«امید»؛ معیار محبوبیت در روایت امام حسن عسکری(ع)

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا:  محبوبیت در میان مردم، یکی از دغدغه‌های همیشگی انسان‌ها بوده است. اما معیارهای محبوبیت چیست و چه کسی سزاوارترین فرد برای محبت است؟ امام حسن عسکری علیه‌السلام در روایتی کوتاه اما عمیق، معیاری بنیادین ارائه می‌دهند: «أَوْلَی النَّاسِ بِالْمَحَبَّةِ مِنْهُمْ مَنْ أَمَّلُوهُ»؛ سزاوارترین مردم به محبت، کسی است که به او امید بیشتری دارند.[۱] این حدیث نورانی، پیوندی عمیق میان «امید» و «محبت» برقرار می‌کند و نشان می‌دهد که محبوبیت واقعی، ریشه در توانایی ایجاد امید در دل‌های مردم دارد. 

مفهوم روایت امام حسن عسکری(ع)

واژه «أَوْلَی» در این حدیث به معنای سزاوارتر، شایسته‌تر و اولی‌تر است. امام (ع) نمی‌فرمایند «محبوب‌ترین» بلکه می‌فرمایند «سزاوارترین به محبت». این تعبیر ظریف نشان می‌دهد که محبت مردم به کسی که به او امید دارند، نه یک محبت سطحی و گذرا، بلکه محبتی است که ریشه در نیاز فطری انسان به امید و آرامش دارد. انسان به‌طور طبیعی به کسی دل می‌بندد که بتواند گره‌ای از مشکلاتش بگشاید یا روزنه‌ای از امید به رویش بگشاید. این معیار، هم در روابط فردی و هم در روابط اجتماعی و سیاسی کاربرد دارد. در سیره اهل بیت (ع)نیز این اصل به‌روشنی قابل مشاهده است. آنان پناهگاه مردم در سختی‌ها بودند و همواره امید را در دل‌های مؤمنان زنده نگه می‌داشتند. امام حسن عسکری(ع) خود در دورانی می‌زیستند که شیعیان در فشار و اختناق شدیدی به سر می‌بردند و نیازمند امید و دلگرمی بودند. ایشان با رفتار و کلمات خود، این امید را در دل شیعیان زنده می‌کردند.[۲]

امید به رحمت خدا در دل‌های مهاجران و انصار 

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «وَالَّذِینَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِیمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ وَلَا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَیُؤْثِرُونَ عَلَیٰ أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ۚ وَمَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».[۳] «و کسانی که پیش از آنان در سرای [مدینه] و در ایمان جایگزین شده بودند، کسانی را که به سویشان هجرت کرده‌اند دوست می‌دارند و در دل‌های خود نسبت به آنچه [به مهاجران] داده شده، هیچ حسدی نمی‌یابند و آنان را بر خود مقدم می‌دارند، هر چند خودشان نیازمند باشند و کسانی که از بخل نفس خویش نگاه داشته شوند، آنان همان رستگارانند.» این آیه به‌روشنی پیوند «امید» و «محبت» را نشان می‌دهد. انصار مدینه، مهاجران مکه را که به آنان پناه آورده و به حمایتشان امید بسته بودند، دوست می‌داشتند. اما نکته ظریف‌تر این است که خود انصار نیز به برکت وجود مهاجران، به پاداش الهی و رستگاری امید داشتند. محبت آنان به مهاجران، از سرِ چشم‌داشت منافع دنیوی نبود، بلکه از سرِ امید به خشنودی خدا و پاداش اخروی بود. علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، اوج کارکرد عاطفی قرآن را در این‌گونه آیات می‌بیند که مؤمنان را به محبت و ایثار نسبت به یکدیگر تشویق می‌کند.[۴]

قرآن کریم در جای دیگر نیز می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا».[۵] و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اهل بیت (ع)] چنگ زنید، و پراکنده و گروه گروه نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آن گاه که [پیش از بعثت پیامبر و نزول قرآن] با یکدیگر دشمن بودید، پس میان دل های شما پیوند و الفت برقرار کرد، در نتیجه به رحمت و لطف او با هم برادر شدید).این آیه نیز نشان می‌دهد که خداوند چگونه با الفت قلبی، دشمنی‌ها را به برادری تبدیل می‌کند و محبت را جایگزین کینه می‌سازد.

