خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)-ابنا: در سپهر پر تلاطم زندگی معاصر، که سیلاب اطلاعات و فوران دیدگاههای متفاوت، اذهان را بمباران میکند، توانایی تصمیمگیری عقلانی و انتخاب مسیر درست، بیش از هر زمان دیگری به مثابه یک هنر و یک ضرورت حیاتی جلوهگر شده است. ما هر روزه، چه در سطح فردی و چه در ابعاد اجتماعی و جهانی، با چالشهایی روبرو میشویم که حل آنها مستلزم درایتی عمیق، بصیرتی نافذ و پرهیز از شتابزدگی است. اینجاست که کلام تابناک ائمه اطهار (ع)، به ویژه امام المتّقین، امیرالمومنین علی (ع)، همچون چراغی روشن، مسیر خردورزی را فراسوی ما میگشاید. ایشان در حدیثی شریف، دو رکن اساسی عقلانیت راستین را تبیین کرده و میفرمایند: «اَلا وَ اِنَّ اللَّبیبَ مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجوهَ الاْراءِ بِفِکْرٍ صائِبٍ وَ نَظَرٍ فِیالْعَواقِبِ»(1)«بدانید عاقل (لبیب)، کسی است که با فکر درست (صائب)، به استقبال نظرات گوناگون برود و در عواقب امور بنگرد. این عبارت کوتاه اما پرمغز، یک منشور جامع برای پرورش عقلانیت فعال و تصمیمگیری هوشمندانه است که هم بر گشودگی ذهنی و تحلیل نقادانه تأکید دارد و هم بر دوراندیشی و مسئولیتپذیری نسبت به پیامدهای انتخابها. در این مقاله، به کاوش عمیقتر در ابعاد فلسفی، روانشناختی و عملی این دو ویژگی محوری خواهیم پرداخت و با استناد به آموزههای قرآنی، چگونگی تحقق آنها را در زندگی امروز بررسی خواهیم کرد.
۱. استقبال از وجوه آراء با فکر صائب: سفری از تعصب تا حقیقتجویی
نخستین ویژگی انسان«لبیب» (خردمند حقیقی) از منظر امیرالمومنین علی (ع)، گشودگی ذهنی و توانایی مواجهه با «وجوه آراء» یا همان نظرات گوناگون است. این استقبال، هرگز به معنای پذیرش منفعلانه و بیچون و چرای هر دیدگاهی نیست، بلکه تعبیر دقیقی از شجاعت فکری، پرهیز از جزمیگرایی و تمایل به کاوش حقیقت است.
الف) پرهیز از تعصب و پیشداوری:
یکی از بزرگترین موانع در راه حقیقتجویی، تعصب است. تعصب، همچون پردهای ضخیم، ذهن را از درک واقعیتها و شنیدن صداهای مخالف بازمیدارد. انسان متعصب، خود را در حصار عقاید و پیشفرضهای خویش محبوس میسازد و از این رو، فرصت ارزیابی منصفانه دیدگاههای دیگر و کشف ابعاد جدیدی از حقیقت را از دست میدهد. امیرالمومنین علی (ع) با توصیه به «استقبال از وجوه آراء»، عملاً ما را به شکستن این حصار تعصب و فراهم آوردن بستری برای گفتگوی آزاد فکری فرا میخوانند.
ب) «فکر صائب»: سنگ محک تشخیص حقیقت:
اما این استقبال، کورکورانه نیست؛ بلکه با «فکر صائب»همراه است. «فکر صائب» به معنای اندیشهای درست، محکم، نافذ و خالی از خطا است که توانایی تحلیل منطقی، استدلال صحیح، تشخیص مغالطات و تمییز میان حق و باطل را داراست. این قوه فکری، صرفاً یک توانایی ذهنی نیست، بلکه نتیجه پرورش علمی، اخلاقی و معنوی است. فکری که با علم، تقوا، عدالت و انصاف همراه باشد، میتواند در انبوه نظرات گوناگون، راه به حقیقت ببرد و سره را از ناسره بازشناسد. این بُعد از عقلانیت، مستلزم جرأت فکری برای به چالش کشیدن حتی باورهای عمیق خود، و اعتماد به نفس علمی برای مواجهه با چالشهای فکری است.
«فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَٰئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَٰئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ.»(2)
«پس بشارت بده به بندگانم؛ آنان که گفتار را میشنوند و بهترین آن را پیروی میکنند؛ آنان کسانی هستند که خداوند هدایتشان کرده و آنان همان خردمندانند.»
