سلاح های کشتار جمعی از نظر اسلام چه حکمی دارد؟

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: هنگامی که درباره مبانی دینی جنگ و جهاد در اسلام سخن به میان می آید، بسیاری از نظریه پردازان و متفکران مسلمان، آیه ۶۰ سوره انفال یعنی «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُم»؛ (هر نیرویی در قدرت دارید، برای مقابله با آنها [دشمنان]، آماده سازید! و [همچنین] اسبهای ورزیده [برای میدان نبرد] تا به وسیله آن، دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید.) را به عنوان مجوزی برای دفاع از سرزمین ها و کیان اسلامی شان ارائه می دهند.

امّا در مواجهه با این آیه و به خصوص با تمرکز بر تعبیر کلی و عام «قوة»؛ (قدرت) که اجازه استفاده از هر گونه قدرت و آماده سازی هر گونه سلاح را می دهد، آیا می توان گفت که مسلمانان مجوزی دینی برای ساخت و به کارگیری سلاح های کشتار جمعی دارند!؟ در این صورت آیا عادلانه است که دینی آسمانی در کتاب مقدس خود راه را برای ساخت و به کارگیری کشنده ترین و مخرب ترین مرگ افزارهای قابل تصور باز کند!؟ چنین دینی با چنین عقاید ویرانگری چگونه می تواند ادعا کند که در محوریت آموزه هایش، عدالت و عقلانیت و رحمت است!؟

در مواجهه با این سؤال می گوییم که هیچ پژوهشگری [منصفی] نمی تواند با مطالعه یک آیه یا یک حدیث به تنهایی و بدون در نظر گرفتن آن در کنار دیگر آیات و روایات، حکم و یا عقیده ای را به اسلام منتسب کند. معنای صحیح این آیه کریمه وقتی به درستی معلوم می گردد که ببینیم دیگر آیات قرآن و بیانات ائمه معصومین، به عنوان اصلی ترین مرجع آموزه های اسلامی چه مضامینی را راجع به جهاد و شیوه های جنگ توصیه می کنند. در آن صورت است که می توان به درستی به این قضاوت نشست که آیا اسلام تولید سلاح های کشتار جمعی را اجازه می دهد یا نه؟

پیش از ورود به اصل پاسخ این سؤال، از باب مقدمه، دو نکته بسیار کوتاه را مورد اشاره قرار می دهیم:

ضرورت امنیت و دفاع

برخورداری از امنیت از نیازهای اولیه و از آرمان‌های دیرین بشری است. کابوس وحشتناک ترس ناشی از تجاوز، ظلم و تهدید و ارعاب، همواره عامل ناگواری، رکود و ناامیدی انسان در زندگی جمعی بوده است. رهایی از این کابوس و احساس امنیت در برابر عواملی که آرامش زندگی و حقوق فرد و جامعه را به مخاطره می افکنده و زندگی و آزادی و آسایش انسان را مورد تهدید قرار می داده است، هم وظیفه نخستین و غیرقابل انکار همه حکومت ها خواه دینی و خواه غیردینی است و هم نیازمند تلاش جمعی همه ملت ها و تک تک ابناء بشر است. (۱) بنابراین می گوییم حکومت اسلامی نباید از هیچ تلاش و دستیابی به هیچ ابزاری در راه تامین امنیت خود کوتاهی کند.

چیستی سلاح کشتار جمعی

در اسناد و پروتکل های بین المللی توضیحات و توصیفاتی برای مشخص شدن مفهوم «سلاح های کشتار جمعی» بیان شده که خلاصه آن ها چنین است: سلاح هایی غیرمتعارف، از بین برنده افراد غیرنظامی مانند زنان و پیران و کودکان، دارای تخریب فوق العاده و پدیدآورنده آسیب های تخریبی گسترده و گاه غیرقابل جبران برای نسل های آینده و محیط زیست. هر کدام از این عناوین به تنهایی یا همراه با عناوین دیگر درباره سلاحی صدق کند، عنوان «سلاح کشتار جمعی» به آن اطلاق می گردد. (۲)

بررسی آیه ۶۰ سوره انفال

بعد از بیان این مقدمه سراغ دیگر آیات قرآن و بیانات و سیره معصومین می رویم تا ببینیم که از دیدگاه آنها، ساخت و به کارگیری چنین سلاحی مجاز است یا نه؟

ابتدا سراغ خود همین آیه ۶۰ سوره انفال می رویم و می پرسیم که آیا به غیر از «ساخت هر گونه جنگ افزاری و لو سلاح کشتار جمعی»، چیز دیگری نمی توان از اطلاق و کلیت آن استنباط کرد؟ می گوییم تعبیر به «قوّه» که در آیه شریفه آمده مفهوم بسیار وسیع و گسترده ای دارد. بعضی تصور می کنند که قوه تنها به معنای سلاح های مختلف جنگی است ولی مفهوم «قوّه» وسیع تر است و منحصر به آن چه گفته شد نمی باشد.

