چهره علم و فناوری در سپیده دم طلوع؛ بررسی جایگاه دانش و تکنولوژی در حکومت جهانی امام مهدی (عج)

خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)ـابنا: پرسش از نسبت دین با پیشرفت های بشری و سرنوشت دستاوردهای علمی و تکنولوژیک بشر در دوران موعود ادیان، همواره ذهن اندیشمندان و منتظران را به خود مشغول داشته است. این مقاله با روش تحلیلی‑توصیفی و با تکیه بر منابع روایی فریقین، به ویژه احادیث منقول از ائمه اطهار (ع)، به بررسی جایگاه علم و تکنولوژی در عصر ظهور حضرت مهدی (عج) می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخلاف تصور رایج، در دوران پس از ظهور نه تنها پیشرفت‌های بشری نفی یا کنار گذاشته نمی‌شود، بلکه جهشی خیره‌کننده به سوی کمال مادی و معنوی رقم خواهد خورد. این مقاله ضمن تبیین رویکرد امام (ع) نسبت به دستاوردهای بشری (شامل حذف فناوری‌های نظامی و بهینه‌سازی فناوری‌های رفاهی)، به ابعاد مختلف این پیشرفت از جمله شکوفایی علوم، رشد خیره‌کننده کشاورزی و دامداری، تحول در پزشکی و بهداشت، پیشرفت صنایع و انرژی، و توسعه شگفت‌انگیز فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی، با استناد به منابع معتبر روایی می‌پردازد.

وعده حکومت جهانی صالحان و مستضعفان، از جمله باورهای محوری در اندیشه اسلامی است. در این میان، پرسش از کیفیت زندگی و جایگاه دانش و فناوری در آن عصر طلایی، از جمله دغدغه‌های جدی جامعه منتظر به شمار می‌رود. آیا عصر ظهور، دوران رکود و کنار گذاشتن دستاوردهای علمی بشر است یا دوران جهش و شکوفایی نهایی آن؟ پاسخ به این پرسش را باید در منابع دینی و سیره معصومان (ع) جستجو کرد. روایات متعددی که به توصیف ویژگی‌های حکومت مهدوی می‌پردازند، تصویری روشن از تعامل عمیق و سازنده آن حضرت با علم و صنعت ارائه می‌دهند. این مقاله در پی آن است تا با نگاهی جامع و مستند، سیمای علم و تکنولوژی در عصر ظهور را تبیین نماید.

۱. رویکرد امام مهدی (عج) نسبت به دستاوردهای بشری

هنگامی که سخن از حکومت امام زمان (عج) به میان می‌آید، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که ایشان با انبوه دستاوردهای مادی و تکنولوژیک بشر چه رفتاری خواهند داشت؟ برای پاسخ به این پرسش باید میان کارکردهای مختلف این دستاوردها تفکیک قائل شد:

الف) حذف فناوری‌های نظامی و جنگ‌افزارها: پس از تشکیل حکومت عدل جهانی و ریشه‌کن شدن ظلم و تجاوز، دیگر نیازی به ابزارهای جنگی و کشتار جمعی نخواهد بود. در سایه امنیت و صلح فراگیر جهانی، این دسته از تجهیزات به طور طبیعی از صفحه روزگار کنار می‌روند؛ چرا که اسلام دین صلح و آرامش است و کارکرد این ابزارها در جامعه ای که عدالت در آن حاکم شده، منتفی خواهد بود .

