خبرگزاری یین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: جنگی که با «اسکرول» یعنی بالا پایین کردن صفحه فضای مجازی آغاز شده بسیار تأمل برانگیز است. دیگر خبری از توپ و تانک نیست. میدان نبرد به صفحه‌های گوشی هوشمند منتقل شده و سلاح آن، «اسکرول» است. نسل جدید ایرانی، نسلی است که «هویت، روابط و یادگیری‌اش در فضای مجازی شکل گرفته» است [۱]. آیت‌الله خامنه‌ای سال‌ها پیش هشدار دادند که دشمن فهمیده «تصرّف این مُلک و این خاک... با ابزار فشار و ابزار نظامی امکان‌پذیر نیست» و بنابراین «باید دل‌ها را تغییر بدهد، باید مغزها و فکرها را عوض کند» [۲]. این همان «نفوذ بی‌صدا» است: پروژه‌ای تدریجی که نه با فرمان، بلکه با «فید»، «ریلز» و «استوری» پیش می‌رود.
کالبدشکافی یک جنگ ترکیبی
رهبر انقلاب این پدیده را ذیل «جنگ ترکیبی» تحلیل می‌کنند: «در جنگ ترکیبی، حمله‌ی نظامی نیست امّا حمله به باورهای دینی و سیاسی است»؛ دشمن «از رسانه استفاده می‌کند، از عامل فرهنگی استفاده می‌کند... از نفوذ استفاده می‌کند» تا «ملّت را در محاصره قرار بدهد» و «دچار یأس کند» [۳].
در این چارچوب، شبکه‌های اجتماعی نه ابزار سرگرمی، بلکه زیرساخت مهندسی اجتماعی هستند.
سه سازوکار اصلی نفوذ بی‌صدا
۱.جایگزینی «گروه‌های مرجع»:
اینفلوئنسرها به‌تدریج جایگزین خانواده، معلم و روحانی می‌شوند و «معیارهای سنجش موفقیت، رفاه و پیشرفت را دگرگون می‌سازند». پژوهش‌های ایرانی نشان می‌دهد اینفلوئنسرها یعنی فردی تأثیرگذار که با تولید محتوا و داشتن اعتبار یا محبوبیت، می‌تواند بر نظر، رفتار یا تصمیم دیگران اثر بگذارد؛ معمولاً در شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام، یوتیوب یا تیک‌تاک فعالیت می‌کنند. «عامل اصلی در ترویج سبک زندگی مصرف‌گرایانه» هستند و از طریق بازنمایی «مد، زیبایی و موفقیت شخصی»، «میل به مصرف و نمایش اجتماعی» را بازتولید می‌کنند [۴].
۲.مهندسی ذائقه و «زندگی نمایشی»:
بیوتی‌بلاگرها با «تبلیغ مصرف‌گرایی، تجمّل‌گرایی و جلوه‌فروشی»، «زندگی نمایشی» را به «الگوی عمومی» تبدیل کرده‌اند [۵].
بنابراین ایران «رتبه هفتم مصرف لوازم آرایشی در جهان» و «دومین جایگاه در منطقه» را دارد؛ سن استفاده از مواد آرایشی به ۱۴ سال کاهش یافته و این کالاها ۲۲ درصد سبد خانوار را می‌بلعند [۶].
۳. محاصره الگوریتمی و «اتاق پژواک»:
الگوریتم‌ها با «تحلیل روان‌شناختی نوجوان»، او را در «چرخه تکرار» حبس می‌کنند. وقتی نوجوان چند ویدیو با یک سبک خاص می‌بیند، «اکسپلور» یعنی محتوایی که شخص دوست دارد برای او نمایش داد می شود. بنابراین اکسپلور او «آینه‌ای می‌شود که فقط همان تفکر را بازتاب می‌دهد» و او تصور می‌کند «تمام دنیا همین‌طور فکر می‌کنند» [۷].
جنگ نرم در آیینه قرآن
«وسوسه» به مثابه مدل تحلیلی قرآن کریم این جنگ نرم را با دقت توصیف کرده است.
نخست، خداوند می فرماید: «مِن شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ * الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ» [۸].از زیان وسوسه گر کمین گرفته و پنهان،آنکه همواره در سینه های مردم وسوسه می کند.
رهبر انقلاب این «خنّاس» را بر «تبلیغاتچی‌های خارجی و دنباله‌روهای آن‌ها در داخل» تطبیق می‌دهند که «حقایق را دگرگون نشان می‌دهند» [۹].
دوم، خدا فرمود: «قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَلَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ»(۱۰)گفت: پروردگارا! به سبب اینکه مرا گمراه نمودی، من هم یقیناً [همه کارهای زشت را] در زمین برای آنان می آرایم [تا ارتکاب زشتی ها برای آنان آسان شود] و مسلماً همه را گمراه می کنم.
این آیه منطق «مهندسی گمراهی تدریجی» را نشان می‌دهد.
سوم، خداوند می فرماید: «فَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا»(۱۱) پس کافران را [که انتظار دارند از ابلاغ وحی باز ایستی،] فرمان مبر و به وسیله این [قرآن] با آنان جهاد [ی فرهنگی و تبلیغی] کن.
رهبر انقلاب «جهاد کبیر» را به معنای «تبعیّت نکردن و عدم دنباله‌روی از دشمن» در جنگ نرم تفسیر کرده‌اند [۱۲].
این سه آیه، یک الگوی کامل ترسیم می‌کنند: وسوسهٔ پنهان، گمراهی تدریجی، و مقاومت فعال. داده‌ها: وسعت میدان نبرد بیش از ۸۵ درصد نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ ساله ایرانی دست‌کم در یک شبکه اجتماعی عضو هستند [۱۳].
میانگین استفاده روزانه کاربران ایرانی نسل Z از شبکه‌های اجتماعی حدود ۳.۵۶ ساعت است که بالاتر از میانگین جهانی ۲.۵۱ ساعت قرار دارد [۱۴]. این یعنی نسل جدید روزانه بیش از سه ساعت در معرض مهندسی الگوریتمی قرار دارد_ساعتی که می‌تواند صرف «تغییر ذائقه» شود.
مقاومت:از «سواد رسانه‌ای» تا «جهاد تبیین»
نفوذ بی‌صدا را نمی‌توان تنها با فیلتر یا ممنوعیت مهار کرد. رئیس سازمان بهزیستی تأکید کرده که «حذف یا محدودسازی نسل نوجوان از دنیای دیجیتال پاسخگو نیست» و باید با «تربیت دیجیتال و افزایش سواد رسانه‌ای» نوجوانان را به «شهروندانی آگاه، خلاق و مسئول» تبدیل کرد [۱۵].
در سطح کلان، رهبر انقلاب بر «تغییر آرایش تبلیغاتی» تأکید دارند: «آرایش تبلیغاتی بایستی به سمتی برود که دشمن درست همان سمت را هدف قرار داده»—یعنی «معارف اسلامی، معارف شیعی و معارف انقلابی» [۱۶].
بنابراین نفوذ بی‌صدا، پروژه‌ای است که در «دل‌ها و مغزها» سرمایه‌گذاری می‌کند و از «زندگی روزمره» آغاز می‌شود: از انتخاب پوشش، غذا، سرگرمی و حتی معیار موفقیت. آیه «وسواس خنّاس» و هشدار رهبر انقلاب درباره «تغییر دل‌ها و مغزها» یک حقیقت را نشان می‌دهد: جبهه اصلی امروز، جبهه «روایت» و «سبک زندگی» است. نسل جدید نه با انکار فضای مجازی، بلکه با «سواد رسانه‌ای» و «روایتگری فعال» می‌تواند از این محاصره بیرون بیاید و «جهاد کبیر» را در زندگی روزمره محقق کند.
پی‌نوشت:
۱.خبرگزاری مهر، «نوجوان در میدان جنگ روایت‌ها؛ قربانی یا مخاطب فعال»، ۱۴۰۵/۰۵/۱۹.
۲.KHAMENEI.IR، «فیش‌های جنگ ترکیبی»، ۱۴۰۲/۰۱/۰۱.
۳. همان
۴.حق‌پرست و همکاران (۱۴۰۲)، به نقل از: فصلنامه پژوهش‌های جامعه‌شناسی، دانشگاه تهران (risi.ihss.ac.ir)، ص ۴۹ به بعد.
۵.خبرگزاری سپاه، «زندگی نمایشی؛ وقتی بیوتی‌بلاگرها سلاح جنگ شناختی می‌شوند»، ۱۴۰۵/۰۷/۲۱.
۶.خبرگزاری سپاه، «زندگی نمایشی؛ وقتی بیوتی‌بلاگرها سلاح جنگ شناختی می‌شوند»، ۱۴۰۵/۰۷/۲۱.
۷.خبرگزاری مهر، «نوجوان در میدان جنگ روایت‌ها؛ قربانی یا مخاطب فعال»، ۱۴۰۵/۰۵/۱۹.
۸.سوره ناس، آیات ۴ تا ۶.
۹.KHAMENEI.IR، «به رسم آیه‌ها | وسوسه‌گر بودن دشمن»، ۱۴۰۲/۰۱/۰۷
۱۰.سوره حجر، آیه ۳۹ .
۱۱.سوره فرقان، آیه ۵۲؛
۱۲.برای تفسیر رهبر انقلاب از «جهاد کبیر»، ر.ک: خبرگزاری ایکنا، «جهاد کبیر؛ راه مقابله با جنگ نرم»، ۱۳۹۸.
۱۳.Statista (۲۰۲۳). شهرآرانیوز، «بیش از ۸۵ درصد نوجوانان ایرانی حداقل در یک شبکه اجتماعی عضویت دارند»، ۱۴۰۴/۰۸/۱۱ (به نقل از مرکز پژوهش‌های مجلس، ۱۴۰۲).
۱۴.پژوهش بلگاروا (۲۰۲۴)، به نقل از: مجله مطالعات اجتماعی، دانشگاه تهران (ijsp.ut.ac.ir)
۱۵. خبرگزاری مهر، «نوجوان در میدان جنگ روایت‌ها؛ قربانی یا مخاطب فعال»، ۱۴۰۵/۰۵/۱۹.
۱۶.KHAMENEI.IR، «نماهنگ | آرایش جنگ تبلیغاتی»، ۱۴۰۴/۰۹/۲۴.
فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما