روز طبیعت؛ جلوه ای از شادی سالم در ترازوی قرآن و عترت

خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)ـ ابنا: سیزدهم فروردین ماه که در تقویم رسمی ایران «روز طبیعت» نامگذاری شده، فرصتی است برای همدلی با جهان آفرینش و گریز از روزمرگی های زندگی ماشینی. این روز که ریشه در سنت های دیرینه ایرانیان دارد، نه تنها یک آیین فرهنگی، بلکه بستری برای تأمل در حکمت خلقت و بازسازی نیروهای معنوی و روانی انسان است. 

ریشه های تاریخی و تحول معنایی

روز سیزدهم فروردین، که به «سیزده بدر» معروف است، در باورهای کهن ایرانیان با مفاهیمی چون پیروزی ایزد باران بر خشکسالی و نوید زندگی دوباره همراه بوده است . اما آنچه این روز را از خرافه «نحسی عدد سیزده» جدا می کند، نگاه حکیمانه اسلام به زمان و مکان است. قرآن کریم نحوست را امری ذاتی برای ایام خاص نمی داند، بلکه در آیات مرتبط با عذاب قوم عاد می فرماید:

«فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا صَرْصَرًا فِی أَیَّامٍ نَحِسَاتٍ» (۱)

«پس بر آنان تندبادی سرد و سخت در روزهایی شوم فرستادیم».

در این آیه، شومی روزها به جهت وقوع عذاب در آن ایام است، نه ذات روزها. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان تأکید می کند که نحوست در قرآن، امری عارضی و وابسته به رویدادهاست، نه ذاتی و تکرارشونده .(۲) بنابراین، اعتقاد به نحسی سیزده فروردین ریشه قرآنی ندارد و خروج به طبیعت در این روز نه برای دفع نحسی، که برای بهره مندی از رحمت الهی در دل طبیعت است.

طبیعت؛ آیینه آیات الهی

قرآن کریم همواره انسان را به تدبر در طبیعت فرامی خواند:

«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَآیَاتٍ لِأُولِی الْأَلْبَابِ» (سوره آل عمران، آیه 190)

ترجمه: «به راستی در آفرینش آسمان ها و زمین و آمد و شد شب و روز، نشانه هایی برای خردمندان است».

آیت الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم، این آیه را دعوتی صریح برای «سیاحت فکری» در طبیعت می داند؛ سفری که انسان را از سطحی نگری به عمق توحید رهنمون می شود. روز طبیعت، فرصتی است برای زیستن این آیه؛ دیدن شکوفه ها و جویبارها نه به مثابه اشیاء تزیینی، بلکه به عنوان نشانه هایی از حکمت و قدرت بی کران الهی.(۳)

امام صادق علیه السلام نیز در بیان ارزش نگاه به طبیعت می فرمایند:

«النَّظَرُ فِی ثَلَاثَةِ أَشْیَاءَ یَجْلُو الْبَصَرَ: النَّظَرُ فِی الْخُضْرَةِ، وَالنَّظَرُ فِی الْمَاءِ الْجَارِی، وَالنَّظَرُ فِی الْوَجْهِ الْحَسَنِ» (۴)

 «نگاه کردن در سه چیز چشم را جلا می دهد: نگاه به سبزه، نگاه به آب جاری، و نگاه به روی زیبا».

این روایت، دقیقاً همان عناصری را برمی شمرد که در روز طبیعت با آنها مواجهیم: دشت های سبز و چشمه سارها. بنابراین، این روز می تواند عبادتی باشد اگر با نیت شکرگزاری و تفکر همراه شود.

شادابی روح؛ از منظر روایات

یکی از بزرگ ترین آسیب های زندگی مدرن، انباشت استرس و غم است. دین مبین اسلام، شادی سالم و به دور از گناه را نه تنها ممنوع نکرده، بلکه آن را مایه نشاط برای طاعت معرفی نموده است. سیره پیامبر اکرم (ص) سرشار از مدارا و خوش رویی بود. در منابع تاریخی آمده است:

«کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ دَائِمَ الْبِشْرِ ضَحُوکَ السِّنِّ» (۵)

 «رسول خدا همواره خوشرو و خندان بودند» .

ایشان حتی در برابر شوخی های سالم یارانشان مانند «نعیمان» برخوردی کریمانه داشتند و می خندیدند . این رفتار نبوی، نشان می دهد که گشاده رویی و نشاط، مانع تقوا نیست، بلکه از نشانه های ایمان است.

از سوی دیگر، حضرت امیرالمومنین علی(ع) طبیعت را بهترین آرام بخش روح های پریشان می دانستند. ایشان در وصف باغ ها و نخلستان ها می فرمودند:

«فَارْعَوْا فِی مِثْلِ هَذِهِ الْمَنَاظِرِ فَإِنَّهَا تُحَدِّثُ بِالنِّعْمَةِ» (۶)

 «در چنین چشم اندازهایی به چرا روید (تأمل کنید)، زیرا این مناظر، نعمت های الهی را بازگو می کنند».

پیاده روی در طبیعت، تنفس هوای پاک و دوری موقت از دغدغه های مادی، از منظر روانشناسی مدرن نیز راهکاری مؤثر برای کاهش اضطراب و افسردگی است و این حکمتی است که اسلام قرن ها پیش بر آن تأکید کرده بود.

طبیعت، گریز از دام دنیاپرستی

اسلام هشدار می دهد که تعلق خاطر بیش از حد به خانه و اموال، انسان را از یاد خدا غافل می کند. روز طبیعت، فرصتی است برای خروج از «قفس زراندوزی» و پیوند با آفرینش. امام علی علیه السلام در این باره می فرمایند:

«حُبُّ الدُّنْیَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ» (۷)

«دنیاپرستی ریشه هر گناهی است» .

این حدیث ما را از تبدیل شدن به «اسیران چهار دیواری» و مادیات برحذر می دارد. روز طبیعت، تمرینی است برای رها شدن از این اسارت موقت و به یاد آوردن اینکه «ما به زمین تعلق نداریم، روح ما از ملکوت است».

روز طبیعت، اگر به درستی فهمیده شود، می تواند سنتی هماهنگ با فطرت و مؤید با تعالیم دینی باشد. این روز، نه برای گریز از «نحسی» موهوم، که برای نیایش زنده و شکرگزاری از نعمت های الهی است.

· از منظر قرآنی: طبیعت، کتاب تکوین خداست و تدبر در آن، عبادت است.
· از منظر روایی: نگاه به سبزه و آب جاری، جلا دهنده دل و درمان بخش روح است.
· از منظر روانشناسی: ارتباط با طبیعت، اضطراب را کاهش داده و شادابی پایدار را به ارمغان می آورد.

بنابراین، سیزدهم فروردین را نه به عنوان روز «دفع بلا»، که به عنوان «روز تفکر در آیات الهی» و «درمان روح» غنیمت بشماریم و با حفاظت از محیط زیست، شکرانه این نعمت را به جای آوریم.

«فَانْظُرْ إِلَی آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ کَیْفَ یُحْیِی الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا» (۸)
ترجمه: «پس به نشانه های رحمت خدا بنگر که زمین را پس از مرگش چگونه زنده می کند».

پی نوشت:

۱.سوره فصلت/آیه ۱۶

۲.ترجمه المیزان، جلد۱۹، ص ۱۱۶

۳.سوره آل عمران/آیه ۱۹۰

۴.بحارالانوار، ج۷۳، ص۳۰۷

۵.السیرة الحلبیة، ج 3، ص 359

۶.نهج البلاغه، خطبه 167

۷.غررالحکم، ح 4898

۸.سوره روم، آیه 50

فیروزه دلداری(پژوهشگر, مشاور خانواده, فعال رسانه و فضای)