خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: در میان سخنان حکیمانه و ژرف امیرالمؤمنین علی (ع)، گوهرهایی نهفته است که با وجود گذشت قرنها، همچنان تازگی و کارایی خود را حفظ کردهاند. یکی از این فرمایشات عمیق که پرده از حقیقت فریبنده بسیاری از لذات دنیوی برمیدارد، این حدیث شریف است: «أوَّلُ الشَّهوَةِ طَرَبٌ، وآخِرُها عَطَبٌ»(1) «آغاز شهوت، شادی (نشاط و مستی) و آخرش نابودی است.» این کلام کوتاه، اما پرمغز، همچون یک هشدار عمل میکند و مسیر پیمودن راه شهوات را از ابتدای فریبندهاش تا سرانجام دردناکش به تصویر میکشد.
مصادیق حدیث شریف:
1. شهوت: از لذت آنی تا پیامد ویرانگر:
برای درک بهتر حدیث امیرالمومنین علی (ع)، ابتدا باید معنای «شهوت» را روشن کنیم. شهوت، به معنای میل شدید نفسانی به چیزی است؛ خواه این میل، به خوردنی و آشامیدنی باشد، یا به مال و جاه، یا به روابط جنسی. این میل، ذاتاً بد نیست، بلکه لازمه بقای فرد و جامعه است. مشکل از آنجا آغاز میشود که این میل، از حد اعتدال خارج شده، زمام عقل را به دست گیرد و تبدیل به هوسرانی و زیادهخواهی شود. امام علی (ع) به زیبایی این مسیر انحرافی را با دو واژه «طرب» و «عطب» ترسیم میکنند:
طَرَبٌ (آغاز شهوت): به معنای شادمانی، نشاط، مستی و بیقراری از روی لذت است. این همان جاذبه اولیه و فریبنده شهوت است که انسان را به سمت خود میکشاند. در آغاز، شهوت لباس لذت و شیرینی به تن میکند، وعده آرامش و خوشبختی میدهد و ذهن را از عواقب پنهان خود غافل میسازد.
عَطَبٌ (آخر شهوت): به معنای هلاکت، تباهی، نابودی و تباه شدن است. این سرانجام ناگزیر دنبال کردن بیرویه شهوات است. آنچه در ابتدا لذتبخش و شادکننده مینماید، در نهایت به تباهی جسم، روح، آبرو، مال و دین انسان منجر میشود. این هشدار، انسان را به تأمل در عواقب بلندمدت اعمال خود فرا میخواند.
2. مصادیق شهوت و عواقب آن در پرتو قرآن کریم:
قرآن کریم نیز با رویکردی مشابه، بارها به انسانها درباره پیروی بیچون و چرا از شهوات هشدار داده و عواقب آن را بیان کرده است. میتوان مصادیق «طرب» و «عطب» را در آیات الهی به وضوح مشاهده کرد:
شهوت مال و جاه (دنیاگرایی): میل به ثروتاندوزی و قدرتطلبی، اگرچه در ابتدا میتواند شادمانی و احساس توانمندی ایجاد کند (طرب)، اما در نهایت به فساد، ظلم و تباهی میانجامد (عطب).
«وَابْتَغِ فِیمَا آتَاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ ۖ وَلَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا ۖ وَأَحْسِن کَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ ۖ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِی الْأَرْضِ ۖ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ»(2)
و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بجوی؛ و سهمت را از دنیا فراموش مکن؛ و نیکی کن همان گونه که خدا به تو نیکی کرده؛ و هرگز در زمین در پی فساد مباش که خدا مفسدان را دوست ندارد!
این آیه، تعادل در استفاده از دنیا را گوشزد میکند. زیادهروی در طلب مال و غفلت از آخرت، انسان را به فساد (عطب) میکشاند، در حالی که در ابتدا ممکن است لذت (طرب) داشته باشد.
شهوت غذا و خوراک (زیادهروی): لذت خوردن و آشامیدن (طرب)، اگر از حد بگذرد، به بیماریهای جسمی، سستی و غفلت از امور معنوی منجر میشود (عطب).
«یَا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»(2)
ای فرزندان آدم، زینتهای خود را (لباسهایتان را) در هر نماز بپوشید و بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست ندارد.
اسراف در خوردن و آشامیدن که نتیجه پیروی از شهوت است، انسان را به وادی "عدم محبت الهی" (عطب) میاندازد و سلامت جسمی را نیز به خطر میاندازد.
شهوت جنسی (بیبندوباری): روابط نامشروع و بیبندوباری جنسی، که در آغاز ممکن است لذت و هیجان کاذب به همراه داشته باشد (طرب)، اما در نهایت به فروپاشی خانوادهها، بیماریهای روحی و جسمی، از دست رفتن آبرو و عذاب اخروی منجر میشود (عطب).
»وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا ۖ إِنَّهُ کَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِیلًا»(3)
و به زنا نزدیک نشوید، که کار بسیار زشت و راه و روش بسیار بدی است!
«فاحشه» و «ساء سبیلا» بودن زنا، خود تعبیری قرآنی از «عطب» و نابودی است که در پی لذت آنی (طرب) میآید.
شهوت خشم و انتقام (کبر و غرور): گاهی انسان از اطفاء آتش خشم و انتقامگیری لذت میبرد (طرب)، اما این لذت کاذب به کینه، جنگ و نابودی روابط انسانی و حتی هلاکت فردی منجر میشود (عطب).
«وَلَا تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَلَا السَّیِّئَةُ ۚ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ»(4)
نیکی و بدی هرگز یکسان نیستند؛ بدی را با نیکی دفع کن، آنگاه (خواهی دید که) همان کسی که میان تو و او دشمنی است، گویی دوست صمیمی توست!
این آیه، توصیه به کنترل خشم و عدم پیروی از شهوت انتقام میکند. تسلیم شدن به این شهوت، به جای دوستی، به دشمنی و تباهی روابط منجر میشود.
3. رهایی از دام «عطب»: راهکارهایی برای کنترل شهوت:
با درک عمیق از حدیث امیرالمومنین علی (ع) و آیات قرآنی، میتوان راهکارهایی برای کنترل شهوات و رهایی از دام «عطب» ارائه داد:
تقویت عقل و اراده: عقل، ابزار تمایز حق از باطل و راهنمای انسان به سوی کمال است. با تقویت عقل و اراده، میتوان بر خواستههای نفسانی غلبه کرد.
خویشتنداری و پرهیزگاری (تقوا): تقوا، سپری است در برابر وسوسههای شیطانی و شهوات. تقوا به انسان قدرت میدهد تا در برابر لذات آنی، عواقب بلندمدت را ببیند.
تفکر در عواقب: دائماً به یاد داشته باشیم که هر لذت زودگذر شهوانی، عواقب پنهان و دردناکی دارد.
معاشرت با صالحان و دوری از اهل فساد: همنشینی با کسانی که در مسیر حق هستند، به انسان در کنترل شهوات کمک میکند.
توجه به مرگ و قیامت: یادآوری لحظه مرگ و حسابرسی روز قیامت، بازدارنده قوی از پیروی بیرویه از شهوات است.
حدیث شریف امیرالمومنین علی (ع) «آغاز شهوت، شادی و آخرش نابودی است»، یک هشدار بنیادین برای همه انسانها در تمام دورانهاست. این کلام، پرده از حقیقت فریبنده شهوات برمیدارد و مسیر حرکت انسان را از «طرب» کاذب تا «عطب» دردناک به وضوح نشان میدهد. آیات قرآن کریم نیز این بصیرت را تأیید کرده و در مصادیق گوناگون (مال، خوراک، جنسیت، خشم) عواقب پیروی از شهوات را گوشزد میکنند. با تقویت عقل و اراده، خویشتنداری، تفکر در عواقب، و توجه به مبدأ و معاد، میتوان بر وسوسههای نفسانی غلبه کرد و از دام هلاکت و تباهی رهایی یافت؛ تا به جای «طرب» زودگذر، به آرامش و سعادت حقیقی در دنیا و آخرت دست یافت.
پی نوشت:
1.غرر الحکم : ح 3133
2. سوره قصص/آیه 77
3.سوره اعراف/آیه 31
4.سوره اسراء/آیه 32
بانو فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما