خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: مسئله جانشینی پیامبر اکرم(ص) از بنیادیترین مباحث اعتقادی مسلمانان است. در میان روایات مرتبط با این موضوع، حدیث لوح، حدیث جابر و روایات دوازده خلیفه جایگاه ویژهای دارند؛ روایاتی که بررسی و مقایسه آنها میتواند در فهم دقیقتر دیدگاه اسلام درباره امامت و رهبری امت اسلامی و رفع برخی اختلافات میان فریقین راهگشا باشد.
حدیث جابر
یکی از روشنترین روایات در تبیین مسئله امامت، حدیث جابر بن عبدالله انصاری است. این حدیث در پاسخ پرسش جابر درباره مصداق «اولیالامر» در آیه شریفه «أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»؛(نساء/59) صادر شده و پیامبر اکرم(ص) در آن، جانشینان و امامان پس از خود را به نام معرفی کردهاند.
ترجمه متن حدیث جابر
جابر پس از نزول آیه اطاعت از رسول خدا(ص) پرسید: خدا و رسولش را شناختیم، اما اولیالامر چه کسانی هستند که خداوند اطاعت آنان را در کنار اطاعت خود و پیامبر قرار داده است؟ پیامبر(ص) فرمودند: آنان جانشینان من و پیشوایان مسلمانان پس از من هستند؛ نخستین آنان علی بن ابیطالب(ع) است و پس از او حسن(ع)، حسین(ع)، علی بن الحسین(ع)، محمد بن علی(ع) - که در تورات به «باقر» شناخته شده است - سپس جعفر بن محمد(ع)، موسی بن جعفر(ع)، علی بن موسی(ع)، محمد بن علی(ع)، علی بن محمد(ع)، حسن بن علی(ع) و پس از او فرزندش، همنام و همکنیه من، که همان قائم آل محمد(عج) است. (صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۵۴-۲۵۳؛ خزاز رازی، کفایه الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۵3-۵۵؛ قندوزی، ینابیع الموده، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۳۹۸-۳۹۹).
حدیث لوح
حدیث لوح از مهمترین روایات شیعه در اثبات امامت ائمه دوازدهگانه(ع) است که به دلیل اعتبار سند، نقل گسترده در منابع مختلف و پیشگویی برخی از وقایع و خصوصیات امامان، جایگاه ویژهای در مباحث امامت دارد. مهمترین ویژگی این حدیث، تصریح به نام تمامی جانشینان پیامبر اکرم(ص) از امیرالمؤمنین علی(ع) تا حضرت مهدی(عج) و گزارشی از وقایع در عصر هر امام و بیان مبانی اصول دین از قبیل توحید، عدل، نبوت، معاد، امامت و افضلیت آنها است.
ترجمه متن حدیث لوح
امام صادق(ع) نقل میکنند که روزی پدرم، امام باقر(ع)، از جابر بن عبدالله انصاری خواست ماجرای لوحی را که در دست حضرت فاطمه زهرا(س) دیده بود و مطالب نوشتهشده در آن را بازگو کند. جابر گفت: در دوران حیات رسول خدا(ص)، برای تبریک ولادت امام حسین(ع) به محضر حضرت زهرا(س) رسیدم. در دست آن بانوی بزرگوار لوحی ... مشاهده کردم.
از حضرت فاطمه(س) پرسیدم: ... این لوح چیست؟ فرمودند: «این لوحی است که خداوند متعال آن را به رسول خدا(ص) عطا کرده است. در آن، نام پدرم، همسرم، فرزندانم و نیز نام اوصیا و امامانی که از نسل فرزندانم خواهند بود، نوشته شده است. پدرم آن را به من بخشیده تا موجب شادی و آرامش دلم باشد.»
جابر میگوید: حضرت زهرا(س) آن لوح را به من نشان داد. من مطالب آن را خواندم و نسخهای از آن تهیه کردم. سالها بعد، صحیفهای را که نوشته بودم نزد امام باقر(ع) آوردم. امام باقر(ع) فرمودند: «به نوشته خود نگاه کن تا آن را برایت از حفظ بخوانم.» جابر به صحیفه نگریست و امام باقر(ع) تمام مطالب آن را بدون کم و کاست از حفظ قرائت کردند. جابر پس از پایان قرائت گفت: «خدا را گواه میگیرم که آنچه شما خواندید، همان مطالبی است که در لوح حضرت فاطمه(س) مشاهده کردم و از روی آن نوشته بودم.» (نک: کلینی، ۱۳۶۳ش، الکافی، ج۱، ص۵۲۷)
حدیثی که امام باقر(ع) از متن لوح قرائت فرمودند، مفصل و طولانی است و برای پرهیز از اطاله سخن، از نقل کامل آن خودداری میشود. مهمترین مضامین آن عبارتاند از:
تبیین توحید، اسماء و صفات الهی و عدالت خداوند.
بیان مقام نبوت و برتری پیامبر اکرم(ص) بر سایر پیامبران.
