به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: حجت الاسلام و المسلمین محمد حسین امین، نویسنده و پژوهشگر دینی، در نوشتاری اختصاصی برای ابنا، خیانت شناسی را در بیان و سیره امیرالمومنین علی (ع) مورد بحث و بررسی قرار داده است.
محمد حسین امین / نویسنده و پژوهشگر دینی
خیانت به امانتهای الهی و اجتماعی، از زشتترین رذایل اخلاقی و از بزرگترین گناهان در قرآن کریم شمرده شده است. خداوند متعال میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ مَنْ کَانَ خَوَّانًا أَثِیمًا»[۱]؛ خداوند کسی را که خیانتپیشه و گناهکار است دوست ندارد. در دوران حکومت پنجساله امام علی(ع)، موارد متعددی از خیانتهای مالی، سیاسی و امنیتی رخ داد که نحوه برخورد آن حضرت با خائنان، میتواند الگویی جامع و تمامعیار برای مدیریت این پدیده شوم در هر عصر و زمانی باشد.
مبانی قرآنی برخورد با خیانت در سیره علوی
رفتار امام علی(ع) با خائنان، هرگز سلیقهای و شخصی نبود، بلکه ریشه در تعالیم عمیق قرآن و سنت نبوی داشت. سه اصل قرآنی در این زمینه قابل تأمل است:
نخست: نفی خیانت و خیانتکاران. قرآن کریم با صراحت، خیانتپیشگان را از دایره محبت الهی خارج میداند و میفرماید: «وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ مَنْ کَانَ خَوَّانًا أَثِیمًا»[۲]؛ و از کسانی که به خود خیانت میکنند دفاع مکن، زیرا خداوند هر کس را که خیانتپیشه و گناهکار است دوست ندارد. امام علی(ع) نیز در عمل، هرگز از خائنان دفاع نکرد و اجازه نداد کسی با حیلهگری، خود را از تیغ عدالت الهی برهاند.
دوم: امکان بازگشت و توبه. قرآن در کنار نکوهش خیانت، درِ توبه را به روی همگان میگشاید: «وَمَنْ یَعْمَلْ سُوءًا أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِیمًا»[۳]؛ و هر کس کار بدی کند یا به خود ستم ورزد، سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت. این آیه، نشاندهنده رویکرد رحمتمحور اسلام است که امام علی(ع) نیز در مواردی که امیدی به بازگشت خائن بود، از این اصل پیروی میکردند.
سوم: برخورد قاطع با خائنان امنیتی. قرآن در مواردی که خیانت، امنیت جامعه اسلامی را تهدید میکند، برخورد قاطع را تجویز کرده است. آیات مربوط به محاربه و افساد فیالارض[۴]، نشاندهنده این اصل است که حفظ امنیت جامعه، بر برخی ملاحظات فردی مقدم است.
طیفهای برخورد امام علی(ع) با خائنان
بررسی تاریخ حکومت علوی نشان میدهد که امام(ع) بسته به نوع خیانت، میزان جرم و شرایط فرد خائن، شیوههای متفاوتی را به کار میگرفتند:
نخست: برخورد قاطع و تنبیهی. در مواردی که خیانت، امنیت جامعه را به خطر میانداخت یا فرد خائن، مصرّ بر گناه خود بود، امام(ع) با قاطعیت تمام برخورد میکردند. منابع تاریخی از فردی نام بردهاند که از بیتالمال اختلاس کرده بود. امیرالمؤمنین(ع) او را به زندان انداخت. اما آن فرد از زندان فرار کرد. امام(ع) در اقدامی بیسابقه، خانه او را تخریب کرد[۵]. این برخورد قاطع، پیامی روشن برای همه داشت که خیانت به بیتالمال، عواقب سنگینی به دنبال خواهد داشت. در مورد دیگری نیز یکی از افراد کوفی به امام(ع) خیانت ورزید که پس از فرار او، خانهاش تخریب شد[۶].
دوم: حصر و محدودیت. یکی از مهمترین موارد برخورد امام(ع) با خائنان، رفتار ایشان با عایشه پس از جنگ جمل بود. عایشه که با خروج از مدینه و رهبری سپاه مخالفان امام، مرتکب خیانت بزرگ سیاسی شده بود، طبق قوانین عادی محکوم به اعدام بود. اما امام علی(ع) به حرمت همسری پیامبر(ص) و با در نظر گرفتن مصلحتی بالاتر، او را محاکمه نکرد، بلکه دستور دادند به مدینه بازگردد و در خانهای که پیامبر(ص) تعیین کرده بود، تا پایان عمر در حصر بماند[۷]. این اقدام، نشاندهنده انعطاف در اجرای حکم به نفع مصلحت بالاتر جامعه اسلامی بود.
سوم: عزل و برکناری. در مواردی که خیانت، ناشی از ضعف مدیریتی یا انحراف فکری بود، امام(ع) با عزل فرد خائن از مسئولیت، او را تنبیه میکردند. نمونه بارز این رفتار، عزل فرمانداران نالایق یا خیانتپیشه در دوران حکومت بود.
تحلیل قرآنی شیوههای برخورد علوی
هر یک از شیوههای برخوردی امام علی(ع) را میتوان با آیاتی از قرآن کریم تحلیل و تبیین کرد:
برخورد قاطع با خائنان مالی (تخریب خانه) را میتوان در راستای اجرای عدالت و بازدارندگی تفسیر کرد. قرآن میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ»[۹]؛ خداوند به عدل و احسان فرمان میدهد. عدالت، اقتضا میکند که با خیانتکاران مالی برخورد قاطع شود تا حق مردم پایمال نگردد.
