خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: روحانیّت انسان از مسائلی است که از دیرباز فکر بشر را به خود مشغول ساخته است. توجّه به این مسئله باعث شده که موضوع روحانیّت انسان در فلسفه، فرهنگ و هنر نیز جایگاه خاصی پیدا کند. همچنین در «قرآن» و حدیث بارها بدان اشاره شده و در فلسفه اسلامی نیز این مسئله مطرح بوده است.
در اینجا به گوشه‌ای از آنچه در «قرآن» و حدیث در این باره آمده است، می‌پردازیم:
انسان موجودی دو جانبه است که در میانه دو جهان مادّه و مجرّدات قرار دارد و دارای روح و جسم است. از جانب روح متعالی است و دست بر آسمان دارد و از سوی جسم متسافل است و بر زمین دست نهاده است. قرآن پس از آن که مراحل آفرینش انسان را ـ در دوران جنینی ـ وصف می‌کند، در مراحل پی در پی او را به جایی می‌رساند که از جهان مادّه فراتر رفته و روح متعالی در او دمیده می‌شود: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِینٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ* ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً ...»(۱)؛ و ما انسان را از عصاره ای از گِل آفریدیم* سپس او را نطفه ای در قرارگاهِ مطمئن [رَحِم] قرار دادیم* سپس نطفه را بصورت علقه [خون بسته]، و علقه را بصورت مضغه [چیزی شبیه گوشت جویده شده]، و مضغه را بصورت استخوانهایی درآوردیم؛ و بر استخوانها گوشت پوشاندیم ....
«قرآن» تا اینجا مراحل وجود مادّی انسان را مطرح می‌کند، آن‌گاه می‌فرماید: «... ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَکَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ» (۲)؛ ... سپس آن را آفرینش تازه ای بخشیدیم؛ پس بزرگ و پر برکت است خدایی که بهترین آفرینندگان است!
این آفرینش دیگر، همان روح انسان است که پس از گذشت چهار ماه ـ دوران جنین ـ بر او دمیده می‌شود.
در آیه دیگری نیز به این دو مرحله آفرینش اشاره شده است: «وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِن طِینٍ* ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاءٍ مَّهِینٍ * ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِن رُّوحِهِ ...»(۳)؛ آفرینش انسان را از گِل آغاز کرد* سپس نسل او را از عصاره‌ای از آب ناچیز و بی‌قدر آفرید* سپس [اندام] او را نظام بخشید و از روح خویش [روحی شریف و برجسته] در وی دمید....
نکته جالب در این آیه آن است که روح دمیده شده در انسان از سِنخ عالَم ملکوت معرفی می‌شود «مِن رُّوحِهِ» و به خود پروردگار نسبت داده می‌شود و نشان می‌دهد که روح فراتر از سنخ مادیات است.
امام صادق(ع) در این زمینه می‌فرماید: «إِنَّ اللهَ خَلَقَ خَلْقاً وَ خَلَقَ رُوحاً ثُمَّ أَمَرَ مَلَکاً فَنَفَخَ فِیه ...»(۴)؛ خداوند آفریده‌ای آفرید و روحی آفرید سپس فرشته‌ای را دستور داد تا روح را در آفریده بدمد....
انسان از دیدگاه «قرآن»، آفریده‌ای است که از جسم و روح به وجود آمده است، ابتدا کالبدی آفریده شده و سپس روان جاوید در آن دمیده شده است.
از دیدگاه فلسفه، انسان یک موجود مادّی محض نیست؛ یعنی انسان به همین پدیده جسمانی که از گوشت و پوست و استخوان و عضلات تشکیل یافته منحصر نمی‌شود. بلکه وجودی والاتر دارد که او را در مرتبه‌ای فراتر از جهان مادّه قرار می‌دهد، و از چارچوپ جسمانی محض خارج می کند. (۵)، (۶)
پی‌نوشت:
(۱). قرآن کریم، سوره مؤمنون، آیات ۱۲ الی ۱۴.
(۲). همان، همان، آیه ۱۴.
(۳). همان، سوره سجده، آیات ۷ الی ۹.
(۴). التوحید، ابن بابویه، محمد بن علی، محقق / مصحح: حسینی، هاشم، جامعه مدرسین، ایران، قم، ۱۳۹۸ هـ ق، چاپ اول، ص ۱۷۲؛ بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، محقق / مصحح: جمعی از محققان، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ هـ ق، چاپ دوم، ج ۵۸، ص ۳۲.
(۵). برای توضیح و تفصیل بیشتر رجوع کنید به: الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، صدر المتألهین، صدر الدین محمد بن ابراهیم الشیرازی، دار احیاء التراث، بیروت، ۱۹۸۱ م، چاپ سوم، ج ۸، ص ۲۹۵؛ مفاتیح الغیب، فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۰ هـ ق، چاپ سوم، ج ۲۱، ص ۳۹۱ ذیل آیه «و یسألونک عن الروح ...»؛ المیزان فی تفسیر القرآن، طباطبایی، سید محمد حسین، انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۷ هـ ق، چاپ پنجم، ج ۱، ص ۳۶۵ الی ۳۶۹ و ج ۱۰، ص ۱۱۸.
(۶). برگرفته از کتاب: علوم قرآنی، معرفت، محمد هادی، موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، قم، ۱۳۸۱ هـ ش، ص ۱۶.
..........................
پایان پیام
نظر شما