تصریح به امامت و جانشینی امیرالمؤمنین علی(ع) پس از پیامبر(ص).
معرفی ائمه دوازدهگانه(ع) به نام و بیان فضایل و ویژگیهای آنان.
پیشگویی برخی حوادث، ابتلائات و شهادت ائمه(ع).
تأکید بر وجوب ولایت، محبت و پیروی از اهلبیت(ع).
تبیین جایگاه اهلبیت(ع) به عنوان حجتهای الهی و راهنمایان امت.
بیان نقش ائمه(ع) در حفظ دین، هدایت امت و استمرار عزت و سربلندی اسلام.
بشارت به ظهور حضرت مهدی(عج)، غلبه نهایی حق بر باطل و برپایی حکومت جهانی عدل الهی.
احادیث دوازده خلیفه
احادیث مربوط به دوازده جانشین پیامبر اکرم(ص) در منابع معتبر اهلسنت بهصورت گسترده و با الفاظ گوناگون نقل شده است. با وجود تفاوتهای لفظی، این روایات در اصلِ دوازدهگانه بودن جانشینان پیامبر(ص) و قریشی بودن آنان اتفاق نظر دارند.
روایت دوازده خلیفه
بخاری از جابر بن سمره نقل میکند که رسول خدا(ص) فرمود: «یَکُونُ اثْنَا عَشَرَ أَمِیرًا ... کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْشٍ»؛ «دوازده امیر پس از من خواهند بود ... که همگی از قریشاند» (صحیح بخاری، ۱۴۲۲ق، ج۹، ص۸۱).
مضمون یادشده در منابع متعدد اهلسنت با الفاظی نزدیک گزارش شده است که از شهرت آن در مباحث امامت و خلافت حکایت دارد.
تشتت دیدگاهها در تعیین خلفای دوازدهگانه
مقایسه حدیث لوح و حدیث جابر در منابع شیعه با روایات «دوازده خلیفه» در منابع اهلسنت، تفاوتی اساسی را آشکار میسازد. در روایات شیعه، افزون بر بیان تعداد جانشینان پیامبر اکرم(ص)، هویت و مصادیق آنان نیز بهصورت روشن تبیین شده است؛ اما در بسیاری از روایات اهلسنت، تنها به عدد دوازده اشاره شده و نامی از مصادیق به میان نیامده است. همین ابهام سبب شده است که عالمان اهلسنت در تعیین مصادیق دوازده جانشین، دیدگاههای متفاوتی ارائه کنند و افرادی چون ابوبکر، عمر، عثمان، معاویه، یزید، عبدالملک بن مروان، عمر بن عبدالعزیز، سفاح، منصور و... را در شمار مصادیق این روایات قرار دهند. بررسی این دیدگاهها نشان میدهد که نهتنها اتفاقنظری درباره مصادیق دوازدهگانه بین علمای اهل سنت وجود ندارد، بلکه افراد متعدد در دورههای مختلف تاریخی به نقد مصادیق و رد آنها پرداخته و افراد دیگری را جایگزین کردند. این در حالی است که عالمان شیعه از عصر ائمه(ع) تاکنون، در تطبیق این روایات بر ائمه دوازدهگانه(ع) اتفاق نظر کامل داشتهاند.
از سوی دیگر، بسیاری از افرادی که در برخی دیدگاههای اهلسنت به عنوان خلفای دوازدهگانه معرفی شدهاند، به گواهی تاریخ، دارای کارنامهای آمیخته با ظلم و انحراف بودهاند؛ در حالی که روایات یادشده از عزت، استواری و هدایت امت اسلامی در پرتو این جانشینان سخن میگویند. ازاینرو، مصادیق پیشنهادی یادشده با ویژگیهای مطرحشده در روایت سازگاری ندارند.
بر این اساس، روشنی مصادیق در احادیث شیعه، اتفاقنظر مستمر عالمان امامیه در طول قرون متمادی و هماهنگی اوصاف روایات با سیره و جایگاه ائمه اهلبیت(ع)، قرائنی است که دلالت این احادیث بر امامت و جانشینی ائمه دوازدهگانه(ع) را تقویت میکند.
منابع
قرآن کریم
صحیح البخاری، البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل، المحقق: ناصر الناصر، محمد زهیر، الناشر: دار طوق النجاة، الطبعة: الأولی، 1422هـ
الکافی (ط- الإسلامیة)، الکلینی، المحقق / المصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، الناشر: دار الکتب الإسلامیة: تهران، رقم الطباعة: الرابعة، 1407 ق.
کمال الدین و تمام النعمة، الصدوق، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: اسلامیه، تهران، نوبت چاپ: دوم، 1395 ق.
کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر، علی بن محمد الخزاز، بی نا، بی تا.
ینابیع المودة لذو القربی، القندوزی، سلیمان بن ابراهیم، دار الاسوة للطباعة والنشر المطبعة: اسوه، بی تا.
نگارنده: طاهره ندیمی تهرانی، دکتری قرآن و حدیث، محقق و پژوهشگر.
..........................
پایان پیام
نظر شما