خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: در جهان پرفراز و نشیب امروز، تصمیمگیریهای لحظهای و اقدامات بدون تفکر، میتواند انسان را با چالشها و پیامدهای ناگواری روبهرو سازد. در مقابل، خردورزی، تدبیر و احتیاط، همواره از ویژگیهای بارز انسانهای موفق و آرام بوده است. امیرالمؤمنین علی (ع) در یکی از فرمایشات گهربار خود، که همچون نوری برای روشن کردن مسیر زندگی است، میفرمایند: «خُذْ بالاحْتِیاطِ فیجَمیعِ ما تَجِدُ إلَیهِ سبیلاً»(1) «در همه کارهایی که برایت پیش میآید، محتاط باش.» این کلام کوتاه، اما پرمغز، یک اصل بنیادین اخلاقی، مدیریتی و حتی معنوی را به ما میآموزد.
ابعاد حدیث شریف:
1. احتیاط: سپر بلا و چراغ راهنما:
احتیاط به معنای آیندهنگری، دوراندیشی، سنجیدن جوانب کار و پرهیز از شتابزدگی و سهلانگاری است. امیرالمومنین علی (ع) با تاکید بر «جمیع ما تجد الیه سبیلا» (همه کارهایی که برایت پیش میآید)، گستره احتیاط را شامل تمام ابعاد زندگی فردی، اجتماعی، مالی، اخلاقی و حتی معنوی میدانند. احتیاط، نه به معنای ترس و جبن، بلکه به مفهوم هوشیاری و تدبیر است. این ویژگی، سپر بلای انسان در برابر اشتباهات، خطرات و پشیمانیهای آینده است و همچون چراغی، مسیر را در تاریکی ابهامات روشن میسازد.
2. ابعاد احتیاط در پرتو آموزههای قرآنی:
قرآن کریم نیز در آیات متعددی، به اهمیت احتیاط و تدبیر در تصمیمگیریها و اقدامات انسان اشاره کرده و انسان را از عجله، غرور و غفلت برحذر میدارد:
الف) احتیاط در امور دینی و اعتقادی: در مسائل اعتقادی و پیروی از دین، احتیاط به معنای تحقیق و تفحص، پرهیز از تقلید کورکورانه و عمل بر اساس علم و یقین است.
«فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ أُولَٰئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ ۖ وَأُولَٰئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ *»(2)
پس بشارت ده بندگان مرا! * همان کسانی که سخنان را میشنوند و از بهترین آنها پیروی میکنند؛ آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آنان خردمندانند!
این آیه به وضوح بر اهمیت شنیدن و انتخاب بهترین گفتار تاکید دارد که مستلزم احتیاط در پذیرش هر عقیدهای است. عدم احتیاط در دین میتواند به انحراف و گمراهی منجر شود.
ب) احتیاط در روابط اجتماعی و قضاوتها: در برخورد با دیگران و قضاوت درباره آنها، احتیاط به معنای عدم قضاوت عجولانه، دوری از تهمت و غیبت، و تحقیق درباره صحت و سقم اطلاعات است.
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَیٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ»(3)
ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر شخص فاسقی خبری برای شما آورد، تحقیق کنید، مبادا ناآگاهانه به قومی زیان برسانید و از کرده خود پشیمان شوید!
این آیه یک دستور صریح قرآنی برای احتیاط در پذیرش اخبار و تحقیق درباره آنهاست تا از پشیمانیهای ناشی از قضاوت عجولانه جلوگیری شود.
ج) احتیاط در امور اقتصادی و مالی: در مسائل مالی، احتیاط به معنای برنامهریزی صحیح، پرهیز از ولخرجی و اسراف، سرمایهگذاری محتاطانه و دوری از معاملات پرخطر است.
«وَلَا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلَیٰ عُنُقِکَ وَلَا تَبْسُطْهَا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُورًا»(4)
دست خود را بر گردنت زنجیر مکن، (و بخل مَورز) و بیش از حد (نیز) آن را مگشای، که سرانجام ملامتزده و حسرتزده خواهی نشست!
این آیه به اعتدال در انفاق توصیه میکند و از دو افراط بخل و اسراف (عدم احتیاط) برحذر میدارد که هر دو میتوانند منجر به پشیمانی و حسرت شوند.
د) احتیاط در مقابله با دشمن و امور دفاعی: در مواجهه با دشمنان و در مسائل امنیتی، احتیاط به معنای آمادگی کامل، عدم غفلت، و استفاده از تمام امکانات برای دفاع است.
«وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُمْ وَآخَرِینَ مِن دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ یَعْلَمُهُمْ»(5)
هر نیرویی در قدرت دارید، برای مقابله با آنها (دشمنان) آماده سازید! و (همچنین) اسبهای ورزیده (برای سوارکاری و آمادگی رزم) تا با این (تجهیزات) دشمن خدا و دشمن خودتان، و جز آنها که شما نمیشناسید و خدا میشناسد، را بترسانید!
«آماده سازی هر نیرو» خود جلوهای از نهایت احتیاط و دوراندیشی در برابر تهدیدات است.
3. فواید احتیاط در زندگی:
عمل به توصیه امیرالمومنین علی (ع) و احتیاط در همه امور، فواید بیشماری برای فرد و جامعه دارد:
کاهش اشتباهات و پشیمانیها: احتیاط، انسان را از تصمیمگیریهای عجولانه که منجر به حسرت میشوند، باز میدارد.
افزایش موفقیت و کارآمدی: سنجیدن جوانب کار و برنامهریزی دقیق، احتمال موفقیت در کارها را بالا میبرد.
حفظ آبرو و اعتبار: احتیاط در گفتار و رفتار، از بروز مشکلاتی که به آبرو و حیثیت لطمه میزند، جلوگیری میکند.
آرامش روحی و روانی: فرد محتاط، کمتر دچار اضطراب و نگرانی ناشی از عواقب ناخواسته اعمالش میشود.
جلوگیری از ضررهای مادی و معنوی: چه در حوزه مال و چه در حوزه دین، احتیاط مانع از وارد آمدن خسارات جبرانناپذیر میشود.
فرمول حکمتآمیز امیرالمومنین علی (ع) ، نه تنها یک توصیه اخلاقی، بلکه یک راهبرد عملی برای زندگی موفق و آرام است. این حدیث، با پشتوانه آیات الهی، انسان را به سوی خردورزی، تدبیر و پرهیز از شتابزدگی و سهلانگاری فرا میخواند. با پیادهسازی اصل احتیاط در تمام ابعاد زندگی – از اعتقادات و روابط اجتماعی گرفته تا امور مالی و دفاعی – میتوان از بسیاری از اشتباهات، پشیمانیها و آسیبها در امان ماند. احتیاط، سپری است که انسان را از بلایا حفظ میکند و چراغی است که مسیر هدایت و سعادت را برای انسان روشن میسازد که در رسیدن به یک زندگی آرام می توان از این حدیث شریف استفاده کرد.
پی نوشت:
1.بحار الأنوار: 2/260/11
2. سوره زمر/آیه 18
3.سوره حجرات/آیه 6
4. سوره اسراء/آیه 29
5. سوره انفال/آیه 60
بانو فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما