در اسلام طبیعت موجودی زنده و تجلی اسما و صفات الهی است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ دکتر یحیی جهانگیری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، در سخنرانی خود در سومین کنفرانس بین‌المللی سالانه انجمن جامعه‌شناسی دین اندونزی (AISOR) با عنوان «به سوی الهیات عمومی زیست‌محیطی: قدرت، دینداری و سیاست‌های محیط زیستی» که در شهر پالانگکارایا برگزار شد، به تبیین مبانی فلسفی، قرآنی و الهیاتی حفاظت از طبیعت در اندیشه اسلامی پرداخت.

وی با اشاره به اهمیت روزافزون الهیات سبز در جهان معاصر اظهار داشت: تا زمانی که نگرش انسان به طبیعت صرفاً ابزاری، مصرف‌گرایانه و منفعت‌محور باشد، پیشرفت‌های علمی و فناوری به‌تنهایی نمی‌توانند بحران‌های محیط زیستی را برطرف کنند. ازاین‌رو، ضروری است در کنار توسعه فناوری‌های سبز، بنیان‌های معرفتی و فلسفی رابطه انسان و طبیعت نیز بازاندیشی شوند.

تمایز الهیات سبز اسلامی با رویکردهای انسان‌محور غربی

دکتر جهانگیری با تبیین تفاوت برخی رویکردهای رایج در الهیات زیست‌محیطی غرب با مبانی الهیات اسلامی گفت: در بسیاری از رویکردهای غربی، توجه به طبیعت همچنان در چارچوب دغدغه‌های انسان‌محور تعریف می‌شود؛ به این معنا که حفاظت از محیط زیست عمدتاً با هدف تأمین نیازهای بشر، حفظ کیفیت زندگی انسان و تضمین منافع نسل‌های آینده مورد توجه قرار می‌گیرد.

وی افزود: در مقابل، الهیات اسلامی ظرفیت ارائه رویکردی طبیعت‌محور را دارد که در آن، طبیعت صرفاً به دلیل سودمندی برای انسان ارزشمند نیست، بلکه به اعتبار جایگاه وجودی، حیات و نسبت آن با خداوند، شایسته احترام و برخوردار از حقوق است. در این نگرش، ضرورت حفاظت از طبیعت تنها از منافع انسان ناشی نمی‌شود، بلکه رعایت حق طبیعت و پرهیز از خشونت علیه آن، خود یک مسئولیت اخلاقی و الهیاتی است.

این استاد فلسفه و الهیات اسلامی با اشاره به مبانی قرآنی و عرفانی الهیات سبز تصریح کرد: در جهان‌بینی اسلامی، طبیعت مجموعه‌ای از اشیای بی‌جان و فاقد ارزش ذاتی نیست، بلکه موجودات جهان در مراتب مختلف هستی، دارای حیات و بهره‌مند از نوعی شعور و آگاهی متناسب با مرتبه وجودی خویش‌اند.

وی افزود: از منظر عرفان اسلامی، طبیعت جلوه و تجلی اسما و صفات الهی است و ازاین‌رو، مواجهه انسان با آن باید مبتنی بر کرامت، احترام و مسئولیت‌پذیری باشد.

انسان؛ خلیفه الهی و مسئول حفظ تعادل و عدالت

جهانگیری با اشاره به آموزه‌های قرآنی درباره خلافت انسان در زمین، امانت‌داری و میزان اظهار داشت: انسان در نگاه اسلامی، مالک مطلق و بی‌قیدوشرط طبیعت نیست، بلکه در جایگاه خلیفه الهی، مسئولیت حفظ تعادل، عدالت و رعایت حقوق دیگر موجودات را بر عهده دارد.

وی با اشاره به آیاتی از قرآن کریم که از تسبیح موجودات سخن می‌گویند، تأکید کرد: طبیعت در منطق قرآن، جهانی خاموش و بی‌معنا نیست، بلکه همه موجودات به شیوه‌ای متناسب با هستی خود، تسبیح‌گوی خداوند هستند.

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی با تبیین آیات قرآن درباره حیات طبیعت اظهار داشت: در آیات متعددی از قرآن کریم، موجودات طبیعی دارای جایگاه و هویتی فراتر از ابزارهای تأمین نیاز انسان معرفی شده‌اند.

وی تاکید کرد: انسان حق ندارد صرفاً به دلیل برخورداری از قدرت و امکانات بیشتر، به نابودی طبیعت یا اعمال خشونت علیه حیوانات و دیگر موجودات اقدام کند.

وی افزود: یکی از مسئولیت‌های مهم اخلاقی و الهیاتی انسان، دفاع از حقوق موجوداتی است که نمی‌توانند همانند انسان از حقوق خود سخن بگویند یا در ساختارهای حقوقی و اجتماعی از خود دفاع کنند.