امید به فضل خدا، عامل جذب محبت

خداوند در سوره مبارکه حشر می‌فرماید: «وَالَّذِینَ جَاءُوا مِن بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ».[۶] «و کسانی که پس از آنان [مهاجران و انصار] آمدند، می‌گویند: پروردگارا، ما را و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز و در دل‌های ما نسبت به کسانی که ایمان آورده‌اند، کینه‌ای قرار مده. پروردگارا، همانا تو رئوف و مهربانی.» این آیه، نسل‌های بعدی مؤمنان را توصیف می‌کند که با دعا و طلب آمرزش برای پیشگامان ایمان، محبت خود را به آنان نشان می‌دهند و از خدا می‌خواهند که کینه و حسد را از دل‌هایشان بزداید. نکته کلیدی این است که این مؤمنان، امیدشان به مغفرت و رحمت خداست و همین امید، آنان را به محبت با دیگر مؤمنان وادار می‌کند. یعنی محبت میان مؤمنان، ریشه در امید مشترک آنان به رحمت الهی دارد.

تفسیر این آیه نشان می‌دهد که «امید به مغفرت» و «پاکی دل از کینه» دو روی یک سکه‌اند: کسی که به رحمت خدا امیدوار است، دلش جای کینه نیست.[۷]

امید به لقای خدا، انگیزه محبت و ایثار

قرآن کریم در وصف مؤمنانی که محبوب خداوند هستند و خداوند نیز آنان را دوست می‌دارد، می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَن یَرْتَدَّ مِنکُمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکَافِرِینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ۚ ذَٰلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ».[۸] «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هر کس از شما از دین خود برگردد، خداوند به‌زودی قومی را می‌آورد که آنان را دوست می‌دارد و آنان نیز او را دوست می‌دارند، در برابر مؤمنان فروتن و در برابر کافران سرسختند، در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای نمی‌ترسند. این فضل خداست که به هر کس بخواهد می‌دهد و خداوند گشایشگر داناست.» این آیه از محبوب‌ترین آیات در باب محبت است. خداوند قومی را وصف می‌کند که هم محبوب خدا هستند و هم خدا را دوست می‌دارند. ویژگی بارز آنان این است که در برابر مؤمنان فروتن و مهربان‌اند. ریشه این محبت متقابل، امید به فضل و رحمت خداست. آنان به فضل الهی امیدوارند و همین امید، آنان را به محبت با مؤمنان و ایستادگی در راه خدا وامی‌دارد.[۹]

بنابراین امام حسن عسکری (ع) در حدیث شریف خود، معیاری جاودانه برای محبوبیت ارائه می‌دهند: کسی که مردم به او امید دارند، سزاوارترین فرد به محبت است. قرآن کریم نیز در آیات متعدد، پیوند عمیق میان امید و محبت را به تصویر می‌کشد. انصار مدینه به امید پاداش الهی، مهاجران را دوست می‌داشتند .مؤمنان نسل‌های بعد با امید به مغفرت خدا، برای پیشگامان ایمان دعا می‌کردند . و قوم محبوب خدا، به امید فضل الهی، در برابر مؤمنان فروتن و مهربان بودند.

نتیجه آنکه محبوبیت پایدار در گرو خدمت به مردم و ایجاد امید در دل‌های آنان است. کسی که بتواند چراغ امید را در دل‌های مردم روشن کند، به‌طور طبیعی محبوب دل‌ها خواهد شد. این درس بزرگ امام حسن عسکری (ع)، امروز نیز راهنمای ما در روابط اجتماعی و اخلاقی است.

پی‌نوشت‌:

[۱] بحارالأنوار، ج۷۸، ص۳۷۹، ح۴.

[۲] ر.ک: شیخ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۱۳؛ طبرسی، إعلام الوری، ج۲، ص۱۳۱.

[۳] سوره حشر، آیه ۹. [۴] طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۲۳۱.

[۵] سوره آل عمران، آیه ۱۰۳.

[۶] سوره حشر، آیه ۱۰.

[۷] طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۲۳۴.

[۸] سوره مائده، آیه ۵۴.

[۹] طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۳۲۱؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۶، ص۱۰۶.

فیروزه دلداری؛ پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی

..........................

پایان پیام