ب) بهینه‌سازی و گسترش فناوری‌های مفید و رفاهی: اما در مقابل، آن دسته از پیشرفت‌های بشری که در خدمت رفاه، آسایش و تعالی انسان‌ها هستند، مانند صنعت، کشاورزی، پزشکی و ارتباطات، نه تنها از میان نمی‌روند، بلکه با جهشی عظیم روبه‌رو شده و به کمال نهایی خود می‌رسند. اساساً اسلام، دین تکامل در همه زمینه‌های مادی و معنوی است و قرآن کریم نیز با صراحت، تمام نعمت‌های زمینی را برای بهره‌مندی بشر معرفی کرده است: «خَلَقَ لَکُمْ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا» (بقره: ۲۹)

۲. جهش علمی و شکوفایی دانش‌های مادی و معنوی

برجسته‌ترین ویژگی عصر ظهور، شکوفایی خیره‌کننده علم و دانش است. روایات در این زمینه بسیار گویا و روشنگر هستند:

· حدیث بیست و هفت حرف علم: مشهورترین روایت در این زمینه، حدیثی از امام صادق (ع) است. ایشان می‌فرمایند: «الْعِلْمُ سَبْعَةٌ وَ عِشْرُونَ حَرْفاً فَجَمِیعُ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ حَرْفَانِ فَلَمْ یَعْرِفِ النَّاسُ حَتَّی الْیَوْمِ غَیْرَ الْحَرْفَیْنِ فَإِذَا قَامَ قَائِمُنَا أَخْرَجَ الْخَمْسَةَ وَ الْعِشْرِینَ حَرْفاً فَبَثَّهَا فِی النَّاسِ وَ ضَمَّ إِلَیْهَا الْحَرْفَیْنِ حَتَّی یَبُثَّهَا سَبْعَةً وَ عِشْرِینَ حَرْفاً»؛ (علم و دانش بیست و هفت حرف است و تمام آنچه پیامبران آوردند تنها دو حرف آن است و مردم تاکنون جز آن دو حرف را نمی‌شناسند. هنگامی که قائم ما قیام کند، بیست و پنج حرف دیگر را بیرون آورده و در میان مردم منتشر می‌سازد و آن دو حرف را نیز به آنها ضمیمه می‌کند تا اینکه تمام بیست و هفت حرف را منتشر سازد) . این روایت به وضوح نشان می‌دهد که دانش بشری در آن عصر به اوج خود می‌رسد و حقایق ناشناخته بسیاری برای انسان‌ها مکشوف می‌گردد.

· گسترش آموزش و تعمیق معارف دینی: در پرتو این شکوفایی علمی، معارف دینی نیز به ژرفای واقعی خود بازمی‌گردند. امیرمؤمنان علی (ع) در این باره می‌فرمایند: «کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی شِیعَتِنَا بِمَسْجِدِ الْکُوفَةِ وَ قَدْ ضَرَبُوا الْفَسَاطِیطَ یُعَلِّمُونَ النَّاسَ الْقُرْآنَ کَمَا أُنْزِل»؛ (گویی شیعیان خود را می‌نگرم که در مسجد کوفه خیمه‌ها زده‌اند و قرآن را آن گونه که نازل شده به مردم آموزش می‌دهند) . همچنین امام باقر (ع) از سطح بالای دانش عمومی در آن عصر خبر می‌دهند که به حدی می‌رسد که حتی زنان در خانه‌های خود بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) قضاوت می‌کنند.

۳. رفاه اقتصادی و فراوانی نعمت‌های الهی

تحقق عبودیت محض در سطح جهانی، زمینه‌ساز تحقق وعده قطعی الهی در نزول برکات آسمانی و زمینی خواهد بود:

· تحقق وعده قرآنی: قرآن کریم وعده داده است: «لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ» (اعراف: ۹۶)؛ (اگر مردم آبادی‌ها ایمان آورده و تقوا پیشه می‌کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنان می‌گشودیم) . در عصر ظهور، ایمان و تقوا به بالاترین درجه خود می‌رسد و این وعده الهی تحقق عینی می‌یابد.
· برکات آسمانی و زمینی: پیامبر اکرم (ص) در این باره می‌فرمایند: «یخرج رجل من امتی یعمل بسنّتی ینزل الله له البرکه من السماء و تخرج له الارض برکاتها»؛ (مردی از امت من ظهور می‌کند که به سنت من عمل می‌کند. خداوند برکت را از آسمان برای او نازل کرده و زمین برکات خود را برای او بیرون می‌ریزد) . همچنین در روایتی دیگر می‌فرمایند: «ساکنین آسمان و زمین از او راضی و خشنودند. آسمان تمام بارانش را فرو می‌ریزد و زمین تمام گیاهانش را خارج می‌سازد تا جایی که زنده‌ها آرزو می‌کنند کاش مرده‌ها زنده بودند و این همه نعمت را می‌دیدند» . در چنین وضعیتی، زمین گنج‌های خود را ظاهر می‌کند و حضرت اموال را بی‌شمار و بی‌دریغ در میان مردم تقسیم می‌نماید.

۴. تحول در کشاورزی و دامداری

یکی از بارزترین مصادیق برکات زمینی، رشد خیره‌کننده در بخش کشاورزی و دامداری است:

· چندین برابر شدن محصولات: در پرتو عدالت و توجه به سنت‌های الهی، زمین استعدادهای نهفته خود را آشکار می‌سازد. روایت است که کشاورز در آن عصر، از هر یک من (حدود ۳ کیلوگرم) تخم، صد من محصول برداشت می‌کند . در روایتی دیگر به این نکته اشاره شده است که در هر خوشه‌ای صد دانه می‌روید و خداوند برای هر که بخواهد، باز هم افزایش می‌دهد .
· فزونی دام‌ها: همزمان با رشد گیاهان و مراتع، دام‌ها نیز به برکت این نظام الهی افزایش یافته و «تَکْثُرُ الْمَوَاشِی» (دام‌ها زیاد می‌شوند) . این فراوانی نعمت، رفاه عمومی و آسایش همگانی را به دنبال خواهد داشت .

۵. انقلاب در بهداشت و درمان

عصر ظهور، دوران پایان یافتن رنج بیماری‌ها و رسیدن به سلامت و تندرستی کامل است:

· شفای بیماران و توانایی ناتوانان: امام باقر (ع) در این باره می‌فرمایند: «هر کس قائم اهل بیت مرا درک کند، اگر بیمار باشد شفا یابد و اگر ناتوان باشد توانا و نیرومند می‌شود» . امام حسین (ع) نیز می‌فرمایند: «هیچ نابینا، زمین‌گیر و دردمندی بر روی زمین نمی‌ماند، مگر این که خداوند درد او را برطرف می‌سازد» .
· رفع بیماری‌های صعب‌العلاج: در سایه پیشرفت علم پزشکی و نیز عنایات ویژه الهی، حتی بیماری‌های صعب‌العلاج نیز درمان خواهند شد. امیرمؤمنان علی (ع) می‌فرمایند که آن حضرت، بیماران پیسی و برص (خوره) را شفا می‌بخشد .
· طول عمر و سلامت: در آن عصر، عمرها طولانی و همراه با سلامت کامل خواهد بود. امام صادق (ع) می‌فرماید: «هنگامی که قائم ما قیام کند... مردم در سایه فرمانروایی او عمری دراز خواهند داشت؛ به گونه‌ای که برای هر شخص هزار فرزند متولد می‌شود» . همچنین در روایات از رعایت دقیق بهداشت محیط زیست و از بین بردن هر آنچه که به سلامت عمومی آسیب می‌رساند، سخن به میان آمده است .

۶. پیشرفت صنعت و تحول در منابع انرژی

در حکومت مهدوی، منابع انرژی و صنعت نیز دچار تحولی بنیادین می‌شود. امام صادق (ع) در این باره می‌فرمایند: «هنگامی که قائم ما قیام کند، زمین به نور پروردگارش روشن می‌شود و بندگان خدا از نور خورشید بی‌نیاز می‌شوند» . این روایت می‌تواند اشاره به کشف و بهره‌برداری از منابع عظیم و پاک انرژی و یا دستیابی به فناوری‌های نوین و پیشرفته تأمین نور و انرژی داشته باشد.

