وحدت شیعه و سنی؛ راهبرد کلیدی رهبری حکیم در برابر توطئه ی تفرقه

 خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ خداوند متعال در قرآن کریم، فلسفه خلقت انسان ها را با تنوع نژادها، زبان ها و قبایل، نه برای تفاخر و دشمنی، بلکه برای «تَعارُف» و همشناسی قرار داده است. آیه شریفه «یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ» (۱) به وضوح این اصل اساسی را بیان می کند که معیار کرامت در پیشگاه الهی، تقواست و تفاوت ها صرفاً برای شناسایی یکدیگر و زمینه سازی برای تعامل و همدلی است.

 با این حال، در طول تاریخ، دشمنان اسلام با بهره گیری از همین تفاوت ها، به ویژه اختلافات فرقه ای میان شیعه و سنی، همواره در صدد ایجاد تفرقه و تضعیف امت اسلامی برآمده اند. اختلاف بر سر جانشینی پیامبر اکرم (ص) که ریشه در رویدادهای صدر اسلام مانند غدیر خم و سقیفه بنی ساعده دارد، به یکی از نقاط ثابت و حساس اختلاف افکنی تبدیل شده است. کارشناسان تاریخی بر این باورند که این اختلافات در دوران بنی امیه و بنی عباس به شدت دامن زده شد و به ابزاری برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود و سرکوب مخالفان تبدیل گردید. این روند، میراثی از اختلافات عمیق را برجای گذاشت که تا امروز نیز ادامه دارد و هزینه های هنگفتی از سوی قدرت های سلطه جو برای تداوم آن صرف میشود. (۲)

 با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، گفتمان جدیدی در جهان اسلام شکل گرفت که بر محور وحدت و انسجام اسلامی استوار بود. رهبران کبیر انقلاب، حضرت امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری (رضوان الله علیه)، به عنوان مصلحانی آگاه و زمان شناس، به خوبی درک کردند که نقطه کانونی اختلاف افکنی دشمنان، همین تفاوت های مذهبی است و برای مقابله با آن، راهبردی جامع و همه جانبه را در پیش گرفتند. این مقاله در صدد است تا با تبیین این راهبرد هوشمندانه، نشان دهد که چگونه یک رهبر با دیدی باز و همه جانبه نگر می تواند کشور را از ورطه فروپاشی که دشمنان با ترویج تفرقه طراحی کرده اند، نجات داده و با تأکید بر مشترکات و نهادینه سازی وحدت، آن را به محور اتحاد جهانی اسلام تبدیل نماید. (۳)

 ۱. درک تهدید و فرصت؛ از اختلاف تا وحدت

 ۱.۱. تحلیل دقیق از ماهیت تهدید

 اولین گام در راهبرد موفقیت آمیز رهبری، تحلیل دقیق و بی پرده از واقعیات و تهدیدات پیشروست. رهبران انقلاب اسلامی به خوبی تشخیص دادند که دشمنان اسلام، به ویژه استکبار جهانی، با سرمایه گذاری گسترده بر روی مایه های تفرقه، به دنبال تضعیف و فروپاشی کشورهای اسلامی از درون هستند. سابقه تاریخی نشان می دهد که قدرت های استعماری در سده های اخیر، با آگاهی از اهمیت وحدت مسلمانان، همواره در صدد شکستن این انسجام بوده اند و در این مسیر از هیچ تلاشی فروگذار نکرده اند. (۴)

این تهدید در ایران با وجود دو مذهب اصلی شیعه و سنی، بسیار جدیتر مینمود. دشمنان با بزرگنمایی اختلافات تاریخی و مذهبی، به دنبال ایجاد شکاف عمیق میان اقشار مختلف مردم بودند. با این حال، رهبری حکیم، این تهدید را نه تنها یک نقطه ضعف، بلکه فرصتی برای تجلی ظرفیتهای وحدتآفرین اسلام تشخیص دادند. مبارزات مشترک شیعیان و اهل سنت علیه رژیم پهلوی، نمونه بارزی از این ظرفیت بود که میتوانست با هوشیاری و رهبری صحیح، به یک سرمایه عظیم اجتماعی تبدیل شود. (۵)

 ۱.۲. درک ریشه های اختلاف و راه کارهای قرآنی

 رهبری آگاه، به جای انکار یا نادیده گرفتن اختلافات، به ریشه های آن پرداخته و راه کارهای قرآنی را برای مدیریت آن به کار بست. قرآن کریم در آیات متعددی به اصل اخوت ایمانی و لزوم پرهیز از تفرقه اشاره کرده است. آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ» (۶) مبنای محکمی برای تلاش در جهت اصلاح روابط و ایجاد صلح و آشتی میان مسلمانان فراهم می آورد.

