خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: انتقاد، واژهای است که در وهله اول ممکن است بار معنایی منفی یا چالشبرانگیزی را در ذهن تداعی کند؛ اما در ورای برداشتهای رایج، انتقاد پدیدهای پیچیده و چندوجهی است که در صورت بهکارگیری صحیح و سازنده، میتواند نقش محوری در اصلاح، پیشرفت و تعالی فردی، اجتماعی و حتی حکومتی ایفا کند. در واقع، بسیاری از تحولات مثبت و اصلاحات بنیادین در طول تاریخ، از جرقههای انتقادی صحیح و هوشمندانه نشأت گرفتهاند. اسلام نیز که دین جامع و کمالگرایی است، نهتنها از انتقاد سازنده ابا ندارد، بلکه در قالب آموزههایی چون «امر به معروف و نهی از منکر» و «نصیحت»، راه را برای نقد سالم و هدفمند هموار ساخته است.
بخش اول: جایگاه و اهمیت انتقاد در اسلام (امر به معروف و نهی از منکر)
مفهوم امر به معروف و نهی از منکر:
امر به معروف و نهی از منکر فراتر از یک وظیفه اخلاقی صرف، ستون فقرات حفظ سلامت جامعه اسلامی هستند و شامل دعوت به نیکیها و بازداشتن از بدیها میشوند. این فریضه، شامل تذکر، نصیحت و در واقع، انتقاد سازنده از رفتارها، باورها و سیاستهای غلط است. ﴿وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ ۚ وَأُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾(۱) «و باید از میان شما، گروهی باشند که (مردم را) به نیکی دعوت کنند، و امر به معروف و نهی از منکر نمایند؛ و آنها همان رستگارانند.»
این آیه بهوضوح بر وجود گروهی در جامعه تأکید میکند که وظیفه اصلاحگری و هدایتگری را برعهده دارند که بخش مهمی از آن از طریق انتقاد دلسوزانه و سازنده محقق میشود. این گروه خود باید رستگار باشند تا بتوانند رستگاری را به دیگران بشناسانند.
انتقاد ضرر و ایرادی ندارد، منتها انتقادِ منصفانه باید باشد. انتقاد، به معنای ارائهی نقاط مشکل و راه حلّ آن نقاط و گشودن آن گرهها [است].(۲) ﴿وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ ۚ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَیُطِیعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ۚ أُولَٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ﴾(۳) «و مردان و زنان باایمان، ولی و یار و یاور یکدیگرند؛ امر به معروف و نهی از منکر میکنند؛ و نماز را برپا میدارند و زکات میپردازند؛ و خدا و رسولش را اطاعت میکنند. به زودی خداوند آنها را مشمول رحمت خود قرار میدهد؛ به یقین، خداوند توانا و حکیم است.»
این آیه امر به معروف و نهی از منکر را از ویژگیهای اصلی مؤمنان و رابطه ولایت بین آنها میداند که نشان از اهمیت آن در ساختار جامعه اسلامی دارد. این فریضه، انتقاد سازنده را به یک وظیفه متقابل تبدیل میکند.
بخش دوم: شرایط و آداب انتقاد سازنده در قرآن
هدف از انتقاد: اصلاح نه تخریب:
تأکید بر اینکه انتقاد زمانی ارزشمند است که هدف آن بهبود وضعیت باشد، نه صرفاً سرزنش یا تخریب شخصیت. نقد باید از سر دلسوزی و خیرخواهی باشد.
دعوت به حکمت و موعظه حسنه:
«ادْعُ إِلَیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ۖ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ۚ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِیلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ»(۴) با حکمت و اندرز نیکو، به راه پروردگارت دعوت کن! و با آنها با بهترین روش به گفتگو بپرداز! یقیناً پروردگار تو، از هر کسی بهتر میداند چه کسی از راه او گمراه شده، و چه کسی هدایت یافته است.
این آیه، اصولی کلی برای دعوت به خیر و اصلاح را بیان میکند که کاملاً بر نحوه انتقاد سازنده نیز منطبق است:
حکمت: انتقاد باید خردمندانه، مبتنی بر دانش و فهم صحیح و در زمان و مکان مناسب باشد.
موعظه حسنه: انتقاد باید با زبان نرم، دلسوزانه و به دور از اهانت و تحقیر باشد.
جدال احسن: اگر نیاز به بحث و گفتگو است، باید به بهترین شکل، با منطق و رعایت ادب باشد.
«انتقاد خوب است، تخریب بد است؛ انتقاد خدمت است، تخریب خیانت است؛ نه خیانت به دولت، بلکه خیانت به نظام و خیانت به کشور است.»(۵)
صبر در برابر انتقاد و پذیرش آن:
انتقاد تنها یکطرفه نیست؛ منتقد باید ظرفیت پذیرش نقد را نیز داشته باشد. ﴿وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَیْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا ۗ أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ شَیْئًا وَلَا یَهْتَدُونَ﴾(۶) و چون به آنان گفته شود: از آنچه خدا نازل کرده، پیروی کنید! میگویند: (نه،) ما از آنچه پدران خود را بر آن یافتیم، پیروی میکنیم. آیا اگر پدرانشان چیزی نمیفهمیدند و هدایت نیافته بودند (باز هم باید از آنها پیروی کنند؟
این آیه به نکوهش کسانی میپردازد که از پذیرش حق (که میتواند در قالب یک انتقاد صحیح باشد) به دلیل تعصبات گذشته خودداری میکنند. پذیرش انتقاد سازنده، نشانهای از عقلانیت و آمادگی برای هدایت است.
«هیچ دستگاهی نباید خود را از انتقاد و نقد مصون و از عیب خالی بداند؛ همهی دستگاههای کشور باید مورد نقد منصفانه قرار بگیرند و همه در جهت اهداف نظام و در چهارچوب آن، رفتار خود را اصلاح کنند.»(۷)
بخش سوم: آثار و برکات انتقاد سازنده
رشد و اصلاح فردی:
انتقاد صحیح میتواند نقاط ضعف پنهان را آشکار ساخته و فرد را به خودسازی و رفع عیوب تشویق کند.
سلامت و پویایی جامعه:
جامعهای که در آن نقد سازنده رواج دارد، از رکود و فساد جلوگیری میکند و همواره به سمت بهبود گام برمیدارد. این، مصداق همان «امر به معروف و نهی از منکر» است که به رستگاری جامعه میانجامد.
پیشگیری از انحرافات:
انتقاد به موقع میتواند از گسترش انحرافات فکری، اخلاقی و عملی در سطوح مختلف جلوگیری کند.
عدالت اجتماعی:
انتقاد از بی عدالتی، راه را برای برقراری عدالت هموار میسازد و صدای مظلومان را به گوش مسئولان میرساند.
«لحن انتقاد را خیلی تند نکنید، یعنی دو چیز را توجّه داشته باشید: یکی اینکه در انتقادها سعی کنید که نقطهضعف به طرف مقابلتان ندهید؛ یعنی جوری حرف نزنید که بتوانند شما را در مرجع قضائی محکوم کنند؛ این را توجّه داشته [باشید]؛ من شاید یک بار، یا دو بار دیگر در جمع جوانها این را تذکّر دادهام؛ توجّه داشته باشید جوری حرف نزنید که مورد استفادهی طرف مقابل قرار بگیرد برای محکوم کردن قضائی شما؛ این یک.
دوّم اینکه از افراط و تفریط در بیان بپرهیزید. شما ملاحظه کنید در قرآن وقتی دربارهی مثلاً فرض کنید کفّار و مخالفین پیغمبر یک مطلبی را بیان میکند، بعد میگوید: وَلٰکِنَّ اَکثَرَهُم یَجهَلون؛(۸) نمیگوید «و لٰکنّهم یجهلون»، میگوید: اَکثَرَهُم یَجهَلون، یعنی یک عدّهای هم در بینشان هستند که محکوم به این حکم نیستند. این جور نباشد که شما به طور قاطع یک مجموعه را نفی کنید یا اِشکالی بر آنها وارد کنید؛ در حالی که ممکن است بعضی از اینها مشمول این اِشکال شماها نباشند. »(۹) «وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ ۚ وَأُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(۱۰) و باید از میان شما، گروهی باشند که (مردم را) به نیکی دعوت کنند، و امر به معروف و نهی از منکر نمایند؛ و آنها همان رستگارانند.
تأکید مجدد بر این آیه برای نشان دادن اینکه رستگاری و صلاح در گرو همین انتقاد و اصلاحگری فعال در جامعه است.
بنابراین در پرتو آموزههای قرآن کریم، انتقاد سازنده نه تنها مذموم نیست، بلکه ابزاری حیاتی برای اصلاح و تعالی در تمامی سطوح فردی و اجتماعی محسوب میشود. از فریضه امر به معروف و نهی از منکر تا تأکید بر دعوت با حکمت و موعظه حسنه، همگی گواه بر این حقیقت است که اسلام به نقد سالم به دیده یک«شمشیر اصلاح»مینگرد؛ شمشیری که نه برای بریدن و نابود کردن، بلکه برای پیرایش و شکلدهی بهتر بهکار میرود. اگر انتقاد با نیت خیر، با رعایت ادب و حکمت، و در چارچوب هدف اصلاح و نه تخریب صورت گیرد و جامعه نیز ظرفیت پذیرش آن را داشته باشد، بیتردید مسیر صلاح و پیشرفت را هموار خواهد ساخت و رستگاری فرد و جامعه را تضمین خواهد کرد. از این رو، زنده نگه داشتن روحیه انتقاد سازنده و پذیرش آن، وظیفهای همگانی برای ساختن جامعهای سالمتر و مترقیتر بر اساس اصول قرآنی است.
پی نوشت:
۱.سوره آل عمران/آیه ۱۰۴
۲. بیانات رهبرمعظم انقلاب اسلامی در دیدار رئیس جمهور واعضای هیات دولت(۱۳۹۵/۶/۳)
۳.سوره توبه/ آیه ۷۱
۴.سوره نحل/ آیه ۱۲۵
۵. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار رئیس جمهور واعضای هیات دولت(۱۳۸۷/۶/۲)
۶.سوره بقره/ آیه ۱۷۰
۷.بیانات رهبرمعظم انقلاب اسلامی در دیدار با زائرین و مجاورین حرم مطهررضوی(۱۳۸۳/۱/۲)
۸. سوره انعام/آیه ۱۱۱
۹.بیانات رهبرمعظم انقلاب اسلامی در دیدار با جمعی از دانشجویان(۱۳۹۸/۳/۱)
۱۰.سوره آل عمران/ آیه ۱۰۴
فیروزه دلداری؛ پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی
..........................
پایان پیام
نظر شما