خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) _ ابنا: در تاریخ اسلام، برخی نامها صرفاً بهعنوان «شخصیت» شناخته نمیشوند، بلکه در حکم «نقطه عطف»اند و اگر از متن تاریخ حذف شوند، روایت دگرگون میشود. حضرت خدیجه (س) از همین سنخ است. با این حال، سهم واقعی او در تکوین هسته نخستین جامعه اسلامی، کمتر از آنچه شایسته است مورد تحلیل قرار گرفته است.
خدیجه پیش از بعثت، در جامعه مکه به پاکدامنی و وقار شهره بود و به سبب شدت عفت و پاکی، او را «سیده قریش» میخواندند. این تعبیر، صرفاً یک توصیف اخلاقی نیست؛ بیانگر جایگاهی اجتماعی ایشان در میان اشراف قریش است. بزرگان قریش خواستگار او بودند، اما هیچیک را نپذیرفت و شخصاً رسول خدا (ص) را برای ازدواج برگزید. این انتخاب، در فضای قبیلهای و مردسالار مکه، نشانه استقلال رأی و قدرت تشخیص اوست. خدیجه (س)، پیش از آنکه پیامبری در محمد امین آشکار شود، صداقت و امانت ایشان را تشخیص داد و بر همان مبنا تصمیم گرفت. هر دو در بیستوپنج سالگی ازدواج کردند؛ پیوندی که نه محصول مصلحتهای قبیلهای، بلکه برآمده از شایستگیهای اخلاقی و فضیلت فردی بود. بعدها روشن شد که این ازدواج، ستون عاطفی و اجتماعی دعوت نبوی شد.
در منابع تاریخی از پیشگامی حضرت خدیجه (س) در اسلام یاد شده است. او نخستین بانویی بود که دعوت پیامبر را بیدرنگ پذیرفت. این سبقت، تنها تقدم زمانی نیست؛ بلکه نشانه تقدم بصیرتی است که پیش از شکلگیری هرگونه پشتوانه سیاسی یا اجتماعی، حقیقت را تشخیص داد. در برخی نقلهای روایی، پذیرش ولایت امیرالمؤمنین (ع) نیز در چارچوب ایمان ایشان ذکر شده است؛ این موضوع نشاندهنده پیوند عمیق اعتقادی او با هسته نخستین امامت است.
ایمان خدیجه (س)، ایمانِ در سایه قدرت نبود؛ ایمان در روزهای تنهایی پیامبر بود، زمانی که دعوت تازه آغاز شده و فشارها رو به افزایش بود. نقطه اوج نقش اجتماعی خدیجه را باید در ماجرای محاصره اقتصادی مسلمانان در شعب ابیطالب جستوجو کرد. او تمام دارایی خود را برای تأمین نیاز مسلمانان هزینه کرد. این اقدام، نه صرفاً بخشش مالی بلکه نوعی مقاومت اقتصادی در برابر سیاست فشار قریش طی سه سال محاصره، فرسایشی و طاقتفرسا بود. اندکی پس از پایان این دوره، خدیجه (س) از دنیا رفت، به تعبیر دقیقتر به شهادت رسید. سال وفات شهادتگونه ایشان در کنار وفات ابوطالب، به «عام الحزن» شهرت یافت؛ سال اندوهی که پیامبر مهمترین تکیهگاههای عاطفی و اجتماعی خود را از دست داد.
اگر دعوت نبوی در آن سالهای آغازین فرو نریخت، بخشی از این پایداری مرهون همین ایثار خالصانه بود؛ ایثاری که باید بیشتر در کانون تحلیلهای تاریخی قرار گیرد. حضرت خدیجه (س) در میان همسران پیامبر جایگاهی ممتاز دارد؛ جزو زنان بهشتی است (۱) که از آغاز بر آیین توحید قرار داشت و هیچ آیهای در نکوهش او نازل نشد. بعلاوه پیامبر سالها پس از وفات آن بانو، یاد و نام او را با احترام و عاطفهای ویژه زنده نگاه میداشت؛ رفتاری که خود، سند تاریخی بر منزلت استثنایی اوست. این ویژگیها، خدیجه را نه صرفاً در جایگاه همسر پیامبر، بلکه در مقام یکی از ارکان شکلگیری جامعه اسلامی قرار میدهد.
به این ترتیب شخصیت او نمونهای از ایمان آگاهانه، عقلانیت اجتماعی و کنش تمدنی است. در تحلیل نقش زنان در شکلگیری تمدن اسلامی، خدیجه را نمیتوان به حاشیه برد؛ او در متن تاریخ ایستاده است، در نقطهای که ایمان، ثروت، اراده و بصیرت در خدمت شکلگیری یک تحول جهانی قرار گرفت (۲).
پینوشت
۱. الخصال: ص ۲۰۶، ح ۲۲.
۲. رک: السیرة الحلبیة، أبو الفرج الحلبی الشافعی، ج۱، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۶م، ص۳۴۸و۲۰۴.
نظر شما