شاهد این ادعا حدیثی از امام صادق(علیه السلام) است که در تفسیر آیه فوق فرمود: «وَمِنه الْخِضاب».(۳) یعنی اگر موی سر و صورت افسران و سربازان لشکر اسلام سفید شده آن را خضاب و رنگ کنند و خود را جوان نشان دهند تا ابهت بیشتری داشته باشند. طبق این روایت قوّه، شامل رنگ مو و هر چیزی که دشمن را بترساند و روحیه اش را تضعیف کند می گردد و این دلیل بر گستردگی مفهوم واژه قوّه است. بنابراین استفاده از وسایل تبلیغاتی و ارتباط جمعی قوی، بهره گیری از مسائل سیاسی، و ساز و کارهای اقتصادی و امور فرهنگی و مانند آن، همه از مصادیق آیه شریفه است. (۴)

البته آیه فوق در عین اینکه یک دستور وسیع برای آمادگی نظامی مسلمانان در برابر دشمنان شان برای همه قرون و اعصار بیان نموده، دستور خاصی هم برای عصر پیامبر(صلی الله علیه وآله)، یعنی عصر نزول قرآن نیز بیان داشته است و آن دستور کلی را با ذکر یک مثال روشن برای نیاز آن عصر و زمان پیاده کرده است و آن هم موضوع استفاده از (اسب های ورزیده برای میدان نبرد)؛ «وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْل» است که در آن زمان برای رزمندگان شجاع و پیشرو وسیله چابک و سریعی محسوب می شده است. (۵)

با عطف نظر به این مطلب می گوییم که اولا نوع سلاح های قابل دسترسی برای سربازان سپاه اسلام در آن زمان که به مراتب از سلاح های دشمنان مشرک و رقبای منطقه ای شان یعنی روم و ایران، ساده تر و سبک تر و کم کشتار بوده اند و خواه ناخواه با آنها مقایسه می شدند(۶) و ثانیا ذکر شدن یکی از مصادیق «قوّه» با عطف تفسیری «وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْل» به آن، مشخص می کند که مراد از «قوة» در این آیه کریمه همان طور که در زمان نزول آیه نیز چنین بوده، نوع سلاح های متعارف در جنگ هاست نه سلاح های کشتار جمعی ای که آثار مخرب شان برای انسان و طبیعت جبران ناپذیر است. کما اینکه نکات دقیق ادبی موجود در آیه مذکور نیز این معنا را می رساند، زیرا لام (لهم) در آیه «وَأَعِدُّواْ لَهُم»؛ به معنای اختصاص است یعنی مهیا نمودن سلاح تنها برای جنگ طلبان شرور است، نه کشتار جمعی و کشتار بی گناهان.

بعداز بیان دایره گسترده و شاملی که اینآیه دربرمی گیرد باید محدوده آن را راجع به مواردی که از این دایره خارج می گردد نیز بیان کرد.

سلاح های کشتار جمعی را یک بار با این بیان عام امام صادق(علیه السلام) می توان از محدوده «قوة» توصیه شده در آن آیه خارج ساخت آنجا که می خوانیم: «إِنَّمَا حَرَّمَ اللَّهُ الصِّنَاعَةَ الَّتِی حَرَامٌ هِیَ کُلُّهَا الَّتِی یَجِی‌ءُ مِنْهَا الْفَسَادُ مَحْضا» (۷)؛ (قطعا خداوند صناعتی را که از آن فساد محض حاصل می شود حرام نموده است). سلاح کشتار جمعی که مورد هیچ استفاده سازنده و مصلحت آمیزی قرار نمی گیرد قطعا یکی از مصادیق صناعت های حرام شمرده شده در این روایت است.

علاوه بر این حدیث، محدوده مجاز برای مسلمانان برای تدارک دیدن مقدمات قدرت نظامی از یکی از آیات قرآن نیز قابل استفاده است. در آیه ۱۹۰ سوره بقره می خوانیم: «وَ قاتِلُوا فی‌ سَبیلِ اللَّهِ الَّذینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدین»؛ (و در راه خدا، با کسانی که با شما می جنگند، نبرد کنید! و از حدّ تجاوز نکنید، که خدا تعدی کنندگان را دوست نمی دارد). کلمه «تعتدوا» به معنای بیرون شدن از حد است.