دکتر جهانگیری یکی از جلوه‌های برجسته الهیات سبز اسلامی را آموزه‌های زیست‌محیطی مناسک حج دانست و اظهار داشت: اسلام تنها به بیان مبانی نظری درباره احترام به طبیعت بسنده نکرده، بلکه در برخی عبادات، این مبانی را به آموزش عملی تبدیل کرده است. در مناسک حج، محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی درباره شکار حیوانات و آسیب‌رساندن به برخی موجودات و گیاهان وجود دارد. این احکام نشان می‌دهد که انسان حتی در هنگام انجام مهم‌ترین عبادات خود نیز باید نسبت به طبیعت مسئولانه رفتار کند. حج را می‌توان کارگاهی عملی برای آموزش مهربانی با طبیعت دانست؛ کارگاهی که در آن انسان می‌آموزد رابطه‌اش با دیگر موجودات نباید بر سلطه، خشونت و بهره‌برداری نامحدود استوار باشد.

این پژوهشگر فلسفه اسلامی در ادامه با اشاره به آیاتی از قرآن کریم که در آنها خداوند طبیعت را مورد خطاب قرار می‌دهد، اظهار داشت: در منطق قرآن، طبیعت صرفاً موضوع شناخت یا بهره‌برداری انسان نیست، بلکه در نظام آفرینش، مخاطب فرمان و خطاب الهی نیز قرار می‌گیرد. هنگامی که در قرآن کریم، خداوند با آسمان و زمین سخن می‌گوید و موجودات طبیعی را مخاطب قرار می‌دهد، این نوع بیان، افق متفاوتی از رابطه انسان با جهان طبیعی را آشکار می‌سازد.

وی همچنین با اشاره به روایتی از پیامبر اسلام(ص) درباره کوه اُحد که فرمودند: «هَذَا جَبَلٌ یُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ»؛ «این کوهی است که ما را دوست دارد و ما نیز آن را دوست داریم»، اظهار داشت: این روایت ظرفیت مهمی برای بازاندیشی در مفهوم حیات، محبت و شعور طبیعت در الهیات اسلامی فراهم می‌کند.

ضرورت عبور الهیات از مباحث انتزاعی به مسائل واقعی زندگی

دکتر جهانگیری در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به مباحث فلسفی درباره مفهوم متافیزیک و تفسیر شهید مرتضی مطهری از فلسفه ارسطو، اظهار داشت: عنوان «متافیزیک» در تاریخ فلسفه، در اصل با ترتیب آثار ارسطو و قرارگرفتن مباحث فلسفه اولی پس از مباحث طبیعی ارتباط داشته و نباید آن را صرفاً به معنای اموری جدا از جهان فیزیکی و طبیعت تلقی کرد. الهیات معاصر نیز نباید به مباحث کاملاً انتزاعی و دور از مسائل واقعی زندگی انسان محدود شود، بلکه باید بتواند میان مبانی متافیزیکی و مسائل عینی جهان، از جمله بحران محیط زیست، رابطه‌ای معنادار برقرار کند.

دکتر جهانگیری در بخش پایانی سخنان خود، با توجه به برگزاری این کنفرانس در یک دانشگاه مسیحی، به معرفی بخش‌هایی از کتاب مشترک خود با پدر دیو اسمیت با عنوان «Human–Animal Ethical Relationship in Islam and Christianity» پرداخت و بر ضرورت گسترش الهیات تطبیقی از مباحث سنتی میان ادیان به مسائل مشترک جهانی، به‌ویژه حقوق حیوانات و حفاظت از طبیعت، تأکید کرد. وی اظهار داشت: گفت‌وگوی اسلام و مسیحیت نباید صرفاً به مباحث اعتقادی، تاریخی و اختلافات الهیاتی محدود شود، بلکه این دو سنت بزرگ دینی می‌توانند با بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک اخلاقی و معنوی خود، در پاسخ به بحران‌های زیست‌محیطی جهان نقش‌آفرینی کنند.

این استاد فلسفه و الهیات اسلامی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد که آینده الهیات سبز در گرو پیوند میان فلسفه، الهیات، اخلاق، حقوق و رفتار عملی انسان است؛ پیوندی که در آن، طبیعت نه صرفاً منبعی برای مصرف، بلکه موجودیتی شایسته کرامت، احترام و حمایت شناخته شود.

سومین کنفرانس بین‌المللی سالانه انجمن جامعه‌شناسی دین اندونزی (AISOR) با عنوان «به سوی الهیات عمومی زیست‌محیطی: قدرت، دینداری و سیاست‌های محیط زیستی» در روزهای ۵ و ۶ نوامبر ۲۰۲۶ در شهر پالانگکارایا، مرکز استان کالیمانتان مرکزی اندونزی، برگزار شد. در این کنفرانس، شخصیت‌های برجسته علمی و دانشگاهی از کشورهای مختلف از جمله پروفسور ملانی نایهوف از کالج کارتیج آمریکا و پروفسور میناکو ساکای از دانشگاه نیو ساوت ولز استرالیا حضور داشتند. این همایش به میزبانی مؤسسه دولتی مطالعات دینی مسیحی پالانگکارایا و با همکاری انجمن جامعه‌شناسی دین اندونزی برگزار گردید.

...............

پایان پیام/