۷. توسعه شگفت‌انگیز فناوری اطلاعات و ارتباطات

در عصر ظهور، ارتباطات به بالاترین سطح خود می‌رسد و فاصله‌های جغرافیایی دیگر مانعی برای تعامل مؤمنان و ارتباط آنان با امام (ع) نخواهد بود:

· ارتباط سریع مؤمنان با یکدیگر: بر اساس روایات، در آن زمان مؤمنان قادر خواهند بود بدون نیاز به وسایل ارتباطی فعلی، یکدیگر را در هر نقطه از جهان مشاهده کنند. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «مؤمن که در شرق است برادر خود را که در مغرب است خواهد دید و نیز مؤمنی که در مغرب است برادر خود را در مشرق می‌بیند» .
· ارتباط بی‌واسطه با امام (ع): شگفت‌انگیزتر از آن، کیفیت ارتباط شیعیان با امام زمان (ع) است. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «زمانی که قائم ما ظهور نماید، خداوند گوش‌ها و چشم‌های شیعیان ما را چنان تقویت می‌کند که میان آنان و قائم (ع) نیازی به پیک نیست. آن حضرت با آنان سخن می‌گوید و آنها سخن او را می‌شنوند و در حالی که وی در جایگاه خود قرار دارد، او را می‌بینند» . این روایت به وضوح از یک فناوری ارتباطی پیشرفته و یا یک موهبت الهی فرامادی حکایت دارد که بالاترین سطح ارتباط و انسجام را برای جامعه منتظر به ارمغان می‌آورد.

بررسی مجموع روایات مرتبط با عصر ظهور، تصویری کاملاً روشن و امیدوارکننده از آینده علم و تکنولوژی در پرتو حکومت عدل مهدوی ترسیم می‌کند. در این دوران، به جای رکود یا نابودی دستاوردهای بشری، جهشی عظیم به سوی کمال نهایی دانش و فناوری رخ می‌دهد.

می‌توان نتیجه گرفت که رویکرد امام زمان (عج) نسبت به تکنولوژی، رویکردی گزینشی و هدفمند است: حذف و کنار گذاشتن فناوری‌های مرگ‌آفرین و نظامی که در سایه صلح و امنیت جهانی کارکرد خود را از دست می‌دهند، و در مقابل، بهینه‌سازی، تقویت و گسترش بی‌نظیر فناوری‌هایی که به رفاه، آسایش، سلامت و تعالی معنوی و مادی بشر منجر می‌شوند. پیشرفت در علوم، کشاورزی، پزشکی، صنعت و ارتباطات، همگی در مسیر تأمین زندگی توأم با عدالت، رفاه و معنویت برای تمام انسان‌ها قرار خواهند گرفت. بدین ترتیب، دوران ظهور نه تنها پایان تاریخ نیست، بلکه آغاز فصل نوینی از زندگی بشر در اوج پیشرفت مادی و معنوی است.

نویسنده: فاطمه پورعباس

منابع:

[1] . سوره بقره، آیه 29.
[2] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج 53، ص 352،
[3] . بحار الانوار، ج 52، ص 336.
[4] . بحارالانوار، ج 52، ص 326 .
[5] . نعمانی، غیبه، 360 هـ ق، ص 318 - بحارالانوار، ج 52، ص 364. .
[6] . محمد بن محمد بن النعمان، الارشاد، ص 365.
[7] . اعراف/ 59.
[8] . کشف الغمه، ج 2، ص 262.
[9] . الملاحم، ص 69.
[10] . الملاحم، ص 72.
[11] . فوائد السمطین، ج 2، ص 310.
[12] . بحارالانوار، ج 52، ص 224.
[13] . مستدرک الوسائل ، ج 12، ص 283.
[14] . بحار الانوار، ج 52، ص 335.
[15] . الصراط المستقیم، علامه زین الدین ج 2، ص 262،
[16] . بحارالانوار، ج 52، ص 391.
[17] . الکافی، ج 8، ص 240.