وقتی بنیان خانواده ترک برمی‌دارد

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) - ابنا: خانواده، به تعبیر روایات، «نیازترین نظام به ادب» است. هنگامی که ادب و احترام از این کانون رخت بربندد، نه تنها گرمی و صمیمیت از بین می‌رود، بلکه پیامدهای مخرب و گاه جبران‌ناپذیری بر سلامت روان، شخصیت و حتی سرنوشت اخروی اعضای آن وارد می‌آید. از منظر تربیتی اهل‌بیت(ع)، خانه بی‌حرمت، دیگر «قلعه امن» نیست، بلکه تبدیل به محیطی پرتنش می‌شود که هر لحظه احتمال فروپاشی آن وجود دارد. بی‌احترامی، تنها یک خطای اخلاقی ساده نیست، بلکه سرمنشأ یک زنجیره از آسیب‌های روانی، اجتماعی و معنوی است که دامنگیر همه، از کودک تا بزرگسال، می‌شود. بررسی این پیامدها از دریچه روایات، هشداری جدی برای پاسداری از حرمت در حریم امن خانه است.

نخستین و مستقیم‌ترین پیامد، زوال امنیت عاطفی و پیدایش اضطراب دائمی است. خانه‌ای که در آن تمسخر، فریاد، تحقیر و بی‌اعتنایی رواج دارد، برای اعضایش به یک «منبع تهدید» تبدیل می‌شود. فرد به جای یافتن آرامش، همواره در حالت تدافعی و انتظار برای حملۀ بعدی به سر می‌برد. امام علی(ع) می‌فرمایند: «سفیه را ادب نکنید که سرکشی می‌کند و با او مدارا کنید که جری می‌شود.» این فرمایش در بستر خانواده نیز مصداق دارد؛ بی‌احترامی، طرف مقابل راسرکش و دچار «فرسایش روانی» می‌کند.(1) کودک یا همسری که مدام تحقیر می‌شود، یا دچار ترس و انزوا می‌شود یا برای دفاع از خود، به پرخاشگری روی می‌آورد. این فضای ناامن، بستری برای اختلالات اضطرابی و افسردگی فراهم می‌کند.

در گام بعدی، فقدان احترام به تخریب هویت و شخصیت فرد منجر می‌شود. احترام، غذای روان برای رشد «عزت نفس سالم» است. هنگامی که این غذا نباشد، فرد به ویژه کودکان، احساس بی‌ارزشی و کم‌بودگی می‌کنند. امام صادق(ع) از قول پیامبر(ص) نقل می‌کنند که فرمود: «حقّ فرزند بر پدر آن است که... او را گرامی بدارد و ادبش نیکو کند.»(2) نبود این تکریم، باعث می‌شود کودک درونی تحقیرشده داشته باشد که در بزرگسالی، یا تبدیل به فردی مطیع و بدون اعتماد به نفس می‌شود یا برای جبران این کمبود، به سوی جلب توجه به هر قیمتی—حتی از راه‌های منفی—می‌رود. چنین افرادی در برابر کوچکترین انتقاد یا مشکل، به شدت شکننده خواهند بود، زیرا پایه‌های روانی محکمی در کودکی برای آنها ساخته نشده است.

اما ویران‌کننده‌ترین پیامد، گسست پیوندهای خانوادگی و تدارک زمینه انحرافات اجتماعی است. خانه بی‌حرمت، اعضایش را از یکدیگر می‌گریزاند. جوان برای یافتن احترامی که در خانه نیافته، به گروه‌های همسالان ناسالم یا فضای مجازی پناه می‌برد. همسران نیز به جای هم‌پناهی، به دشمنانی تبدیل می‌شوند که زیر یک سقف زندگی می‌کنند. امام کاظم(ع) می‌فرمایند: «بداخلاقی، خانه‌ها را ویران و نعمت‌ها را زایل می‌کند.»(3) این ویرانی، تنها تخریب دیوارها نیست، بلکه ویرانی اعتماد، محبت و پیوند عاطفی است. از دل چنین خانواده‌های از هم‌گسیخته‌ای است که افراد منزوی، پرخاشگر، یا جویای تأیید در بیرون به جامعه وارد می‌شوند و چرخه آسیب را ادامه می‌دهند. در نهایت، این فقدان احترام، حتی سعادت اخروی را تهدید می‌کند، چرا که پیامبر(ص) فرموده‌اند: «بداخلاق، داخل بهشت نمی‌شود.»(4) بنابراین، بی‌احترامی در خانواده، آفتی است که دامنه آسیب آن از دنیا تا آخرت گسترده است.

پاورقی:

1. تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، حکمت ۹۶۲۲.

2. شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، جلد ۲۱، ابواب احکام الاولاد، باب ۸۳، حدیث ۱.

3. شیخ کلینی، الکافی، جلد ۲، کتاب الایمان و الکفر، باب سوء الخلق، حدیث ۶.

4. شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، باب عقاب سوء الخلق، حدیث ۱.

5. علامه مجلسی، بحار الأنوار، جلد ۷۱، باب سوء الخلق، روایات متعدد.