خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ نگاه به زن و کرامت او همواره یکی از محورهای اساسی در بیانات آیتالله العظمی خامنهای (مدّظلّه) بوده است. ایشان با تمسک به قرآن کریم و سیره اهل بیت (علیهم السلام)، نگاهی جامع و متوازن به زن ارائه میدهند که در آن، زن هم از حیث معنوی و انسانی در کنار مرد قرار دارد و هم در عرصه خانواده و اجتماع، دارای کرامت، حقوق و جایگاهی بیبدیل است. این مقاله با مرور بیانات ایشان در ادوار مختلف، تلاش دارد تا تصویری روشن از «زن تراز انقلاب اسلامی» از منظر رهبر فرزانه انقلاب ترسیم کند.
در دوران معاصر، دو نگاه افراطی و تفریطی به زن وجود داشته است: نگاه غربی که با سوءاستفاده از زنان به عنوان کالایی برای لذتهای آنی و سوداگری سرمایهداری، کرامت انسانی آنان را نشانه رفته است، و نگاه سنتیِ جاهلی که زن را موجودی در حاشیه و محروم از حقوق اولیه میپنداشت. در مقابل، اسلام ناب و به تبع آن، اندیشهی مترقی امام خامنهای، دیدگاهی کاملاً متفاوت و متعالی را ارائه میدهد. ایشان در دیدار با گروههای مختلف بانوان، به ویژه در سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا (س) که به نام روز زن نامگذاری شده است، به تبیین عمیق این نگاه پرداختهاند.
۱. کرامت ذاتی و تساوی در مسیر کمال
از نگاه آیتالله خامنهای، اولین و مهمترین بستر برای تبیین جایگاه زن، کرامت ذاتی و انسانی اوست. ایشان تأکید میکنند که زن و مرد هر دو دارای یک جوهر و ذات انسانی هستند و در مسیر رسیدن به قلههای کمال و تقرب الهی، هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند. ایشان در تاریخ ۱۳۷۶/۰۷/۳۰ در اجتماع بانوان استان تهران فرمودند: «اسلام طرفدار تکامل بشر است. برای اسلام، زن و مرد هیچ فرقی ندارد. برای اسلام، جنس زن یا جنس مرد مطرح نیست؛ تکامل انسانی مطرح است... ت. از لحاظ جنبهی بشری و جنبه الهی، هیچ تقاوتی با همدیگر ندارند.»
ایشان برای اثبات این مدعا به آیات قرآن استناد میکنند، از جمله آیه ۳۵ سوره احزاب که در آن ده عنوان از ارزشهای معنوی برای مردان و زنان به صورت مساوی ذکر شده است. ایشان در این زمینه میفرمایند: «در این آیه ده عنوان برای ارزشهای معنوی ذکر میشود... زن و مرد در این میدان، دوش به دوش حرکت میکنند و پیش میروند؛ هر دو را ذکر میکند. این بتِ مردگرایی را که در جاهلیتها همیشه به وسیله مردان و حتی به وسیله زنان پرستیده میشد، اسلام در این آیات میشکند.»
۲. حضرت فاطمه (س) : الگوی جامع زن مسلمان
در نگاه رهبر انقلاب، حضرت فاطمه زهرا (س) به عنوان کاملترین الگو برای زنان (و حتی مردان) معرفی میشود. ایشان در تبیین شخصیت آن حضرت، بر جمع میان عوالم مختلف تأکید دارند. در بیانات ایشان در تاریخ ۱۴۰۴/۰۹/۱۲ در دیدار با زنان و دختران، ایشان حضرت زهرا (س) را چنین توصیف کردند: «فاطمهی زهرا (س) در همهی ابعاد زندگی، یک موجود عرشی است، یک انسان عرشی است؛ چه در عبادت و خشوع در مقابل پروردگار... چه در ایثار و گذشت برای مردم... در تابآوری در سختیها و مصیبتها... در دفاع شجاعانه از حق مظلوم؛ در تبیین حقایق و روشنگری؛ در فهم و عمل سیاسی.»
ایشان در این بیانات به نکته کلیدی دیگری اشاره میکنند: جمع میان عظمت و خانهداری. ایشان خطاب به کسانی که خانهداری را تحقیر میکنند، میفرمایند: «فاطمهی زهرا با آن شأن و با آن رتبه و با آن مقام و با آن عظمت، یک خانم خانهدار است؛ این تحقیر او نیست... معنای خانهداری زن تربیت انسان است، معنایش تولید والاترین و بالاترین محصول و متاع عالم وجود است؛ یعنی بشر. خانهداری یعنی این.»
۳. جایگاه زن در خانواده: ریحانه، نه قهرمانه
یکی از زیباترین و پرتکرارترین تعابیر رهبر انقلاب درباره جایگاه زن در خانواده، برگرفته از حدیث نبوی «المرأة ریحانة و لیست بقهرمانة» (۱) است. این تعبیر، نگاه اسلام به روابط همسران را به زیبایی ترسیم میکند. ایشان در تاریخ ۱۳۷۶/۰۷/۳۰ در تبیین آیه ۲۱ سوره روم فرمودند: «طبیعت الهیِ زن و مرد در محیط خانواده، طبیعتی است که برای زن و برای مرد رابطهای فیمابین به وجود میآورد که آن رابطه، رابطهی عشق و مهربانی است: «مودّة و رحمة». اگر این رابطه تغییر پیدا کرد، اگر مرد در خانه احساس مالکیت کرد، اگر به چشم استخدام و استثمار به زن نگاه کرد، این ظلم است، که متأسفانه خیلی از مردان این ظلم را میکنند.»
ایشان در تاریخ ۱۳۹۵/۱۲/۲۹ ضمن تشریح حدیث نبوی، تأکید کردند: «یک گل، وجودش لازم است و نگهداریاش لوازمی دارد... اینجوری نیست که خانم در خانهی شما مسئول خدمتگزاری باشد... اگر در یک خانوادهای، در یک جامعهای، به زن با این چشم نگاه بشود، اوّلاً تکریم او، حفظ حرمت او، برخورد ملاطفتآمیز با او و مسائل فراوانی که دنبالش هست، چقدر موجب میشود که زن احساس امنیت کند، احساس آرامش کند.»
۴. حقوق زنان در خانه: محبت، امنیت و مدیریت
در نگاه رهبر انقلاب، حقوق زن در خانه منحصر به تأمین معاش نیست، بلکه مهمترین حق او، محبت و عدم خشونت است. ایشان در جدیدترین بیانات خود (۱۴۰۴/۰۹/۱۲) به تفصیل به این حقوق اشاره کردند: «در خانه، مهمترین حقّی که بانوی خانه و زن خانه دارد، «محبّت» است. مهمترین نیازی که دارد و مهمترین حقّی که دارد، محبّت است. روایت وارد شده که مردها به زنهایشان بگویند من تو را دوست دارم؛ یعنی تصریح کنند... حقّ مهم و بزرگ دیگر در خانه برای زنان، «عدم خشونت» است. رئیس خانه، مدیر خانه، زنان و بانوان خانهاند. کارهای خانه به زن؛ نباید تحمیل بشود. قدردانی از او بابت اینکه با وجود درآمدهای ناکافی، زنها خانه را میچرخانند.»
۵. حضور اجتماعی زن: مسئولیت و مشارکت
برخلاف تصور برخی، نگاه اسلام در اندیشه رهبری، نه تنها مخالف حضور اجتماعی زن نیست، بلکه آن را یک مسئولیت و حق میداند. ایشان به صراحت به حق بیعت زنان در صدر اسلام اشاره کرده و آن را نشانهای از حضور سیاسی زنان میدانند. ایشان در تاریخ ۱۳۷۹/۰۶/۳۰ فرمودند: «در اسلام بیعت زن، مالکیت زن، حضور زن در این عرصههای اساسی سیاسی و اجتماعی، تثبیت شده است: «اِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ...» (۲) پیغمبر اسلام نفرمود که مردها بیایند بیعت کنند و به تبع آنها... زنها هم مجبور باشند قبول کنند؛ نه. گفتند زنها هم بیعت میکنند؛ آنها هم در قبول این حکومت، در قبول این نظم اجتماعی و سیاسی شرکت میکنند. غربیها هزار و سیصد سال در این زمینه از اسلام عقبند و این ادّعاها را میکنند!»
