حیا و عفت در قرآن؛ از زیور دل تا حریم جامعه

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) - ابنا: قرآن مجید، کتاب هدایت و تربیت انسان، «حیا» و «عفت» را به عنوان دو شاخصه اصلی شخصیت مؤمن و از پایه‌های جامعه سالم ترسیم می‌کند. در نگاه قرآنی، عفت تنها یک دستور اخلاقی نیست، بلکه یک «مقیاس ایمانی» و نشانه‌ای از تقوای الهی است. این کتاب آسمانی، با بیانی حکیمانه و در قالب داستان‌های پندآموز، فرمان‌های صریح و تشبیهات زیبا، جایگاه رفیع این خصلت والا را در ساحت‌های مختلف زندگی بشری روشن می‌سازد. از کنترل نگاه گرفته تا مدیریت شهوت و از حیا در گفتار تا عفت در معاشرت، قرآن برنامه‌ای جامع ارائه داده که عمل به آن، هم فرد را از رذایل پاک می‌کند و هم جامعه را از فساد می‌رهاند. تأمل در این آیات، درک عمیق‌تری از فلسفه احکام الهی درباره حجاب، نگاه و مراودات اجتماعی را به دست می‌دهد.

یکی از واضح‌ترین و صریح‌ترین دستورات قرآن درباره عفت، خطاب به مؤمنان و مؤمنات است. خداوند متعال در سوره نور می‌فرماید: «قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَٰلِکَ أَزْکَیٰ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ * وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ...» (به مردان مؤمن بگو: دیدگان خود را [از نگاه به نامحرم] فروگیرند و شرمگاه خود را حفظ کنند. این برای آنان پاک‌تر است. قطعاً خداوند به آنچه انجام می‌دهند آگاه است. و به زنان مؤمن بگو: دیدگان خود را [از نگاه به نامحرم] فروگیرند و شرمگاه خود را حفظ کنند...).(1) این آیات به روشنی «کنترل نگاه» و «حفظ حیا و عفت جنسی» را به عنوان دو روی یک سکه، مقدمه‌ای برای رسیدن به طهارت و پاکی درونی («أَزْکَیٰ لَهُمْ») معرفی می‌کنند. این دستور، همگانی و برای هر دو جنس است و هدف نهایی آن، تعالی معنوی انسان است، نه محدودیت صرف.

در بعدی دیگر، قرآن کریم عفت را به عنوان ویژگی برجسته انسان‌های والامقام و حتی انبیای الهی معرفی می‌کند. داستان حضرت یوسف(ع) یکی از درخشان‌ترین نمونه‌هاست. هنگامی که یوسف(ع) در معرض گناه قرار می‌گیرد، می‌گوید: «قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَأَکُن مِّنَ الْجَاهِلِینَ» (گفت: پروردگارا، زندان برای من محبوب‌تر است از آنچه اینان مرا به سویش می‌خوانند! و اگر مکر آنان را از من بازنگردانی، به سویشان متمایل می‌شوم و از نادانان خواهم بود).(2) این آیه، «عفت ورزیدن به بهای تحمل زندان و رنج» را نشان می‌دهد و آن را علامت عقل و دانایی می‌شمارد. همچنین، در وصف مؤمنان راستین می‌فرماید: «وَالَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ * إِلَّا عَلَیٰ أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ» (و کسانی که شرمگاه خود را حفظ می‌کنند، مگر بر همسران خود یا کنیزانی که مالک آنهایند، که در این صورت مورد سرزنش نیستند).(3) این آیات مرز بین عفت سالم و رفتار ناپسند را مشخص می‌کنند.

اما قرآن تنها به عفت جنسی بسنده نکرده و مفهوم وسیع‌تری از «عفت در نیاز و معیشت» را نیز مطرح می‌کند. از یک سو، از مؤمنان می‌خواهد که «عفیف» باشند، یعنی حتی در فقر و تنگدستی، دست نیاز به سوی دیگران دراز نکنند و کرامت نفس خود را حفظ کنند.(4) از سوی دیگر، به جامعه دستور می‌دهد که به افراد نیازمند به گونه‌ای کمک کنند که حیا و آبروی آنان حفظ شود: «لِلْفُقَرَاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ لَا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْبًا فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ...» (برای نیازمندانی که در راه خدا محصور شده‌اند [و به خاطر جهاد، فرصت کسب درآمد ندارند] و نمی‌توانند در زمین سفر کنند، ناآگاه از شدت عفت و خودنگهداری، آنان را بی‌نیاز می‌پندارد...).(5) این آیات نشان می‌دهد عفت در نگاه قرآن، یک فضیلت همه‌جانبه است که هم شامل کنترل غرایز می‌شود، هم شامل قناعت و خوداتکایی، و هم شامل رعایت حرمت دیگران در کمک‌رسانی. جامعه‌ای که بر این اساس شکل بگیرد، جامعه‌ای سالم، باکرامت و دور از فحشا و منکر است.

پاورقی:

1. قرآن کریم، سوره نور، آیات 30 و 31.
2. قرآن کریم، سوره یوسف، آیه 33.
3. قرآن کریم، سوره مؤمنون (یا المؤمنون)، آیات 5 و 6. همچنین سوره معارج، آیات 29 و 30.
4. قرآن کریم، سوره بقره، آیه 273.
5. قرآن کریم، سوره بقره، آیه 273.