به گزارش خبرگزاری اهل بیت(ع) ـ ابنا ـ ازبکستان همزمان با جشن سیوپنجمین سالگرد استقلال خود از اتحاد جماهیر شوروی، در حال احیای میراث تمدنی و دگرگونیهای همهجانبه سیاسی و اقتصادی است.
به گزارش پایگاه خبری فایوپیلرز، این سرزمین در طول تاریخ، جایگاهی بیبدیل در تمدن اسلامی داشته و شهرهای قدیمی ایرانی بخارا و سمرقند خاستگاه علمای نامداری چون «بخاری» و «ترمذی» و مهد فقه حنفی، تصوف، علوم و فلسفه بودهاند. با فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ و برگزاری همهپرسی، استقلال این کشور اعلام شد و «اسلام کریموف» بهعنوان نخستین رئیسجمهور به قدرت رسید؛ رخدادی که برای مردم این کشور بهمعنای بازپسگیری هویت ملی و دینی پس از دههها حاکمیت الحاد کمونیستی بود.
مقاومت علما در عصر الحاد شوروی
دوران سلطه شوروی برای حیات دینی آسیای مرکزی ویرانگر بود؛ مساجد بسته، علما زندانی و الحاد ایدئولوژی رسمی شد. با این حال، شجاعت شخصیتهایی چون «محمدجان هندوستانی» (۱۹۸۹–۱۸۹۲) که با تشکیل محافل مخفیانه انتقال علوم اسلامی به نسلهای بعد را زنده نگه داشت، مانع از خاموشی اسلام شد. چهرههای دیگری چون «محمدصادق محمدیوسف» برای خودمختاری نهادهای دینی تلاش کردند و فعالانی مانند «عبدالقادر شکوری» با تأسیس مدارس نوین اسلامی کوشیدند، هرچند شکوری در دوران سرکوب استالینی به اتهام تبلیغات ضدشوروی به ۱۰ سال زندان محکوم شد و جان باخت.
سایه سنگین اقتدارگرایی کریموف و سرکوب تشکلهای دینی
پس از استقلال، علیرغم آزادی برای بازیابی هویت دینی، اسلام کریموف که خود از مقامات پیشین حزب کمونیست بود، حکومتی شدیداً سکولار و اقتدارگرا پایهگذاری کرد و نسبت به جنبشهای مستقل اسلامی بدبین ماند. با استناد به جنگ داخلی در تاجیکستان و ظهور گروههای مسلح، حاکمیت تدابیر سرکوبگرانهای را به اجرا گذاشت. دیدهبان حقوق بشر گزارش داده است که در این دوران هزاران مسلمان به دلیل فعالیت در خارج از نظارت دولتی زندانی و شکنجه شدند. نقطه عطف این خشونتها در مه ۲۰۰۵ در شهر «اندیجان» رقم خورد که در آن نیروهای دولتی صدها معترض غیرمسلح را به خاک و خون کشیدند.
گشایشهای دوره میرضیایف و توجه به میراث اسلامی
با درگذشت کریموف در سال ۲۰۱۶ و آغاز ریاستجمهوری «شوکت میرضیایف»، مسیر اصلاحات باز شد. صدها زندانی مذهبی آزاد شدند و تاشکند ترویج گسترده پیشینه تمدنی خود را در دستور کار قرار داد. نقطه اوج این اقدامات، گشایش «مرکز تمدن اسلامی» در تاشکند در مارس ۲۰۲۶ بود؛ مجتمع عظیمی شامل مراکز تحقیقاتی، کتابخانه و موزه که نسخه کهن و نامدار قرآن منسوب به دوران خلیفه سوم (عثمان) را در قلب خود جای داده و چرخشی تاریخی از ضدیت شوروی به سرمایهگذاری برای نمایش تمدن اسلامی را به نمایش گذاشته است.
همچنین بخوانید: مرکز تمدن اسلامی ازبکستان در کانون توجه جهانی؛ از آغاز به کار کتابخانه تا رونمایی از آثار نادر اسلامی + تصاویر
تحول اقتصادی و تناقض میان «هویت تاریخی» و «آزادی مذهبی»
ازبکستان بهعنوان پرجمعیتترین کشور آسیای مرکزی با ۳۷ میلیون نفر جمعیت، دگرگونیهای اقتصادی چشمگیری را تجربه کرده است. آزادسازی نظام ارزی، اصلاحات مالیاتی و پایان دادن به کار اجباری کودکان در مزارع پنبه از دستاوردهای مهم این دوره است. به گفته میرضیایف در مراسم سالگرد استقلال، جذب سالانه سرمایهگذاری خارجی از ۲ تا ۳ میلیارد دلار در گذشته، اکنون به ۴۰ تا ۵۰ میلیارد دلار رسیده است و کشور در زمینههای انرژی، صنعت و فناوری مسیر توسعه را میپیماید.
با وجود این پیشرفتها، ارزیابی وضعیت واقعی جامعه اسلامی پیچیده است؛ قانون اساسی کشور همچنان بر «دولت سکولار» و جدایی دین از حکومت تأکید دارد. گزارشهای نهادهای حقوق بشری نشان میدهد در سالهای اخیر و بهویژه ۲۰۲۵، تعقیب قضایی، جریمه و حبس مسلمانان مستقل بهدلیل آموزشهای دینیِ ثبتنشده یا ابراز مسالمتآمیز عقاید، با استناد به قوانین مبهم و موسع ضد افراطگرایی ادامه داشته است.
این وضعیت یک تناقض آشکار خلق کرده است: حکومت ازبکستان به مفاخر بزرگ تاریخی چون امام بخاری، ابومنصور ماتریدی و مصحف تاریخی افتخار میکند و بودجههای کلانی را به آن اختصاص میدهد، اما فعالیت مستقل مسلمانان عادی را تهدید تلقی میکند. در واقع، ساختار حاکمیت تاشکند با «اسلام بهمثابه یک موزه و میراث باستانی» بسیار راحتتر کنار میآید تا «اسلام بهعنوان یک نیروی اجتماعی زنده و مستقل».
در مجموع، جامعه اسلامی را نمیتوان صرفاً با مرمت آرامگاهها، احداث موزههای باشکوه یا شاخصهای رشد اقتصادی قضاوت کرد، چرا که در آموزههای قرآن و سنت، عدالت و رفتار عادلانه با انسانها پایه حکمرانی شایسته است. بزرگترین دستاورد ازبکستان پس از ۳۵ سال، بقا و زنده ماندن اسلام در برابر کمونیسم بود؛ اما پرسش بنیادی این است که آیا در آینده به این باورها اجازه بالندگی و شکوفایی آزادانه نیز داده خواهد شد یا خیر.
...............
پایان پیام
نظر شما