ایشان در تاریخ ۱۳۸۶/۰۴/۱۳ نیز بر این مسئولیت مشترک تأکید کردند: «اسلام وقتی که میگوید: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ» یعنی مؤمنین و مؤمنات در حفظ مجموعهی نظام اجتماعی و امر به معروف و نهی از منکر همه سهیم و شریکند؛ زن را استثناء نکرده. ما هم نمیتوانیم زن را استثناء کنیم. مسئولیت ادارهی جامعهی اسلامی و پیشرفت جامعهی اسلامی بر دوش همه است؛ بر دوش زن، بر دوش مرد؛ هر کدام به نحوی بر حسب تواناییهای خودشان.»
۶. نقد نگاه غربی به زن
رهبر انقلاب همواره در بیانات خود، مرز میان نگاه اسلامی و نگاه غربی به زن را ترسیم کرده و نسبت به الگوبرداری از فرهنگ منحط غرب هشدار دادهاند. ایشان در تاریخ ۱۳۷۹/۰۶/۳۰ در این باره فرمودند: «در دنیا و در رسانههای جمعی عالم، در طول سالهای متمادی، کسانی که نه برای زن، نه برای جنس انسان و نه برای کرامتهای انسانی، جز در محاسبه با پول ارزشی قائل نیستند... مسأله زن را هم برای خودشان در میدانهای مختلف به صورت یک سرمایه و یک وسیله سوداگری درآوردند؛ روی آن بحث میکنند، فرهنگسازی میکنند، تبلیغ میکنند.»
ایشان در تاریخ ۱۳۹۵/۱۲/۲۹ نیز افزودند: «در فرهنگ غربی اروپایی... توطئهی صهیونیستها است که اصلاً میخواهند جامعهی بشری را به هم بزنند و به هم بریزند؛ زن را به صورت یک متاع مایهی التذاذ مرد قرار بدهند.»
بررسی بیانات آیتالله العظمی خامنهای نشان میدهد که نگاه ایشان به زن، نگاهی جامع، عمیق و برگرفته از متن قرآن و سنت است. در این نگاه، زن همسان مرد در مسیر کمال معنوی گام برمیدارد (تساوی در انسانیت)، در خانواده چون گلی است که باید مورد محبت و مراقبت قرار گیرد (کرامت در خانواده)، و در جامعه نیز مسئولیت دارد و میتواند تأثیرگذار باشد (حضور اجتماعی). ایشان با نقد هر دو نگاه افراطی و تفریطی، الگوی سوم را معرفی میکنند؛ الگویی که در آن، زنِ مسلمانِ ایرانی توانسته است با حفظ حجاب و عفت خود، در عرصههای علمی، سیاسی و اجتماعی بدرخشد و الهامبخش زنان آزاده جهان باشد.
زهرا صالحی فر، کارشناس ارشد قرآن و حدیث، دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت رسانه دانشگاه باقرالعلوم.
پاورقی
۱. اشاره به حدیث إنَّ المَرأَةَ رَیحانَةٌ و لَیسَت بِقَهرَماَنةٍ؛ نهج البلاغه، نامه ۳۱.
۲. سوره ممتحنه، آیه ۱۲.
بیانات در اجتماع بانوان استان تهران (۱۳۷۶/۰۷/۳۰)
بیانات در دیدار با گروه کثیری از بانوان (۱۳۷۹/۰۶/۳۰)
بیانات در دیدار هزاران نفر از زنان و دختران (۱۴۰۴/۰۹/۱۲)
بیانات در دیدار گروهی کثیری از بانوان نخبه (۱۳۸۶/۰۴/۱۳)
بیانات در دیدار بانوان به مناسبت میلاد حضرت زهرا (س) (۱۳۹۵/۱۲/۲۹)
بیانات در دیدار با پرستاران (۱۳۷۳/۰۷/۲۰)
بیانات در اجتماع مردم خوزستان (۱۳۷۵/۱۲/۲۰)
نظر شما