مثلا وقتی گفته می شود: «فلان عدا» و یا «فلان اعتدی» معنایش این است که فلانی از حد خود تجاوز کرد و نهی از اعتدا نهی ای است مطلق. در نتیجه مراد از آن مطلق هر عملی است که عنوان تجاوز بر آن صادق باشد مانند قتال قبل از پیشنهاد مصالحه بر سر حق، و نیز قتال ابتدایی، و قتل زنان و کودکان، و قتال قبل از اعلان جنگ با دشمن، و امثال اینها، که سنت نبویه آن را بیان کرده است. (۸)

وقتی نهی از این گونه رفتارها را در کنار مفهوم توصیفات و توضیحاتی که پیش از این درباره «سلاح کشتار جمعی» ارائه دادیم، قرار می دهیم، می بینیم که می توان نهی از این گونه سلاح های مخرب را از مفهوم این آیه استنباط کرد.

اما نهی از کشتار زنان و کودکان و پیران بی دفاع و رعایت آداب فتوت و جوانمردی در جنگ ها، چیزی نیست که فقط بتوان آن را از مفهوم این آیه شریفه استفاده کرد و احادیث معصومین(علیهم السلام) و سیره آنها مملو از بیانات و رفتارهایی است که به هیچ وجه قابل جمع شدن با ساخت و استفاده از سلاح های کشتار جمعی نیست. در اینجا به اختصار و فقط از باب مشت نمونه خروار، به چند مورد از آنها اشاره می شود.

امام صادق(علیه السلام) یکی از وصایای رسول خدا به فرمانده های سپاه اسلام را «مثله نکردن اجساد دشمنان» و «پرهیز از کشتن کودکان و پیران و زنان» و «قطع نکردن درختان» عنوان کرده اند. (۹)

نیز از امام صادق(علیه السلام) از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) نقل کرده اند که: (مسلمانان حق ندارند برای از بین بردن کفار، سم را در بلاد مشرکین قرار دهند)؛ «نَهَی النَّبِیَّ (صل الله علیه وآله) أَنْ یُلْقَی السَّمُّ فِی بِلَادِ الْمُشْرِکِینَ».(۱۰) آن حضرت همچنین به نقل از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) فرموده اند: «علت معافیت زنان و کودکان از پرداخت جزیه، ممانعت از کشتن آنان حتی در دارالحرب و منطقه جنگی است».(۱۱)

آیا پیشوایانی که پیروان شان را حتی از سوزاندن زراعت ها و قطع کردن درختان در جنگ نهی می کنند و صریحا اعلام می کنند که هیچ پیرمرد و زن و کودکی نباید در جنگ ها کشته شود، می توانند معلم دین و آیینی باشند که اجازه ساخت و به کارگیری سلاح های کشتار جمعی را با چنان آثار مخربی که برای انسان ها و نسل های آینده و محیط زیست دارند، بدهد!؟ بی گمان چنین نیست و بر همین اساس نیز علمای اسلام و فقها اجازه ساخت و استفاده از چنین سلاح هایی را نمی دهند.

بنابراین دستور به عدم تعدّی در آیات قرآن، روشن بودن آداب جنگ و جهاد اسلامی و محدود کردن اعمال قدرت و خشونت جنگی در روایات و فقه اسلامی نشان از مخالفت اسلام با کشتار جمعی و سلاح آن است.

به تعبیر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی از دیدگاه اسلام به هنگام نبرد، زن ها، بچه‌ ها، پیرزن ها و پیرمردها، حیوانات و درختان و منابع آب آشامیدنی امان اند و بنابراین ساخت و به کارگیری هر گونه سلاح شیمیایی یا هسته ای که این امنیت را نقض کند، ممنوع است و حکومت اسلامی باید از آن به طور کامل پرهیز کند. (۱۲)

حضرت آیت الله العظمی خامنه ای نیز در بیانی صریح اعلام کرده اند: «به اعتقاد ما افزون بر سلاح هسته ای، دیگر انواع سلاح های کشتار جمعی، نظیر سلاح شیمیایی و سلاح میکروبی نیز تهدیدی جدی علیه بشریت تلقی می شوند. ملت ایران که خود قربانی کاربرد سلاح شیمیایی است، بیش از دیگر ملت ها خطر تولید و انباشت این گونه سلاح ها را حس می کند و آماده است همه ی امکانات خود را در مسیر مقابله با آن قرار دهد».(۱۳)

پی نوشت: