روزی به سراغ ما می‌آید یا ما باید به سراغ روزی برویم؟

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا:از بسیاری از آیات «قرآن مجید» و روایات «مقدّر بودن روزی» و در منابع مختلف استفاده می شود که وسعت و فراخی روزی یا تنگی و ضیق آن، به اراده و مشیّت خداوند نسبت داده شده است، تا بندگان خود را بیازمایند.

به تعبیر دیگر: به هر کس آنچه مصلحتش بوده است داده و برای هر کس آنچه مایه صلاح حالش بوده مقرّر فرموده. این تعبیرات سؤالات متعدّدی بر می انگیزد.

نخست اینکه: اگر چنین است پس تلاش و کوشش، برای رزق و روزی چه مفهومی می تواند داشته باشد؟

دیگر اینکه: این گونه برداشت ها سبب رکود فعّالیت های اجتماعی و عقب ماندگی جامعه می گردد؛ جامعه ای که باید پر نشاط و پر امید به فعّالیت های گسترده بپردازد و در میدان رقابت از جوامع غیر مسلمان عقب نماند.

«قرآن مجید» می فرماید: «نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ» (۱)؛ (ما معیشت و [روزی] آنها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم و بعضی را بر بعضی برتری دادیم).

ولی پاسخ این سؤال ها در روایات اسلامی آمده است که هرگاه کنار هم چیده شود، دیگر ابهامی باقی نمی ماند. از یک سو، در «نهج البلاغه» و کلمات مولی علی(علیه السلام) می خوانیم: «إِنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتاکَ» (۲)؛ (روزی بر دو گونه است: قسمتی از آن، تو باید به دنبالش بروی و قسمتی از آن، او به دنبال تو می آید به گونه ای که اگر به سراغش نروی به سراغ تو خواهد آمد).

واقعیت نیز چنین است که قسمت مهمّی از روزی چیزی است که انسان باید در راه آن تلاش و کوشش کند و تمام هوش و استعداد و توان خود را به کار گیرد و بدون اینها هرگز به آن نخواهد رسید؛ ولی بخش دیگری از روزی ها، روزی های ناخواسته است که به سراغ انسان می آید و به او نشان می دهد که اگر چه تلاش و کوشش یک اصل مهم است، امّا رازقیّت خدا منحصر به آن نیست و در همه حال باید به او دل بست و همه چیز را از او دانست.

در روایت دیگری می خوانیم: از جمله دعاهایی که مستجاب نمی شود، دعای انسان سالمی است که در خانه نشسته و دست از تلاش و کوشش برداشته و عرضه می دارد: خدایا به من روزی ده! [فرشتگان الهی] به او می گویند: این دعای تو مستجاب نیست، برخیز و تلاش کن. امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «أَرْبَعٌ لاَیُسْتَجَابُ لَهُمْ دُعَاءٌ: الرَّجُلِ جَالِسٌ فِی بَیْتِهِ، یَقُولُ: یَا رَبِّ ارْزُقْنِی! فَیَقُولُ لَهُ: أَلَمْ آمُرْکَ بِالطَّلَبِ».(۳)

از سوی دیگر، تقدیرات الهی در بسیاری از موارد هماهنگ با تدبیرات ما است؛ یعنی خداوند مقدّر کرده آنها که تلاش و کوشش می کنند سهم بیشتری داشته باشند و آنها که سُست و تنبل اند سهم کمتر. این هماهنگیِ تقدیر و تدبیر، پاسخ روشنی به کسانی می دهد که به بهانه تقدیر از تدبیر سرباز می زنند و تن به تنبلی می دهند.

از سوی سوم، بی شک استعداد جسمانی و فکری همه انسان ها یکسان نیست و افراد بشر از نظر هوش و استعداد و مدیریّت اقتصادی و توان جسمی برای کار کردن بسیار تفاوت دارند و همین، سرچشمه تفاوت بهره های آنها در این قسمت می شود؛ آن کس که این تفاوت ها را مقدّر کرده، طبعاً تفاوت های روزی را نیز مقدّر فرموده است و انتظار یکسان بودن همه انسانها از نظر روح و جسم، انتظار بسیار بی جایی است؛ مانند انتظار مساوی بودن همه اعضای بدن و تمام استخوان ها و عضلات؛ چرا که در مجموعه بدن، هر عضوی مأموریتی دارد و توان او به اندازه مأموریت اوست و مجموعه جهان انسانیّت نیز، همانند یک بدن است با تفاوت ها در جهات مختلف و طبعاً با تفاوت در بهره های روزی.

نتیجه اینکه: آنچه در آیات و روایات درباره تقدیر ارزاق آمده، می تواند اشاره ای به تمام آنچه در سه نکته بالا گفتیم بوده باشد و این چیزی بر خلاف عدالت نیست؛ بلکه عین عدالت و حکمت است. (۴)

پی نوشت: