به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: حجت الاسلام و المسلمین محمد حسین امین، نویسنده و پژوهشگر دینی، در نوشتاری اختصاصی برای ابنا، به این پرسش پرداخته است که اگر امام علی بن موسی الرضا(ع) در روزگار شبکههای اجتماعی زندگی میکرد، با مخالفان فکری و اعتقادی خود چگونه گفتوگو میکرد.
محمد حسین امین / نویسنده و پژوهشگر دینی
پاسخ این سوال را نه از حدس درباره شخصیت امام، بلکه از سیره و سخنان نقلشده از آن حضرت میتوان به دست آورد؛ امامی که در مناظرات خود با عالمان ادیان مختلف، به جای فرار از گفتوگو یا پناه بردن به توهین، با استدلال وارد میدان میشد و حتی در مواجهه با اختلاف، مرزهای اخلاق را حفظ میکرد.
اول مخالف را «دشمن» نمیکرد
امروز کافی است کسی با یک باور دینی مخالف باشد تا در فضای مجازی، خیلی زود برچسب «دشمن» بخورد. بعد از آن، دیگر کسی حرف او را نمیشنود؛ فقط دنبال جملهای میگردد تا پاسخ تندتری به او بدهد. اما در سیره امام رضا(ع)، اختلاف فکری لزوماً به معنای پایان گفتوگو نبود.
شیخ صدوق در عیون أخبار الرضا(ع) مناظرهای مفصل از امام رضا(ع) با جاثلیق، عالم مسیحی، و رأسالجالوت، عالم یهودی، نقل کرده است. در این مجلس، امام با نمایندگان ادیان و مکاتب مختلف وارد گفتوگو شد و استدلالهای آنان را شنید. این مناظرهها نشان میدهد که امام از گفتوگوی علمی با مخالف نمیترسید؛ بلکه آن را فرصتی برای روشن شدن حقیقت میدانست.[۱]
این همان چیزی است که فضای مجازی امروز به شدت به آن نیاز دارد: توانایی شنیدنِ مخالف، بدون تسلیم شدن در برابر او. میتوان با یک عقیده مخالف بود، اما صاحب آن عقیده را تحقیر نکرد. میتوان استدلال طرف مقابل را رد کرد، اما شخصیت او را نشانه نگرفت.
امام رضا(ع) با زبان مخاطب خودش حرف میزد
یکی از مهمترین درسهای مناظرات امام رضا(ع)، توجه به مبنای فکری طرف مقابل است. وقتی جاثلیق مسیحی گفت چگونه با کسی مناظره کنم که کتاب و پیامبر او را قبول ندارم، امام نگفت «پس چون مسلمان نیستی، حرفت ارزشی ندارد». بلکه فرمود:
«یَا نَصْرَانِیُّ، فَإِنِ احْتَجَجْتُ عَلَیْکَ بِإِنْجِیلِکَ أَتُقِرُّ بِهِ؟»
«ای مسیحی! اگر با انجیل خودت بر تو استدلال کنم، آیا آن را میپذیری؟»
جاثلیق پاسخ داد که آری، آنچه انجیل بیان کند را میپذیرد. امام نیز گفتوگو را بر همان مبنا ادامه داد.[۲]
این رفتار برای عصر شبکههای اجتماعی یک درس طلایی دارد: اگر میخواهی کسی حرفت را بشنود، اول باید بفهمی او از کجا به مسئله نگاه میکند. قرار نیست هر گفتوگویی را با پیشفرضهای خودمان آغاز کنیم. مخاطب، زبان، دغدغه و چارچوب فکری خودش را دارد.
امام رضا(ع) در مناظره با رأسالجالوت نیز همین روش را به کار گرفت. وقتی او گفت تنها از تورات و زبور و صحف حضرت موسی و ابراهیم دلیل میپذیرد، امام استدلال را در همان چارچوب پیش برد.[۳] این یعنی گفتوگوی مؤثر، فقط «حرف درست زدن» نیست؛ درست حرف زدن با مخاطب درست هم هست.
محکم بود، اما تحقیر نمیکرد
یک اشتباه رایج در فضای مجازی این است که بعضیها تصور میکنند اگر با احترام حرف بزنند، یعنی در عقیده خودشان سست شدهاند. در حالی که مناظرات امام رضا(ع) دقیقاً خلاف این تصور را نشان میدهد.
امام در عقیده خود بسیار صریح و استوار بود. در همان مناظره، درباره حضرت عیسی(ع) میفرماید که به نبوت عیسی و کتاب او ایمان دارد، اما در عین حال، اسلام و پیامبر خاتم(ص) را نیز بر اساس استدلال اثبات میکند.[۲] پس ادب امام به معنای عقبنشینی از حقیقت نبود؛ ادب، شیوه دفاع او از حقیقت بود.
این تفاوت را باید جدی گرفت. فحش دادن، طرف مقابل را لزوماً شکست نمیدهد؛ گاهی فقط نشان میدهد که ما برای دفاع از عقیدهمان استدلال کافی نداریم. کسی که به حقیقت اطمینان دارد، میتواند آرام باشد، سؤال بپرسد، گوش بدهد و پاسخ بدهد. لازم نیست برای پیروزی در یک بحث، شخصیت طرف مقابل را نابود کند.
اگر امام رضا(ع) در شبکههای اجتماعی بود، مخالف را با ناسزا جواب نمیداد
شاید یکی از مستقیمترین پاسخها به این پرسش را خود امام رضا(ع) در روایتی به ابن ابیمحمود داده باشد. آن حضرت درباره شیوه برخورد با مطالب مربوط به اهلبیت(ع) هشدار میدهد که یکی از شیوههای خطرناک، «التصریح بمثالب أعدائنا»؛ یعنی آشکارا برشمردن و بازگو کردن زشتیهای دشمنان است.
سپس امام به آیه قرآن استناد میکند:
﴿وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ﴾
«و کسانی را که جز خدا میخوانند، دشنام ندهید؛ مبادا آنان نیز از روی دشمنی و نادانی، خدا را دشنام دهند.»[۴]
این روایت در عیون أخبار الرضا(ع) آمده و امام در ادامه میفرماید که اگر مخالفان اهلبیت را با نام و زشتیهایشان مورد هجوم قرار دهیم، آنان نیز ممکن است در واکنش، اهلبیت را مورد اهانت قرار دهند.[۵]
تصور کنید این دستور در فضای شبکههای اجتماعی امروز چه معنایی دارد. یعنی اگر کسی به یک شخصیت مذهبی یا مقدسات توهین کرد، قرار نیست فوراً همان زبان را به خودش برگردانی. قرار نیست برای دفاع از مقدسات، خودت به توهینکنندهای دیگر تبدیل شوی. امام رضا(ع) دفاع از حق را از اخلاق جدا نمیکرد.
امام رضا(ع) احتمالاً وارد هر بحثی نمیشد!
یک نکته مهم دیگر هم وجود دارد: هر بحثی ارزش پاسخ دادن ندارد. فضای مجازی انسان را وسوسه میکند که به هر کامنت، هر توییت، هر ویدئو و هر شبههای پاسخ بدهد. اما نتیجه چه میشود؟ روزمان را در جنگ با آدمهایی تمام میکنیم که شاید اصلاً قصد فهمیدن نداشتهاند.
امام رضا(ع) در روایتی میفرماید:
«لَا یَکُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِنًا حَتَّی تَکُونَ فِیهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ: سُنَّةٌ مِنْ رَبِّهِ، وَسُنَّةٌ مِنْ نَبِیِّهِ، وَسُنَّةٌ مِنْ وَلِیِّهِ؛ فَأَمَّا السُّنَّةُ مِنْ رَبِّهِ فَکِتْمَانُ سِرِّهِ، وَأَمَّا السُّنَّةُ مِنْ نَبِیِّهِ فَمُدَارَاةُ النَّاسِ، وَأَمَّا السُّنَّةُ مِنْ وَلِیِّهِ فَالصَّبْرُ فِی الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ.»
«مؤمن، مؤمن نیست مگر آنکه سه خصلت در او باشد: سنتی از پروردگارش، سنتی از پیامبرش و سنتی از ولیّش؛ سنت از پروردگارش، پوشاندن راز خویش است؛ سنت از پیامبرش، مدارا با مردم است؛ و سنت از ولیّش، صبر در سختی و گرفتاری است.»[۶]
این تعبیر «مداراة الناس» بسیار مهم است. مدارا یعنی در برخورد با انسانها، بهخصوص در اختلاف، ظرفیت و شرایط آنان را در نظر بگیریم. مدارا به معنای تأیید عقیده نادرست نیست؛ یعنی درست بودن، ما را مجوز بدرفتاری با دیگران نمیکند.
حضور امام رضا(ع) در شبکه های اجتماعی چگونه بود؟
اگر بخواهیم از سیره امام یک «مدل ارتباطی» برای امروز بسازیم، احتمالاً چند اصل در آن دیده میشود:
اول: گوش دادن قبل از پاسخ دادن.
کسی که فقط منتظر نوبت خودش برای حرف زدن است، در حقیقت گفتوگو نمیکند. امام رضا(ع) در مناظرات، اجازه میداد طرف مقابل سؤال و استدلال خود را مطرح کند و سپس پاسخ میداد.[۱]
دوم: استفاده از منطق مشترک.
امام با مسیحی از انجیل و با یهودی از متون مورد قبول او سخن گفت. این یعنی برای اقناع مخاطب، باید از نقطهای شروع کرد که هر دو طرف بتوانند آن را بفهمند.[۲][۳]
سوم: دفاع بدون توهین.
روایت ابن ابیمحمود نشان میدهد که امام حتی از شیوهای که موجب تحریک مخالفان و در نتیجه هتک حرمت اهلبیت میشد، پرهیز میداد و به آیه قرآن استناد میکرد.[۵]
چهارم: عقلانی بودن به جای هیجانی بودن.
از امام رضا(ع) نقل شده است: «صَدِیقُ کُلِّ امْرِئٍ عَقْلُهُ وَعَدُوُّهُ جَهْلُهُ»؛ «دوست هر انسان عقل اوست و دشمنش جهل او.»[۷] بنابراین اگر قرار است مکتب امام رضا(ع) را به فضای مجازی ببریم، باید کاری کنیم که عقل مخاطب فعال شود، نه اینکه فقط خشم و هیجان او را تحریک کنیم.
شاید مهمترین تفاوت همین باشد
اگر امام رضا(ع) امروز در شبکههای اجتماعی بود، بعید بود صفحهاش تبدیل به میدان فریاد علیه همه مخالفان شود. او احتمالاً به جای آنکه مخالف را تحقیر کند، استدلالش را بررسی میکرد؛ به جای آنکه با توهین جواب توهین بدهد، مرز اخلاق را نگه میداشت؛ و به جای آنکه فقط برای همفکران خودش بنویسد، زبان مخاطب را میفهمید.
امام رضا(ع) به ما یاد میدهد که قوی بودن در استدلال، نیازی به خشن بودن در کلام ندارد. میشود محکم ایستاد و محترمانه سخن گفت؛ میشود از حق دفاع کرد و کرامت انسان را نگه داشت؛ میشود با مخالف بحث کرد، بیآنکه او را دشمن انسانیت دانست.
و شاید اگر امروز کسی میپرسید: «آقا! در شبکههای اجتماعی با کسی که به اعتقاداتم حمله کرده چه کنم؟» پاسخ عملی امام این بود: اول عقل، بعد انصاف، بعد استدلال؛ و اگر قرار است چیزی را حفظ کنی، اخلاق را از دست نده.
زیرا قرار نیست در فضای مجازی فقط ثابت کنیم «ما درست میگوییم»؛ قرار است آنقدر درست رفتار کنیم که مخاطب، در خودِ رفتار ما نشانهای از درستی این مکتب ببیند.
پاورقیها
[۱] شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، باب «مجلس الرضا(ع) مع أهل الأدیان وأصحاب المقالات»، گزارش مناظره امام رضا(ع) با جاثلیق، رأسالجالوت، رؤسای صابئین و دیگر عالمان؛ اصل مجلس و گفتوگو در التوحید شیخ صدوق نیز نقل شده است.
[۲] شیخ صدوق، التوحید، باب ۶۵، «ذکر مجلس الرضا علی بن موسی(ع) مع أهل الأدیان وأصحاب المقالات»، ص۴۲۰ به بعد؛ در متن، گفتوگوی امام با جاثلیق و پیشنهاد استدلال بر اساس انجیل آمده است.
[۳] شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۱۵۶ـ۱۶۴؛ گزارش مناظره امام رضا(ع) با رأسالجالوت و احتجاج بر اساس تورات و زبور.
[۴] قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۱۰۸: ﴿وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ﴾.
[۵] شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۲۷۲؛ روایت ابن ابیمحمود از امام رضا(ع) درباره اخبار غلو، تقصیر و تصریح به مثالب مخالفان و استناد آن حضرت به آیه ۱۰۸ سوره انعام.
[۶] شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)؛ این مضمون با عبارت «سُنَّةٌ مِنْ رَبِّهِ... وَأَمَّا السُّنَّةُ مِنْ نَبِیِّهِ فَمُدَارَاةُ النَّاسِ...» در منابع حدیثی امامیه نقل شده است. برای گزارش این روایت و منابع آن، نک: الکافی، ج۲، کتاب الإیمان والکفر، باب «مداراة الناس».
[۷] شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، باب ۳۱، «روایات مختلف از امام رضا(ع)»، حدیث ۱؛ عبارت «صَدِیقُ کُلِّ امْرِئٍ عَقْلُهُ وَعَدُوُّهُ جَهْلُهُ» در این مجموعه نقل شده است.
نظر شما