این آیه قرآنی، مصداق بارزی از همان «استقبال از وجوه آراء با فکر صائب» است که در حدیث امیرالمومنین علی (ع) بدان اشاره شده است. خداوند به صراحت، «اولی الألباب» (صاحبان خرد و عقل) را کسانی معرفی میکند که به تمامی اقوال گوش فرا میدهند (دایره استماع وسیع) و سپس با قدرت تمییز، از بهترین آنها تبعیت میکنند. این امر نشان میدهد که عدم تعصب، گشودگی ذهنی برای دریافت دیدگاههای مختلف، و توانایی انتخاب بهترین گزینه، از ویژگیهای اصلی عقل و خرد در نگاه الهی است. این فرایند تنها با فکری صائب و نقاد میسر میشود که اجازه نمیدهد هر نظر و دیدگاهی به سادگی پذیرفته شود.
۲. نظر در عواقب امور: بصیرت فرجامی و معماری آینده
دومین رکن بنیادین عقلانیت، از دیدگاه امیرالمومنین علی (ع)، «نظر در عواقب امور» است. این ویژگی فراتر از تحلیل صرف وضعیت حال، شامل یک نگاه عمیق و آیندهنگر به پیامدهای احتمالی هر تصمیم و عملی است. انسان عاقل، هرگز تنها به نتایج آنی و ظاهری یک انتخاب بسنده نمیکند، بلکه با بصیرت و دوراندیشی، سعی میکند تأثیرات بلندمدت، مثبت و منفی، ابعاد پنهان، و پیامدهای دوم و سوم هر گزینه را مورد بررسی دقیق قرار دهد.
الف) پرهیز از شتابزدگی و تصمیمات هیجانی:
بسیاری از پشیمانیها و بحرانها، ریشه در تصمیمات شتابزده و هیجانی دارند که بدون در نظر گرفتن عواقب اتخاذ شدهاند. "نظر در عواقب امور" به ما میآموزد که پیش از هر اقدامی، لحظهای تأمل کرده و از خود بپرسیم: "اگر این کار را انجام دهم، چه نتایجی در پی خواهد داشت؟" این شیوه تفکر، ابزاری قدرتمند برای پیشگیری از خطاهای بزرگ و اتخاذ تصمیمات پایدار است.
ب) دوراندیشی و مسئولیتپذیری:
نگاه به عواقب، بُعدی عمیق از مسئولیتپذیری را در انسان بیدار میکند. فرد عاقل نه تنها نسبت به پیامدهای انتخابهای خود در زمان حال مسئول است، بلکه نسبت به آینده و نسلهای بعدی نیز احساس تکلیف میکند. این دوراندیشی، به معنای پیشبینی سناریوهای مختلف، آمادگی برای مواجهه با چالشهای احتمالی و برنامهریزی برای ساختن آیندهای بهتر است. نادیده گرفتن عواقب، اغلب منجر به پشیمانیهای بزرگ و از دست رفتن فرصتهای طلایی میشود که جبران آنها بسیار دشوار، و گاه ناممکن است.
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ.»(3)
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! از خدا پروا کنید؛ و هر کس باید بنگرد که برای فردای خود چه پیش فرستاده است؛ و از خدا پروا کنید، یقیناً خداوند به آنچه انجام میدهید آگاه است.»
این آیه به صراحت، انسانها را به «نظر در عواقب امور» فرا میخواند، اما با تأکید ویژهای بر عواقب اخروی. امر به «نظر» (نگریستن و بررسی دقیق) برای«غد» (فردا، که استعاره از آیندهای دور و سرنوشت اخروی است)، دقیقاً همان نگاه به فرجام و پیامدهای بلندمدت است. این تأکید قرآنی نشان میدهد که عواقبنگری، نه تنها یک ضرورت دنیوی، بلکه یک فریضه دینی و اخلاقی برای مؤمنان است. اگر انسان در عواقب اخروی اعمالش بنگرد، به طریق اولی باید در عواقب دنیوی تصمیمات و اقداماتش نیز با همین عمق و بصیرت تأمل کند تا به رستگاری و سعادت در هر دو جهان دست یابد.
۳. پیوند ناگسستنی فکر صائب و عواقبنگری: کیمیای تصمیمگیری عقلانی
حدیث امیرالمومنین علی (ع) این دو ویژگی (فکر صائب و عواقبنگری) را نه دو عنصر مجزا، بلکه لازم و ملزوم یکدیگر معرفی میکند. این دو، همچون دو بال برای پرواز عقلانیت عمل میکنند.
الف) فکری بدون عواقبنگری، فکری ناقص:
فکری که صائب باشد اما به عواقب امور ننگرد، در واقع فکری ناقص است. چنین فکری ممکن است بهترین راهکار را برای یک مشکل آنی پیدا کند، اما از پیامدهای جانبی یا بلندمدت آن غافل بماند. تصمیمات مبتنی بر چنین فکری، غالباً نتایج کوتاهمدت مثبتی دارند، اما در بلندمدت بحرانها و چالشهای بزرگتری را ایجاد میکنند.
