خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)-ابنا: اطلاق «اول و آخر» به امیرالمومنین علی (ع)، وقتی این صفات به امیرالمومنین علی (ع) نسبت داده میشود، به هیچ وجه به معنای خدایی بودن ایشان نیست بلکه این شرک مطلق است و تشیع به شدت با آن مخالف است. بلکه به معنای این است که امیرالمومنین علی (ع) کاملترین مظهر، تجلی و آینه این صفات الهی در عالم مخلوقات و در میان انسانها هستند. ایشان به دلیل قرب بینظیر به خداوند و برخورداری از علم و معرفت الهی، به درجهای رسیدهاند که صفات کمال الهی در وجودشان به بهترین شکل تجلی یافته است.
تبیین صفات «اول و آخر» در وجود مبارک امیرالمومنین علی (ع):
1. «اول»بودن در ابعاد ایمان، ولایت، علم و فداکاری:
الف) اولین ایمانآورنده (سابقون الاولون):
علی (ع) اولین مردی بود که به پیامبر اکرم (ص) ایمان آورد و این سبقت در اسلام، در قرآن کریم مورد ستایش قرار گرفته است:
"وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالْأَنصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَّضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا ۚ ذَٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ"
و پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار، و کسانی که به نیکی از آنها پیروی کردند، خداوند از آنها خشنود شد و آنها (نیز) از او خشنود شدند؛ و برای آنها باغهایی آماده کرده که نهرها از زیر (درختان) آن جاری است؛ همیشه در آن خواهند ماند؛ این است همان رستگاری بزرگ.
بسیاری از مفسران، امیرالمومنین علی (ع) را مصداق بارز «السابقون الاولون»میدانند. ایشان اولین کسی بود که به پیامبر (ص) ایمان آورد و از این جهت "اول" است.
ب) اولین در ولایت و جانشینی (به تصریح روایات):
بر اساس عقاید شیعه، ولایت علی (ع) از همان ابتدا توسط خداوند و پیامبر (ص) تعیین شده بود و ایشان اولین جانشین و امام پس از پیامبر (ص) هستند.
پیامبر اکرم (ص) فرمود:«ای علی! خداوند دین را با ما به پایان برده، چنانکه آن را با ما آغاز کرده است.»(2)
«إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ»(3)
ولیّ (سرپرست و عهدهدار امور) شما، تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آوردهاند؛ همان کسانی که نماز را برپا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند.
این آیه که در شأن علی (ع) نازل شد، ایشان را به عنوان «ولی» و سرپرست مؤمنان پس از خدا و رسول معرفی میکند. از این منظر، ایشان در سلسله ولایت، «اول»هستند.
ج) اول در علم و معرفت (باب مدینة العلم):
امیرالمومنین علی (ع) از نظر علمی و معرفتی، یگانه دوران خود بودند. پیامبر (ص) در روایتی مشهور فرمودند: «أنا مَدینَةُ العِلمِ و علیٌّ بابُها، فَمَن أرادَ العِلمَ فَلیأتِ البابَ»(4) (من شهر علم هستم و علی دروازه آن است، پس هر کس علم میخواهد باید از دروازه وارد شود). این حدیث نشان میدهد که ایشان در علم و درک حقایق، در اوج و از این جهت "اول" هستند.
2. «آخر»بودن در ابعاد کمال انسانی، غایت معرفت و بقا در مسیر حق:
الف) نهایت و غایت کمال انسانی:
امیرالمومنین علی (ع) در صفات عالی انسانی نظیر عدالت، شجاعت، سخاوت، زهد، عبادت و اخلاق به نهایت کمال رسیدند. ایشان نماد غایت و اوج ظرفیتهای کمالی انسان در سایه بندگی خدا هستند. از این حیث، ایشان در تمام فضایل «آخر» و نهایتبخش هستند.
ب) آخر در بندگی و اطاعت (ثبات قدم):
ایشان تا آخرین لحظه عمر خویش، در مسیر بندگی و اطاعت از خداوند و پیامبر (ص) ثابت قدم بودند. این استقامت و پایداری تا«آخرین نفس» ایشان را مظهر «آخر» بودن در راه حق میسازد.
ج) آخر در علم و حکمت (بیان کننده حقایق تا قیامت):
سخن و حکمت امیرالمومنین علی (ع) به حدی عمیق و پرمغز است که تا قیامت برای هدایت بشر و حل مشکلات او، قابل استناد و راهگشا خواهد بود. نهج البلاغه ایشان، پس از قرآن، گنجینهای بیبدیل از معرفت است. از این رو میتوان گفت کلام و علم ایشان در برخی ابعاد «آخر» و پایانبخش است.
د) بقای یاد و راه ایشان:
یاد، نام و راه امیرالمومنین علی (ع) همواره در تاریخ زنده و باقی است و با گذشت قرنها، نه تنها کهنه نمیشود، بلکه هر روز تازهتر و پررونقتر میگردد. این «بقا»نیز میتواند تجلیای از «آخر» بودن باشد.
در زیارت آل یاسین نیز خطاب به اهلبیت میگوییم: «انتم الاول و الاخر» (شما آغاز و پایان هستید)(5)
اطلاق صفات «اول و آخر» به امیرالمومنین علی (ع)، نه به معنای شراکت در ذات الهی، بلکه به معنای کاملترین تجلی این صفات الهی در وجود یک انسان کامل است. ایشان در پیشگامی ایمان، علم، ولایت و فداکاری «اول» هستند و در رسیدن به غایت کمالات انسانی، پایداری در راه حق، و بقای تأثیرات و تعالیمشان«آخر»محسوب میشوند. این تعابیر، از عمق محبت و معرفت شیعیان به جایگاه بیبدیل و منحصر به فرد ایشان نشأت میگیرد.
پی نوشت:
1.سوره توبه/آیه 100
2. امالی مفید، ص۲۵۱
3.آیه ولایت (سوره مائده، آیه 55)
4.حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۱۳۸، ح ۴۶۳۹؛ ابن شهر آشوب، المناقب، نشر علامه، ص۸۰، ح۱۲۰؛ اخطب خوارزم، المناقب، ۱۴۱۱ق، ص۸۳، ح ۶۹.
5.مفاتیح نوین، ص۵۰۵
بانو فیروزه دلداری( پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما