت نمى‌‏نويسى تا خداوند به واسطه آن حوائجت را برآورده سازد؟»

عرض كردم: «اى فرزند رسول خدا من در اين باره چند كتاب نوشته‌‏ام.»

آن حضرت فرمودند: «اينك كتابى بنويس و در آن به غيبت‌‏هاى پيامبران الهى نيز اشاره كن.»

پس از آن از خواب بيدار شدم و بر آن شدم تا اين كتاب را به نگارش درآورم. 

  1.      مصادقة الإخوان‏ 

كتاب حاضر مجموعه رواياتى است كه از حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و ائمه معصومين عليهم السلام روايت شده و درباره رابطه ميان افراد مؤمن با يكديگر و حقوقى كه برادران دينى بر هم دارند مى‏‌باشد و براى شناخت حقوق برادران دينى بر يكديگر، كتابى بس ارزشمند و قابل توجه است و با توجه به روايات اهل بيت رسول خدا كه تنها راه شناخت معارف و احكام اسلامى مى‌‏باشند نگاشته شده است.

اين كتاب مانند ديگر كتاب‌‏هاى شيخ صدوق پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايى شيعه به شمار مى‌‏آيد به طورى كه روايات آن در بسيارى از مجموعه‌هاى روايى شيعه مانند كتب اربعه و بحار الانوار و وسايل الشيعه ذكر شده و به آن استناد شده است.

شيخ صدوق با نگارش اين كتاب قدمى مهم براى شناخت معارف اصيل اسلام و شناساندن حقوق برادران مؤمن بر يكديگر برداشته است.كتاب، شامل 125 حديث است كه در ضمن 43 باب تنظيم شده‌‏اند.

10. معانيالأخبار

معاني الأخبار مانند ديگر كتاب‏‌هاى شيخ صدوق، پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايى شيعه به شمار مى‌‏آيد و روايات آن در بسيارى از مجموعه‌‏هاى بزرگ روايى شيعه مانند:« كتب اربعه»،« بحار الأنوار» و« وسائل الشيعه» آمده و به آن استناد شده است.

اين كتاب براى شناخت معانى اصطلاحات قرآنى، روايى، عقيدتى، فقهى و ديگر معارف اسلامى كتابى بس ارزشمند و قابل توجه است كه با توجه به روايات اهل‌بيت رسول خدا، كه تنها راه شناخت معارف و احكام اسلامى مى‌‏باشد، نگاشته شده است.

شيخ صدوق، كه يكى از بزرگ‏ترين روات شيعه به شمار مى‌‏آ‌يد، در تمام عمر خود همتى جز جمع آورى روايات اهل بيت عصمت و طهارت نداشت. وى با نگارش اين كتاب و كتاب‌‏هاى فراوان ديگر در موضوعات مختلف خدمتى بزرگ در راه شناساندن معارف اصيل اسلام به جهانيان نموده است.

اين كتاب شامل 809 حديث است كه در ضمن 419 باب آمده است و از جمله موضوعات كتاب مى‏‌توان به:معناى بسم الله الرحمن الرحيم، معناى لوح و قلم، معناى ازدواج نور با نور، معناى جوانمردى و مردانگى، معناى وحدت و تفرقه و معناى سنت و بدعت، معناى سخن حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم كه مى‏فرمايد:« اختلاف امت من رحمت است»، معناى همسايه و حد همسايگى، معناى غيبت و بهتان و... اشاره كرد.

  1. من لا يحضره الفقيه‏ 

این کتاب‌ حاوی مجموعه روايات اهل بيت عليهم السلام درباره مسائل فقهى و احكام شرعى است.شيخ صدوق در اين كتاب روايات فقهى را كه از ديدگاه خود صحيح و معتبر بوده جمع آورى نموده است.

اين كتاب يكى از ارزشمندترين منابع روايى شيعه به شمار مى‌‏آيد و يكى از چهار كتاب معتبر روايى شيعه است و هر مجتهدى در اجتهاد و استنباط احكام شرعى بايد به روايات آن توجه داشته باشد.كتاب من لا يحضره الفقيه از زمان نگارش مورد توجه و استقبال علماى شيعه قرار گرفته است و پيوسته در مجموعه‌‏هاى بزرگ و كوچك روايى بر آن استناد نموده و از آن روايت نقل كرده‏‌اند.شيخ صدوق اين كتاب را به درخواست يكى از سادات بزرگوار شهر بلخ به نام شريف الدين ابو عبد الله محمد بن حسين معروف به نعمت نگاشته است.

شيخ صدوق نيز با پذيرفتن اين درخواست مى‌‏فرمايند من در اين كتاب بنا ندارم تا هر چه روايت شده را نقل نمايم بلكه فقط آن رواياتى را نقل مى‌‏كنم كه آنها را صحيح و معتبر مى‌‏دانم و به آن فتوا مى‌‏دهم و عقيده دارم كه ميان من و خداوند حجت است.

در قرون اوليه اسلامى فقهاى شيعه فقط به روايت و نقل سخنان ائمه عليهم السلام اكتفا مى‏كردند و به خود اجازه گفتن سخنى در برابر و يا در كنار سخنان ائمه معصوم نمى‌‏دادند چرا كه آنان را مرتبط با مركز وحى و معدن حكمت مى‏‌دانستند.حتى اگر مى‌‏خواستند كتابى غير روايى به نگارش درآورند سعى مى‏‌كردند تا از الفاظ روايات استفاده كنند و سخنى غير از سخن اهل بيت عصمت و طهارت ننويسند.

شيخ صدوق از آخرين علماى اين دوره به شمار مى‌‏آيد. در تأليفات ايشان همه كتاب روايت و يا گرفته شده از الفاظ روايات است، به حدى كه برخى از علماى شيعه مى‌‏گويند اگر درباره مسأله‏‌اى روايتى نيافتيم به الفاظ شيخ صدوق نيز مى‌‏توانيم استناد كنيم چرا كه الفاظ ايشان همه استفاده شده از الفاظ روايات است. شيخ صدوق در مقدمه كتاب مى‌‏فرمايد من روايات اين كتاب را از اصول معتبر و مشهور روايى شيعه گرفته‌‏ام مانند: كتاب حريز بن عبد الله سجستانى‏،كتاب عبيد الله بن على حلبى، كتاب‏هاى على بن مهزيار اهوازى‏، كتاب‏‌هاى حسين بن سعيد، نوادر احمد بن محمد بن عيسى‏ و بسيارى ديگر از اصول اوليه و منابع معتبر روايى.

اين كتاب شامل مباحث فراوان فقهى است، بعد از ايشان از زمان شاگردشان «شيخ مفيد» كم كم اين سبك تغيير كرد زيرا با تغيير نيازهاى روز و هجوم شبهات و ايرادات مخالفان و دشمنان اسلام و ورود فلسفه غرب به جهان اسلام و عقايد و افكار انحرافى، علماى ما مجبور به پاسخ گويى شدند و در صدد حل آن شبهات برآمدند و شيوه‏اى نو در تأليفات علما و فقهاى شيعه پديدار گشت.

شيخ صدوق در اين كتاب حدود 6 هزار روايت نقل كرده است كه عموما در باره مباحث فقهى و احكام شرعى است.بر كتاب «من لا يحضر» شرح‏‌هاى فراوانى نيز نگاشته شده كه در شرح روايات كتاب و بررسى آنهاست

  1. الأمالي‏

در اواخر قرن سوم هجرى شيوه‌‏اى در ميان دانشمندان اسلامى ظهور كرد كه آن را فن امالى ناميدند. امالى جمع املا است و آن اينگونه است كه يكى از اساتيد و دانشمندان بزرگ در انجمنى، مطالبى را ايراد مى‌‏كرد و ديگران سخنان او را نوشته و جمع‏‌آ‌ورى مى‏كردند تا به صورت كتابى مى‌‏شد و آن را امالى مى‌‏خواندند.از فقهاى بزرگ شيعه آثار گران بهايى به اين شكل به يادگار مانده كه امالى شيخ صدوق از آن جمله است و اثرى بس نفيس و ارزشمند مى‏باشد. كتاب امالى از جلسه‏‌هاى متعددى كه شيخ صدوق هفته‏‌اى دو روز در روزهاى سه شنبه و جمعه از 18 رجب سال 367 هجرى تا روز 11 شعبان سال 368 هجرى در مشهد مقدس املا فرموده و شاگردان ايشان نوشته‌‏اند تشكيل شده است.

متن اين كتاب همان متن احاديث است كه با سلسله سند آورده شده. در اين كتاب تبحر شيخ صدوق در جمع و حفظ احاديث فريقين شيعه و سنى به خوبى آشكار است.

شيخ صدوق از هفتاد و يك استاد شيعه و سنى استفاده حديث كرده و روايات آنها را با سلسله سندها در كتاب خصال خود آورده است.

منابع:

نرم افزار، گنجینه روایات نور

من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، قم: مؤسسه احیاءالکتب الاسلامیه.

امالی، شیخ صدوق، قم: ارمغان طوبی.

کمال الدین، شیخ صدوق، قم: انتشارات جمکران.

التوحید، شیخ صدوق، قم: ارمغان طوبی.

فرهنگ کتب حدیثی شیعه، محمود مدنی، تهران: نشر بین الملل وابسته به امیرکبیر.

................

پایان پیام/107


نظر خود را ارسال کنید

پست الکترونیکی شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای ضروری با * علامت خورده اند

*

مرجعیت شیعه در طول تاریخ، جامع بین علم و عمل بوده است/ می خواستند حوزه های ایران و عراق را ریشه کن کنند؛ اما علماء نه تنها حوزه را نگه داشتند، بلکه ابعاد معرفتی آن را گسترش دادند/ آیت الله حسینی شاهرودی حامی انقلاب، امام(ره) و رهبری بود