 رهبران انقلاب با الهام از این آموزه ها، بر این نکته تأکید داشتند که وحدت به معنای یکی شدن عقاید و مذاهب نیست، بلکه به معنای اتخاذ موضعی واحد و هماهنگ در برابر دشمنان مشترک و پرهیز از دشمنی های فرقه ای است. مرتضی مطهری (ره) نیز وحدت اسلامی را به معنای «موضع گیری واحد پیروان مذاهب اسلامی در برابر دشمنان اسلام» تعریف کرده است. (۷) این تفسیر عاقلانه و واقع بینانه از وحدت، توانست بسیاری از چالش ها و حساسیت های تاریخی را مدیریت کند و فضایی برای همکاری و تعامل سازنده فراهم آورد.

 ۲. راهبرد عملیاتی رهبری؛ از نظریه تا عمل

 پس از درک صحیح تهدید و فرصت، گام بعدی، اتخاذ راهبردهای عملی برای تحقق وحدت بود. رهبران انقلاب اسلامی با اتخاذ رویکردی عمل گرایانه، اقدامات عینی و تأثیرگذاری را در این مسیر آغاز کردند که مهم ترین آن ها را می توان در دو محور کلی «تقویت گفتمان وحدت» و «تأسیس نهادهای تقریبی» خلاصه کرد.

 ۲.۱. خلق گفتمان و نمادهای وحدت آفرین

 الف) نامگذاری هفته وحدت

یکی از ابتکارات مهم حضرت امام خمینی (ره) که فصل جدیدی در تاریخ وحدت اسلامی گشود، نامگذاری ایام میان دوازدهم تا هفدهم ربیع الاول به عنوان «هفته وحدت» بود. این ایام که در میان شیعه و سنی به عنوان زمان ولادت پیامبر اکرم (ص) شناخته می شود، به نقطه ای مشترک و نمادین برای تجلیل از شخصیت محوری اسلام تبدیل شد. این ابتکار هوشمندانه، نه تنها اختلاف نظر تاریخی درباره تاریخ دقیق ولادت را به حاشیه راند، بلکه با تبدیل آن به یک ایام مبارک و مشترک، زمینه را برای همگرایی و همدلی بیشتر فراهم ساخت.

 ب) تأکید بر مشترکات اعتقادی

رهبران انقلاب همواره بر مشترکات فراوان میان شیعه و سنی نظیر اعتقاد به توحید، قرآن واحد، قبله واحد، پیامبر واحد و اصول اساسی دین تأکید داشته اند. امام خمینی (ره) با اشاره به این اشتراکات، تفرقه را محکوم کرده و بر لزوم پیوند و اتحاد مسلمانان تأکید می فرمودند. ایشان در سخنان خود، مردم را به حفظ وحدت کلمه فرا می خواندند و تفرقه را موجب سستی و شکست نهضت اسلامی می دانستند. (۸) این رویکرد، زمینه را برای شکل گیری یک هویت مشترک اسلامی در برابر هجمه های فرهنگی و سیاسی غرب فراهم ساخت.

 ۲.۲. نهادسازی و اقدامات عینی برای تقریب مذاهب

 الف) تأسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی

 برای نهادینه سازی رویکرد تقریبی و عملیاتی ساختن آن، در سال ۱۳۶۹ شمسی به دستور مقام معظم رهبری، «مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی» تأسیس شد. این مجمع به عنوان یک نهاد بین المللی، رسالت خود را بر تقویت روابط میان پیروان مذاهب اسلامی و رفع پیامدهای منفی اختلافات تعریف کرده است. مجمع با برگزاری همایش ها، چاپ کتاب های تقریبی، و ایجاد شبکه ارتباطی با علمای جهان اسلام، نقش کلیدی در پیشبرد اهداف وحدت اسلامی ایفا کرده است. (۹)

 ب) برگزاری مستمر کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی

 از جمله مهمترین اقدامات مجمع، برگزاری سالانه کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی است که به میزبانی جمهوری اسلامی ایران برگزار می شود. این کنفرانس با حضور صدها تن از اندیشمندان، علما، مفتیان و شخصیت های سیاسی از سراسر جهان اسلام، به بستری برای هم فکری، تبادل نظر و ارائه راهکارهای عملی برای تحقق وحدت تبدیل شده است.