حصر عایشه را میتوان با آیاتی که بر مصلحت امت و حفظ وحدت تأکید دارند، تحلیل کرد. قرآن میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»[۱۰]؛ و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید. اگر امام(ع) برخورد عملی محکمی با عایشه داشتند، ممکن بود شکافهای اجتماعی عمیقتر شود و تفرقه بیشتری در امت اسلامی پدید آید. بنابراین، مصلحت حفظ وحدت، بر اجرای حکم اولویت یافت[۱۱].
تخریب خانه خائن فراری را میتوان با آیاتی که بر مقابله با مفسدان فیالارض تأکید دارند، تطبیق داد. قرآن برای کسانی که در جامعه فساد میکنند و امنیت مردم را به خطر میاندازند، مجازاتهای سنگینی مقرر کرده است[۱۲]. خیانت به حکومت اسلامی و فرار از زندان، نوعی افساد در زمین محسوب میشود که مجازات سخت میطلبد.
درسهایی برای امروز از سیره علوی در برخورد با خائنان
سیره امام علی(ع) در مواجهه با خائنان، آموزههای ارزشمندی برای مدیران و مسئولان امروز جامعه اسلامی دارد:
نخست: تفکیک میان انواع خیانت. هر خیانت، یکسان برخورد نمیشود. خیانت مالی، خیانت امنیتی، خیانت سیاسی و خیانت اداری، هر یک مجازات متناسب خود را میطلبند. امام(ع) این تفکیک را به خوبی رعایت میکردند.
دوم: توجه به مصلحتهای بالاتر. گاهی مصلحت جامعه اسلامی ایجاب میکند که از اجرای برخی احکام اولیه صرفنظر شود. این به معنای تعطیل کردن حکم خدا نیست، بلکه اولویتبندی میان مصالح است. امام(ع) با حصر عایشه به جای اعدام، این اصل را به ما آموختند[۱۳].
سوم: قاطعیت در عین عدالت. برخورد قاطع با خائنان، هرگز به معنای زیر پا گذاشتن اصول عدالت و کرامت انسانی نیست. تخریب خانه خائن فراری، اقدامی قاطع بود، اما در چارچوب عدالت و برای عبرت دیگران انجام شد، نه از روی خشم و انتقام.
چهارم: عبرتآموزی و بازدارندگی. برخی برخوردها جنبه عبرتآموزی برای دیگران دارد. تخریب خانه خائنان و اموال آنان، پیامی روشن به همه بود که خیانت، هزینه سنگینی دارد.
پنجم: حفظ حرمتها حتی در برخورد. امام(ع) حتی در اوج قاطعیت، حرمت اشخاص را حفظ میکردند. عایشه دشمنی خود را با امام به نهایت رسانده بود، اما حضرت به احترام پیامبر(ص)، او را با احترام به مدینه بازگرداندند و اجازه ندادند کسی به او بیحرمتی کند[۱۴].
پاورقیها:
[۱] قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۱۰۷. «إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ مَنْ کَانَ خَوَّانًا أَثِیمًا».
[۲] قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۱۰۷. «وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ مَنْ کَانَ خَوَّانًا أَثِیمًا».
[۳] قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۱۱۰. «وَمَنْ یَعْمَلْ سُوءًا أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِیمًا».
[۴] قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۳۳: «إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ...». برای توضیح بیشتر در مورد حکم محارب و مفسد فیالارض، ر.ک: تفسیر المیزان، ج ۵، ص ۳۲۷؛ سایت اسلامکوئست، «در آیه 33 سورۀ مائده عقوبتی برای محارب بیان شده است...»، کد پرسش ۲۰۵۹۸.
[۵] امام علی(ع) هم در دوران حکومتش برخی خائنین را «حصر» میکرد، خبرگزاری مهر، ۱۹ اسفند ۱۴۰۴. این گزارش برگرفته از سخنرانی دکتر محمدحسین رجبیدوانی، کارشناس تاریخ اسلام است. ایشان به نقل از منابع تاریخی ذکر کردند: فردی از بیتالمال اختلاس کرده بود و امیرالمؤمنین(ع) او را به زندان انداخت و آن فرد سپس فرار کرد که امام خانه او را خراب کرد.
[۶] همان.
[۷] برای تفصیل وقایع جنگ جمل و رفتار امام(ع) با عایشه، ر.ک: تاریخ طبری، ج ۴، ص ۵۳۰-۵۳۵؛ شیخ مفید، الجمل، ص ۳۵۰-۳۶۰؛ و نیز: ویکیپدیای انگلیسی، مدخل «Battle of the Camel» (بازیابی ۲۰۲۶). بر اساس منابع تاریخی، امام(ع) پس از پیروزی، عایشه را با احترام و با همراهی کاروانی از زنان به مدینه بازگرداند.
[۸] قرآن کریم، سوره اعراف، آیه ۱۹۹. «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ».
[۹] قرآن کریم، سوره نحل، آیه ۹۰.
[۱۰] قرآن کریم، سوره آلعمران، آیه ۱۰۳.
[۱۱] امام علی(ع) هم در دوران حکومتش برخی خائنین را «حصر» میکرد، همان. رجبیدوانی در این نشست تصریح کرد: «امیرالمومنین صرفا برای مصلحتی بالاتر عایشه را در حصر قرار داد» و «برخی مصلحتهای بالاتر ایجاب میکند که حکم خدا مسکوت گذاشته شود و احکام ثانویه در قبال آن اجرا گردد».
[۱۲] قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۳۳، پیشین.
[۱۳] امام علی(ع) هم در دوران حکومتش برخی خائنین را «حصر» میکرد، همان.
[۱۴] شیخ مفید، الجمل، ص ۳۵۸. نیز: ویکیپدیای انگلیسی، مدخل «Battle of the Camel»: "Ali treated Aisha with respect and sent her back to Medina under military escort."
نظر شما