خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: فلات ایران، در طول هزارهها، همواره چهارراه حوادث بوده است. سرزمینی که از یک سو با اقلیم سخت و کمآب دستوپنجه نرم کرده و از سوی دیگر، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز، همواره در معرض طمع فاتحان و مهاجمان قرار داشته است. ایرانیان برای بقا در این جغرافیای بیرحم و در عین حال باشکوه، ناچار به ابداع روشهایی بودند که پایداری را تضمین کند. یکی از درخشانترین این ابداعات، «رو آوردن به اعماق زمین» است. امروز وقتی تصاویر شهرهای موشکی ایران در رسانهها بازتاب مییابد، بسیاری آن را صرفاً یک دستاورد نظامی مدرن میبینند؛ اما با نگاهی به تاریخ معماری و دفاعی ایران، درمییابیم که این شهرها در واقع تکاملیافتهترین نسخه از یک «DNA دفاعی» کهن هستند که ریشه در قناتها، شهرهای زیرزمینی و قلعههای دستکند دارد.
بخش اول: قنات؛ مکتب مهندسی پنهان
شاید بپرسید ربط یک تونل انتقال آب به یک سیلوی موشکی چیست؟ پاسخ در فلسفه اختفا و حفر زمین نهفته است. قنات یا کاریز، بزرگترین ابداع مهندسی ایران باستان برای غلبه بر خشکسالی بود. ایرانیان آموختند که چگونه صدها کیلومتر تونل را در زیر زمین حفر کنند، ترازها را محاسبه کنند و شاهرگ حیات خود را از گزند تبخیر خورشید و البته دستبرد دشمنان پنهان بدارند.
مهارت مقنیگری در ایران، تنها یک تخصص برای تامین آب نبود؛ بلکه تمرینی هزارساله برای تسلط بر لایههای زمین بود. این دانش فنی که اجازه میداد سازههایی عظیم بدون نشانهای در سطح زمین ساخته شوند، نخستین سنگبنای تفکر دفاع پنهان را در ذهن ایرانیان بنا نهاد. کسی که میتواند آب را در دل کویر صدها کیلومتر جابهجا کند، روزی خواهد آموخت که ابزار دفاعیاش را نیز در همان اعماق مستقر کند.
بخش دوم: پناهگاههای دستکند؛ معماری گریز و بقا
تاریخ ایران مالامال از هجومهای ویرانگر است؛ از اسکندر و مغول تا تیمور. در دوران باستان و میانه، وقتی سپاهیان غارتگر به شهرها میرسیدند، ایرانیان استراتژی جنگ و گریز را با اختفای کامل ترکیب میکردند. نمونههای شگفتانگیزی چون شهر زیرزمینی «اویی» در نوشآباد کاشان یا شهر زیرزمینی کیش، گواه این مدعاست.
این شهرها با سیستمهای تهویه پیشرفته، چاههای لایهبندی شده و راههای انحرافی، به گونهای طراحی شده بودند که دشمن حتی اگر بر روی زمین قدم میزد، از وجود هزاران نفر در چند متری زیر پای خود بیخبر میماند. این معماری دفاعی دستکند، نشاندهنده یک نبوغ جمعی است: استفاده از زمین به عنوان یک زره نفوذناپذیر. شهرهای موشکی امروز، در واقع فرزندان خلف همان دژهای زیرزمینی هستند که از امنیت غیرفعال به امنیت فعال تغییر کاربری دادهاند.
بخش سوم: کوهستان به مثابه زره
در کنار دشتها، کوهستانهای زاگرس و البرز نیز همواره دژهای طبیعی ایرانیان بودهاند. قلعههای اسماعیلیه (مانند الموت) نشان دادند که چگونه ترکیب ارتفاع و حفرههای سنگی میتواند یک نیروی کوچک را در برابر ارتشهای عظیم بیمه کند. ایرانیان آموختند که سنگ و خاک، بهترین محافظ در برابر پرتابههای دشمن است.
در عصر مدرن، که بمبهای سنگرشکن و ماهوارههای جاسوسی، هر سازهای را بر روی سطح زمین تهدید میکنند، استراتژیستهای نظامی ایران به همان غریزهی تاریخی بازگشتند. شهرهای موشکی که در دل کوههای نفوذناپذیر حفر شدهاند، در واقع نسخه مدرن همان قلعههای کوهستانی هستند که این بار به جای منجنیق، به موشکهای بالستیک مجهز شدهاند.
بخش چهارم: شهرهای موشکی؛ تلاقی سنت و مدرنیته
وقتی از شهرهای موشکی سخن میگوییم، از تونلهایی با طول کیلومترها و عمق صدها متر حرف میزنیم که تجهیزات پیشرفته شلیک، انبارهای سوخت و محل زیست نیروها را در خود جای دادهاند. این سازهها از چند منظر با تجربیات تاریخی ایران گره خوردهاند:
۱. اصل غافلگیری: همانطور که دشمن در گذشته نمیدانست مدافعان از کدام چاه یا تونل بیرون میجهند، امروز نیز سیلوهای پرتاب متحرک در زیر زمین، امکان ردیابی و ضربه پیشدستانه را از دشمن سلب کردهاند.
۲. تابآوری: سازههای زیرزمینی بالاترین میزان مقاومت را در برابر حملات هوایی و هستهای دارند. این همان منطق قلعههای زیرزمینی باستان است که برای محاصرههای طولانی طراحی میشدند.
۳. تخصص حفاری: دانش حفر تونلهای طولانی در ایران که از زمان قناتها شروع شده و در دوران معاصر با ساخت متروها و سدهای عظیم به اوج رسیده، زیرساخت فنی لازم برای ساخت این شهرهای نظامی را فراهم کرده است.
بخش پنجم: ابعاد روانشناختی دفاع زیرزمینی
دفاع زیرزمینی در ایران تنها یک تدبیر تاکتیکی یا پاسخی به الزامات امنیتی عصر مدرن نیست؛ این الگو ریشه در لایههای عمیقتری از جهانبینی ایرانی دارد. در فرهنگ ایرانی، باطن همواره بر ظاهر تقدم داشته و ارزش حقیقی در جایی تعریف شده که چشم به آن دسترسی مستقیم ندارد. معماری سنتی ایران این منطق را با وضوح به نمایش میگذارد: دیوارهای بیرونی بلند و بیپیرایه، درونی را پنهان میکنند که سراسر آیین زندگی است؛ حیاطی پرنور، حوضی فیروزهای و اتاقهایی که محور آرامشاند.
همین الگوی فرهنگی در سطح راهبردی نیز دیده میشود. بخش مهمی از ظرفیت دفاعی ایران، بهویژه در حوزههای موشکی و پدافندی، ترجیح میدهد در زیر پوست زمین رشد کند نه در سطح آن. این قدرت پنهان تنها یک انتخاب فنی نیست، بلکه بخشی از منطق بازدارندگی ایرانی است؛ منطقی که بر ایجاد ابهام راهبردی تکیه دارد. دشمن ممکن است بخشی از توان نظامی ایران را در سطح مشاهده کند، اما میداند که آنچه دیده میشود همه واقعیت نیست. همین فاصله میان مشاهده و توان واقعی، هزینه تصمیمگیری خصمانه را بالا میبرد.
از منظر روانشناسی راهبردی، چنین سازوکاری مبتنی بر تحریک بدترین سناریو در ذهن مهاجم است؛ یعنی دشمن نه با آنچه هست، بلکه با آنچه ممکن است باشد روبهرو میشود. درک این امکان که ظرفیت ضربتی ایران در لایههایی از زمین گسترش یافته که نفوذپذیری آن دشوار است، ترس از محاسبه اشتباه را افزایش میدهد و نوعی بازدارندگی ادراکی شکل میدهد.
دفاع زیرزمینی در ایران را میتوان امتداد منطقی دو عنصر دانست:
سنت دیرینهٔ درونگرایی و ارزشگذاری بر پنهانبودن گوهر اصلی
تجربهٔ تاریخی مواجهه با ناامنیها و نیاز به حفظ بقا در برابر تهدیدهای مکرر
ترکیب این دو، الگوی دفاعیای پدید آورده که کمتر به نمایش بیرونی و بیشتر به قدرت نهفته و قابل ظهور در لحظه ضرورت تکیه دارد. در چنین چارچوبی، زیرزمین نه محل انفعال، بلکه عرصهای برای شکلگیری راهبردیترین لایههای امنیت ملی است.
نتیجهگیری: پیوند اعصار
شهرهای موشکی ایران را نباید صرفاً در چارچوب رقابتهای تسلیحاتی قرن بیست و یکم تحلیل کرد. این شهرها تبلور یک «خرد جمعی» هستند که طی سه هزار سال صیقل خورده است. از زمانی که اولین کلنگ برای حفر یک قنات در دل کویر بر زمین خورد، تا زمانی که متههای غولپیکر تونلهای موشکی را در دل کوههای زاگرس شکافتند، یک خط ممتد از نبوغ و میل به بقا وجود دارد. ایرانیان آموختهاند که برای پاسداری از مرز پرگهر، گاه باید به اعماق آن پناه برد. شهرهای موشکی، ادای احترام تکنولوژیک به نیاکانی است که با دست خالی، زمین را شکافتند تا زندگی را از گزند بدخواهان حفظ کنند. این یادآوری است بر این حقیقت که: خاکی که از آن روییدهایم، همواره امنترین پناهگاه و استوارترین سنگر ما باقی خواهد ماند.
دکتر حسن عبدی، پژوهشگر مسائل سیاسی
..........................
پایان پیام
نظر شما