 تاکنون بیش از ۳۰ دوره از این کنفرانس با موضوعات متنوع و محوری برگزار شده که موضوعاتی همچون «وحدت اسلامی، امام و وحدت»، «نقش تفاهم فکری در تقریب مذاهب»، «بیداری اسلامی» و «امت اسلامی؛ رنج ها و آرزوها» را در بر گرفته است. این کنفرانس ها با هدف هماهنگ سازی مواضع علمای اسلام و ارائه تصویری صحیح از اسلام، گام های مؤثری در کاهش اختلافات و تقویت روحیه تفاهم برداشته اند.

 ۳. چالشهای پیشرو و ضرورت تداوم راهبرد

 با وجود پیشرفت های چشمگیر، مسیر وحدت اسلامی همچنان با چالش هایی جدی مواجه است. تعصبات فرقه ای، جهالت نسبت به مذاهب دیگر، و سرمایه گذاری بی وقفه قدرت های استکباری بر روی اختلافات، از جمله موانع مهمی هستند که همچنان وجود دارند. امت اسلامی برای گذر از این چالش ها و تحقق وحدتی پایدار، نیازمند تداوم راهبردهای هوشمندانه رهبری و مشارکت فعال همه اقشار جامعه است.

 تاریخ نشان داده است که هر گاه مسلمانان متحد بوده اند، به عظمت و عزت دست یافته اند و هر گاه دچار تفرقه شده اند، به سرعت در چنگال استعمار و استبداد گرفتار آمده اند. عبرت از فراز و نشیب های تاریخی و شناخت صحیح از دسیسه های دشمن، ضرورت استمرار گفتمان وحدت را بیش از پیش آشکار می سازد. در این میان، نقش عالمان و روشنفکران دلسوز در روشنگری و آگاه سازی جوامع اسلامی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

  نتیجه گیری

 آیه ۱۳ سوره حجرات، با تأکید بر هدفمندی تنوع انسانی، نسخه ای جامع برای همزیستی مسالمت آمیز و همشناسی جوامع بشری ارائه می دهد. رهبران حکیم انقلاب اسلامی ایران، امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری (رضوان الله تعالی)، با درک عمیق این آموزه قرآنی و تشخیص صحیح نقطه کانونی اختلاف افکنی دشمنان، توانستند با ارائه راهبردی عمل گرایانه و همه جانبه نگر، تهدید تفرقه میان شیعه و سنی را به فرصتی برای همبستگی و اتحاد ملی و اسلامی تبدیل کنند.

 اقدامات مهمی نظیر نامگذاری هفته وحدت و برگزاری مستمر کنفرانس های بین المللی وحدت اسلامی، از مصادیق بارز این راهبرد هوشمندانه است که با تأکید بر مشترکات و نهادینه سازی تقریب مذاهب، الگویی موفق برای مقابله با توطئه های دشمنان ارائه داده است. این الگو نشان می دهد که چگونه یک رهبر با دید باز، فراست و هوشمندی می تواند ملتی را که در آستانه فروپاشی قرار دارد، از کید دشمنان نجات داده و آن را به کانون بیداری و اتحاد جهانی اسلام تبدیل نماید. تداوم این راهبرد، ضرورتی انکارناپذیر برای عزت و سربلندی آینده جهان اسلام است.

 زهرا صالحی فر، کارشناس ارشد قرآن و حدیث و مدیریت رسانه.

منابع:

۱. سوره حجرات، آیه ۱۳.

 ۲. ایرانی، مصیب، «استراتژی وحدت ملی و انسجام اسلامی با توجه به دیدگاه امام خمینی(ره)»، فصلنامه اندیشه تقریب، سال پنجم، شماره هجدهم، ۱۳۸۸ش.

 ۳. بزرگی، مهدی، «نقش انقلاب اسلامی در بیداری و وحدت مسلمانان»، فصلنامه اندیشه تقریب، سال دوم، شماره پنجم، ۱۳۸۴ش.

 ۴ و ۵. خامنه­ای، سید علی، «بیانات در دیدار با مسئولان کشوری و لشکری شرکت کننده در کنفرانس وحدت اسلامی»، ۱۶/۰۷/۱۳۶۹، پایگاه اطلاع ‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، قابل دسترسی در سایت: www.leader.ir.

 ۶. سوره حجرات، آیه ۱۰.

 ۷. در مقاله «الغدیر و وحدت اسلامی» به قلم مرتضی مطهری که در یادنامه علامه امینی به چاپ رسیده است.

 ۸. صحیفه امام خمینی، جلد ۵.

 ۹. خسروشاهی، سرگذشت تقریب، ۱۳۸۹ش، ص۲۲.