ب) عواقبنگری بدون فکر صائب، توهمی خاموش:
از سوی دیگر، نگاه به عواقب بدون پشتوانه فکری صائب، نیز ره به جایی نمیبرد. چنین نگاهی ممکن است تنها به توهمات، ترسهای بیمورد یا خوشبینیهای افراطی بینجامد و در تشخیص عواقب واقعی از تصورات غیرمنطقی ناتوان بماند. عواقبنگری نیازمند ابزارهای تحلیلی و استدلالی قوی (فکر صائب) است تا بتواند سناریوهای محتمل را به درستی پیشبینی و ارزیابی کند.
ترکیب این دو، کیمیایی است که انسان را به قلههای عقلانیت و تصمیمگیری هوشمندانه رهنمون میسازد.«فکر صائب» ابزار تجزیه و تحلیل و پردازش اطلاعات است، و "نظر در عواقب" قطبنمایی است که جهت حرکت این ابزار را تعیین میکند و به آن عمق و بینش آیندهنگر میبخشد. بدون هر یک از این دو، تصمیمات انسان ناقص، خطاپذیر و در نهایت به ضرر او و جامعه خواهد بود. این دو ویژگی، زمینهساز "بصیرت" حقیقی هستند که راهگشای تمامی اعمال و انتخابهای ماست.
«قُلْ هَٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَی اللَّهِ عَلَیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِی وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ.»(3)
«بگو: این راه من است که با بصیرت کامل، من و هر که از من پیروی کند، به سوی خدا دعوت میکنیم؛ و خدا پاک و منزه است و من از مشرکان نیستم.»
کلمه "بصیرت" در این آیه، اشاره به همان دیدگاه عمیق، نافذ و جامعنگر دارد که هم شامل «فکر صائب»(قدرت درک، تحلیل و استدلال صحیح) و هم شامل «نظر در عواقب»(درک فرجام، نتایج و پیامدهای راه انتخابی) میشود. دعوت به سوی خدا، که عالیترین هدف زندگی است، نیز مستلزم درک عواقب و فرجام نهایی این دعوت است. این بصیرت، نتیجه جمع بین تفکر صحیح (فکر صائب) و نگاه به پیامدها (نظر در عواقب) است که به انسان توانایی دیدن لایههای عمیق حقیقت و انتخاب مسیر درست را میدهد.
حدیث شریف امیرالمومنین علی (ع) درباره ویژگیهای «لبیب» یا همان انسان عاقل، فراتر از یک توصیه اخلاقی، یک نقشه راه عملیاتی برای دستیابی به خردورزی عمیق و تصمیمگیریهای هوشمندانه در هر عصری، به ویژه عصر حاضر، ارائه میدهد. استقبال از نظرات گوناگون با فکری صائب، ما را به گشودگی ذهنی، پرهیز از تعصب و توانایی تحلیل نقادانه فرا میخواند. این رکن، زمینه را برای کشف حقیقت و درک صحیح واقعیتها فراهم میکند. از سوی دیگر، «نظر در عواقب امور»، به ما آموزش میدهد که دوراندیش باشیم، مسئولیتپذیری نسبت به پیامدهای انتخابهایمان را بپذیریم و از شتابزدگی و تصمیمات هیجانی پرهیز کنیم. این دو بال عقلانیت، به یکدیگر گره خوردهاند و تنها با ترکیب هوشمندانه آنهاست که میتوان به «بصیرت»حقیقی دست یافت.
آموزههای قرآن کریم نیز به روشنی این دو رکن اساسی را تأیید و تقویت میکنند و انسان را به سوی تعقل، تفکر عمیق و بصیرت فرامیخوانند. در دنیای پیچیده امروز که با چالشهای فکری و تصمیمگیریهای حساس روبرو هستیم، پرورش و تقویت این دو ویژگی در خود و جامعه، نه تنها ما را از سردرگمیها، خطاهای جبرانناپذیر و پشیمانیها میرهاند، بلکه مسیر دستیابی به تعالی، سعادت حقیقی و ساختن آیندهای روشن و پایدار را هموار میسازد. بیایید با تأمل عمیق در این کلام گهربار و با الگوبرداری از مکتب اهل بیت (ع)، گامهای خود را بر اساس فکر صائب و نگاه به فرجام امور استوار سازیم تا "لبیب" واقعی باشیم.
پی نوشت:
1.غررالحکم، ح 2778
2.سوره زمر/ آیه ۱۸
3.سوره یوسف/ آیه ۱۰۸
بانو فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما