خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت (ع) ـ ابنا: دوره "جامع تبیین ولایت فقیه" با ارائه حجت‌الاسلام والمسلمین سید سجاد ایزدهی و از سوی مدرسه اندیشه‌ورز رحا با همکاری پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار می‌شود که بخش معارف و سبک زندگی خبرگزاری أبنا به انتشار این دوره به صورت سلسله‌ای با عنوان «ولایت‌شناسی» خواهد پرداخت و در این مطلب به انتشار متن و صوت جلسه ششم این دوره می پردازیم.
بسم‌الله الرحمن الرحیم
در ادامه مباحث مربوط به ولایت فقیه، به بررسی ادله این نظریه می‌پردازیم تا مشخص شود تا چه اندازه می‌توان برای اثبات ولایت فقیه به این ادله استناد کرد.
همان‌گونه که می‌دانید، کسانی که بحث ولایت فقیه را مطرح می‌کنند، معمولاً به ادله اربعه، یعنی کتاب، سنت، اجماع و عقل استناد می‌کنند. مقصود از کتاب، آیات قرآن کریم است؛ سنت نیز روایات و سیره پیامبر اکرم و اهل‌بیت علیهم‌السلام را دربرمی‌گیرد. در این جلسه، به دلیل قرآنی می‌پردازیم و بررسی می‌کنیم که آیا آیات قرآن مشتمل بر مباحث مرتبط با ولایت فقیه هستند و آیا می‌توان برای اثبات این نظریه به آیات قرآن استدلال کرد یا خیر.
به‌طور کلی، آیات قرآن برای کسی که از منظری بیرونی به آن‌ها می‌نگرد، مجموعه‌ای از مباحث موردنیاز بشر در عرصه‌های گوناگون زندگی را دربرمی‌گیرند؛ از جمله باورها، رفتارها و اخلاق انسان، مباحث مربوط به مبدأ و معاد و مسئله رسالت. در حوزه رفتار انسان نیز مباحث قرآنی صرفاً به عبادات و مناسک اختصاص ندارند. قرآن هم از نماز، روزه و حج سخن می‌گوید و هم به امور اجتماعی و روابط انسان‌ها با یکدیگر، اعم از روابط با دوستان، دشمنان و دیگر افراد جامعه، می‌پردازد.
اگر قرآن را با برخی کتاب‌هایی مقایسه کنیم که به‌عنوان کتاب آسمانی از آن‌ها یاد می‌شود، درمی‌یابیم که قرآن به حوزه‌هایی پرداخته است که بدون وجود حکومت، اساساً موضوعیت روشنی پیدا نمی‌کنند. برای نمونه، قرآن درباره جهاد، دیه، قصاص و چگونگی مواجهه با دوست و دشمن بحث می‌کند. این موضوعات به‌طور طبیعی با وجود حکومت و نظام اجتماعی ارتباط دارند. نمی‌توان جامعه‌ای را بدون حکومت تصور کرد و در عین حال، انتظار داشت که چنین مباحثی در کتاب آسمانی آن مطرح شده باشد.
البته این مباحث عمومی که در قرآن مطرح شده و با مسئله حکومت ارتباط دارند، به‌تنهایی نیز می‌توانند ضرورت وجود حکومت اسلامی را برای مخاطب روشن کنند. افزون بر آن، قرآن آیاتی دارد که به‌صورت مستقیم‌تر به حکومت، نظام سیاسی و چگونگی مواجهه مثبت یا منفی با حکومت‌ها می‌پردازند و می‌توان از آن‌ها در مسیر استنباط ولایت فقیه بهره گرفت.
در یک تقسیم‌بندی کلی، می‌توان آیات مرتبط با این بحث را در سه دسته قرار داد:
نخست، آیاتی که به اصل حاکمیت دینی، ضرورت اطاعت از حاکم صالح و لزوم پرهیز از اطاعت حاکم جائر اشاره دارند؛ دوم، آیاتی که درباره پیامبرانی هستند که خداوند آنان را به‌عنوان حاکم قرار داده و اداره جامعه را به آنان سپرده است؛ و سوم، آیاتی که به حاکمیت پیامبر اسلام و اداره جامعه اسلامی به دست ایشان و نیز مسئله اطاعت از اولی‌الامر می‌پردازند.
۱. ضرورت پرهیز از حاکم جائر و پیروی از حاکم عادل
در دسته نخست، با آیاتی مواجه می‌شویم که از یک سو ما را از اطاعت حاکم جائر بازمی‌دارند و از سوی دیگر، به پیروی از حاکم عادل سوق می‌دهند.
باید توجه داشت که جامعه بدون حکومت و حاکمیتی مستقر نمی‌تواند اداره شود و به مسیر طبیعی خود ادامه دهد؛ در غیر این صورت، دچار هرج‌ومرج خواهد شد. حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز بر این نکته تأکید می‌کنند که مردم ناگزیر از داشتن حاکم هستند؛ هرچند آن حاکم فاجر باشد. وجود حاکم، دست‌کم برخی نیازهای اساسی جامعه را تأمین می‌کند: امنیت برقرار می‌شود، حق مظلوم از ظالم گرفته می‌شود، مشاجرات اجتماعی کاهش می‌یابد و نظمی عمومی شکل می‌گیرد.
بنابراین، نمی‌توان نسبت به اصل حکومت بی‌تفاوت بود یا آن را نادیده گرفت. اگر حاکم موجود، جائر باشد، آیا باید از او اطاعت کرد؟ قرآن کریم اطاعت از حاکم ظالم را تأیید نمی‌کند. در این صورت، باید به دنبال بدیلی بود. اگر اطاعت از حاکم جائر جایز نباشد، باید حاکم عادل و صالحی وجود داشته باشد که بتوان از او پیروی کرد.
یکی از آیاتی که در این زمینه مطرح می‌شود، آیه ۱۱۳ سوره هود است: «وَلَا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ». این آیه از اعتماد، تمایل و تکیه بر کسانی که ظلم می‌کنند نهی می‌کند. در این بحث، آیه به‌عنوان دلیلی بر لزوم پرهیز از همراهی و اطاعت از حاکمان ظالم مورد توجه قرار می‌گیرد.
حال اگر نباید از حاکم ظالم اطاعت کرد، تکلیف جامعه چیست؟ نمی‌توان فرض کرد که جامعه همواره بدون حکومت باقی بماند یا راه‌حل مسئله صرفاً شورش در برابر حکومت باشد. بنابراین، باید به دنبال حاکم جایگزین بود؛ حاکمی که در مسیر حق و عدالت قرار داشته باشد و از اولیای الهی پیروی کند. از این جهت، آیه هم جنبه سلبی دارد و هم جنبه ایجابی: از یک سو، پیروی از ظالمان را نفی می‌کند و از سوی دیگر، ضرورت حرکت در مسیر حاکمیت حق را یادآور می‌شود.
ممکن است گفته شود که مقصود از حاکم عادل در این آیات، صرفاً امام معصوم یا پیامبر است. در پاسخ باید توجه داشت که قرآن برای همه زمان‌ها و دوره‌هاست و مباحث آن به دوره حضور پیامبر یا امام معصوم محدود نمی‌شود. اصل وجود حکومت در همه دوره‌ها مطرح است. هنگامی که جامعه ناگزیر از داشتن حکومت است و در فرض مورد بحث، حاکم معصومی در دسترس نیست، باید میان حاکم ظالم و حاکم عادل انتخاب کرد. روشن است که حاکم عادل و صالح در اولویت قرار دارد.
آیه دیگری که در این زمینه قابل توجه است، آیه ۳۵ سوره یونس است: «أَفَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا یَهِدِّی إِلَّا أَنْ یُهْدَی». مفاد آیه این است که آیا کسی که به سوی حق هدایت می‌کند، برای پیروی شایسته‌تر است یا کسی که خود راه را نمی‌یابد، مگر آنکه هدایت شود؟
در حوزه حاکمیت نیز باید از کسی پیروی کرد که حق را می‌شناسد، راه‌یافته است و توانایی هدایت دیگران را دارد؛ نه کسی که خود از مسیر حق آگاهی ندارد. به تعبیر معروف، کسی که خود راه را نیافته است، چگونه می‌تواند راهنمای دیگران باشد؟ اگر فردی عدالت را نشناسد، عادل نباشد و مسیر تحقق عدالت را نداند، چگونه می‌توان او را برای هدایت جامعه برگزید؟
این منطق، منطقی عقلایی است. پیروی و اطاعت از کسی شایسته است که خود راه حق را شناخته و توانایی هدایت دیگران را داشته باشد. همان‌گونه که برای پیمودن مسیر دشوار کوهنوردی، همراهی با فردی که تجربه و شناختی از مسیر ندارد، انتخابی عاقلانه نیست، در مسئله اداره جامعه نیز نمی‌توان هدایت مردم را به کسی سپرد که توان تشخیص راه درست از نادرست را ندارد. از این آیه می‌توان در تبیین تفاوت ولایت حق و ولایت باطل بهره گرفت.
آیه دیگر، آیه ۶۰ سوره نساء است که در آن از کسانی سخن گفته می‌شود که می‌خواهند برای داوری و حل اختلاف به طاغوت مراجعه کنند، در حالی که مأمور شده‌اند به او کفر بورزند و از او پیروی نکنند. طاغوت کسی است که در برابر فرمان خداوند سرکشی می‌کند و در مقابل حاکمیت حق قرار می‌گیرد.
بر اساس این آیه، مراجعه و تحاکم به سوی طاغوت مورد پذیرش نیست و مؤمنان نباید او را مرجع اطاعت و داوری خود قرار دهند. در اینجا نیز این پرسش مطرح می‌شود که اگر حاکم طاغوتی پذیرفته نیست، بدیل آن چیست؟ بدیل طاغوت، حاکمیت حق و عدالت است؛ حاکمیتی که در امتداد ولایت خداوند، پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام قرار داشته باشد، نه در برابر آن.
این آیات، در مجموع، معیاری برای تشخیص مسیر درست ارائه می‌کنند: از یک سو نباید به حاکم ظالم و طاغوتی روی آورد و از سوی دیگر، باید در مسیر حاکمیت حق و عدالت حرکت کرد.
۲. نمونه‌های حاکمیت و رهبری اجتماعی پیامبران
در ادامه، قرآن کریم به پیامبرانی اشاره می‌کند که افزون بر مقام نبوت، مسئولیت اداره و رهبری جامعه را نیز بر عهده داشته‌اند.
یکی از این نمونه‌ها، حضرت داوود علیه‌السلام است. در آیه ۲۶ سوره ص آمده است: «یَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ». خداوند در این آیه حضرت داوود را خلیفه خود در زمین معرفی می‌کند.
ممکن است گفته شود که مقصود از خلافت، صرفاً جانشینی در حوزه معارف و هدایت معنوی است و ارتباطی با حکومت ندارد؛ اما ادامه آیه این برداشت را محدود می‌کند: «فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ». خداوند از حضرت داوود می‌خواهد که میان مردم بر اساس حق داوری و حکم کند. بنابراین، خلافت مطرح‌شده در این آیه با مسئولیت اجتماعی و اداره امور مردم ارتباط دارد. اگر قرار بود پیامبران صرفاً در حوزه امور شخصی، مناسک و عبادات نقش داشته باشند، پیوند دادن خلافت به حکم و داوری میان مردم معنای روشنی نداشت.
نمونه دیگر، حضرت ابراهیم علیه‌السلام است. خداوند پس از آنکه ایشان را با آزمون‌های گوناگون مورد امتحان قرار داد و حضرت ابراهیم از آن‌ها سربلند بیرون آمد، مقام امامت را به او عطا کرد. در اینجا باید پرسید که امامت به چه معناست؟ امام، پیشوا و راهبر جامعه است. این پیشوایی صرفاً به حوزه نماز جماعت و عبادات محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند در سطح کلان جامعه و در مسیر هدایت آن به سوی حق مطرح باشد.
حضرت ابراهیم علیه‌السلام پیامبر و راهبر جامعه بود و نقش او به پیش‌نمازی در عبادات محدود نمی‌شد. پس از اعطای مقام امامت، ایشان درباره تداوم این جایگاه در نسل خود پرسید: «وَمِنْ ذُرِّیَّتِی». پاسخ خداوند این بود که عهد الهی به ستمگران نمی‌رسد. بنابراین، در اینجا دو نکته اساسی مطرح است: نخست، امامت به معنای رهبری و هدایت جامعه است و دوم، این جایگاه با عدالت و دوری از ظلم ارتباط دارد و به افراد ظالم سپرده نمی‌شود.
در نتیجه، سخن از امامت حضرت ابراهیم، صرفاً ناظر به یک مقام فردی یا عبادی نیست، بلکه امامت اجتماعی و هدایت جامعه به سوی حق را نیز دربرمی‌گیرد.
نمونه دیگر، حضرت موسی علیه‌السلام است. در آیه ۱۴۲ سوره اعراف، از ایشان خواسته می‌شود که در میان قوم خود جانشینی تعیین کند و مسئولیت هدایت جامعه را بر عهده بگیرد. این نمونه نیز نشان می‌دهد که هدایت و اداره جامعه، بخشی از مسئولیت‌های مرتبط با رسالت پیامبران بوده است؛ مسئولیتی که باید بر پایه اصلاح و صلاح انجام شود، نه فساد.
در آیه ۵۴ سوره نساء نیز درباره خاندان ابراهیم آمده است: «فَقَدْ آتَیْنَا آلَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُمْ مُلْکًا عَظِیمًا». خداوند به خاندان ابراهیم کتاب، حکمت و فرمانروایی عظیم عطا کرده است.
در این آیه سه موضوع قابل توجه است: نخست، کتاب که می‌توان آن را ناظر به قانون و شریعت دانست؛ دوم، حکمت؛ و سوم، مُلک عظیم که به معنای فرمانروایی و حاکمیت است. نکته مهم این است که خداوند در کنار کتاب و حکمت، از اعطای حاکمیت نیز سخن می‌گوید. بنابراین، حاکمیت پیامبران و خاندان آنان باید بر اساس کتاب الهی و حکمت باشد. اگر قرار است در جامعه حاکمیتی دینی شکل بگیرد، این حاکمیت باید بر پایه آیات و احکام الهی و همراه با حکمت و تدبیر باشد.
۳. حاکمیت و ولایت پیامبر اسلام و اطاعت از ایشان
در مرحله بعد، به آیاتی می‌رسیم که درباره پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله و جایگاه ایشان در اداره جامعه سخن می‌گویند. نقش پیامبر صرفاً به اخلاق، ارشاد، عبادات یا امامت جماعت محدود نبوده است؛ بلکه ایشان در حوزه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی نیز مسئولیت و اختیار داشته‌اند.
در آیه ۷ سوره حشر آمده است: «وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا». بر اساس این آیه، آنچه پیامبر به مردم فرمان می‌دهد، باید پذیرفته شود و از آنچه نهی می‌کند، باید پرهیز کرد.
این فرمان، اختصاص به یک حوزه خاص ندارد. پیامبر در حوزه‌های مختلف دستورهایی صادر می‌کردند؛ از جمله درباره نماز، روزه، جهاد، ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و مقابله با طاغوت. بنابراین، فرمان پیامبر می‌تواند حوزه‌های گوناگون زندگی فردی و اجتماعی را دربرگیرد و اطاعت از ایشان نیز به یک موضوع خاص محدود نمی‌شود.
آیه دیگری که در این زمینه اهمیت دارد، آیه ۶ سوره احزاب است: «النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ». بر اساس این آیه، پیامبر نسبت به مؤمنان از خود آنان سزاوارتر و دارای ولایت است. انسان‌ها نسبت به خود اراده و اختیار دارند و درباره زندگی خود تصمیم می‌گیرند؛ با این حال، آیه بیان می‌کند که پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان اولویت و ولایت دارد.
ممکن است پرسیده شود که این ولایت در چه حوزه‌ای است. مفاد آیه به حوزه‌ای خاص محدود نشده است و می‌تواند شئون مختلف زندگی مؤمنان را دربرگیرد.
برای روشن شدن این مسئله، می‌توان به ماجرای ازدواج زید، فرزندخوانده پیامبر، با یکی از زنان اشاره کرد. پیامبر در این زمینه توصیه‌ای مطرح کردند، اما در ابتدا پذیرفته نشد. در ادامه، آیه‌ای نازل شد که می‌فرماید: «وَمَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَی اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ». مفاد آیه این است که هنگامی که خداوند و پیامبر درباره امری تصمیمی اتخاذ کنند، مؤمنان و مؤمنات در برابر آن تصمیم اختیار مخالفت ندارند.
بنابراین، اگر پیامبر در حوزه‌های گوناگون فرمانی صادر کند، اطاعت از آن لازم است. در نمونه یادشده، موضوع به ازدواج مربوط می‌شود؛ اما اصل دلالت آیه به همان مورد محدود نیست و می‌تواند در دیگر حوزه‌ها نیز مورد توجه قرار گیرد.
البته باید به این نکته توجه داشت که پیامبر به جای افراد تصمیم نمی‌گیرد و اختیار آنان را از بین نمی‌برد؛ بلکه افراد باید با پذیرش و اطاعت از فرمان پیامبر، به آن ملتزم شوند. در حوزه سیاست و اداره جامعه نیز پذیرش و التزام مردم به فرمان و ولایت پیامبر اهمیت دارد.
آیه دیگری که در این بحث مطرح می‌شود، آیه ۵۵ سوره مائده است. این آیه درباره ولایت خداوند، پیامبر و کسانی سخن می‌گوید که ایمان آورده‌اند و نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند. این آیه در تفسیر شیعی با ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام ارتباط داده می‌شود. از این منظر، ولایت به پیامبر اختصاص ندارد، بلکه کسانی را نیز دربرمی‌گیرد که بر اساس ارزش‌های الهی حرکت می‌کنند و در امتداد ولایت خداوند و پیامبر قرار دارند.
همچنین در آیه ۵۹ سوره نساء آمده است: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ». بر اساس این آیه، همان‌گونه که اطاعت از خداوند و پیامبر لازم است، اطاعت از اولی‌الامر نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
در تفسیر این عنوان، دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده و در تفسیر شیعی، اهل‌بیت علیهم‌السلام از مصادیق اصلی اولی‌الامر دانسته می‌شوند. در عین حال، در استدلال مورد بحث بر این نکته تأکید می‌شود که عنوان اولی‌الامر به کسانی اشاره دارد که در امتداد ولایت خداوند، پیامبر و اهل‌بیت قرار می‌گیرند، نه کسانی که در برابر این ولایت و در جایگاه طاغوت قرار دارند.
۴. نسبت اختیار انسان با اطاعت و حاکمیت
در پایان، باید به دسته دیگری از آیات قرآن توجه کرد که ممکن است در نگاه نخست با مباحث پیشین متفاوت به نظر برسند. در برخی آیات، بر این نکته تأکید شده است که پیامبر وظیفه ابلاغ دارد و بر مردم سلطه و سیطره‌ای ندارد. ممکن است چنین برداشت شود که مردم در پذیرش فرمان‌ها کاملاً آزادند و هیچ الزامی در برابر آنان وجود ندارد. در این صورت، این پرسش مطرح می‌شود که چگونه می‌توان میان این آیات و آیاتی که بر اطاعت از پیامبر و اولی‌الامر تأکید دارند، جمع کرد؟
از جمله آیاتی که در این زمینه مطرح می‌شوند، آیه ۹۹ سوره یونس، آیه ۹۲ سوره نحل و آیه ۲۲ سوره غاشیه هستند. در این آیات، بر وظیفه ابلاغ پیامبر و نداشتن سلطه و سیطره بر مردم تأکید شده است. برای نمونه، در آیه ۲۲ سوره غاشیه آمده است: «لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ»؛ یعنی پیامبر بر مردم سلطه و سیطره ندارد و وظیفه او تذکر و یادآوری است.
آیا می‌توان به این آیات استناد کرد و نتیجه گرفت که پیامبر فقط باید پیام را ابلاغ کند و مردم نیز در برابر آن هیچ الزام و مسئولیتی ندارند؟ برای پاسخ به این پرسش، باید به مجموعه آیات قرآن توجه کرد و میان حوزه‌های مختلف تفکیک قائل شد.
یکی از آیاتی که در این زمینه اهمیت دارد، آیه «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ» در سوره بقره است. این آیه بر نبود اجبار در پذیرش دین تأکید می‌کند؛ زیرا راه رشد از گمراهی روشن شده است. در حوزه باورها و اعتقادات، کسی را نمی‌توان به پذیرش دین مجبور کرد. انسان باید با اختیار خود مسیر را انتخاب کند.
با این حال، این مسئله به معنای نفی همه الزام‌ها و مسئولیت‌های اجتماعی نیست. روشن شدن راه رشد و غی، انسان را در برابر انتخاب خود مسئول می‌کند. از یک جهت، اختیار انسان محفوظ است و از جهت دیگر، انتخاب او پیامدهایی به دنبال دارد.
برای روشن شدن این موضوع، می‌توان از مثال ازدواج استفاده کرد. فردی که هنوز ازدواج نکرده است، تعهدات و مسئولیت‌های ناشی از زندگی مشترک را بر عهده ندارد؛ اما هنگامی که با اختیار خود ازدواج می‌کند، مسئولیت‌ها و تعهدات آن را نیز می‌پذیرد. پس از ازدواج، نمی‌تواند به این دلیل که پیش‌تر آزاد بوده است، از مسئولیت‌های خود شانه خالی کند یا نسبت به آن‌ها بی‌تفاوت باشد.
در مسئله حاکمیت نیز می‌توان چنین تحلیلی ارائه کرد. انسان‌ها دارای اراده و اختیار هستند و در پذیرش مسیر و نظام اجتماعی نقش دارند؛ اما پس از پذیرش و شکل‌گیری نظام حکومتی، قوانین و الزامات آن نیز مطرح می‌شود. بنابراین، اختیار انسان با التزام به قوانین اجتماعی منافاتی ندارد.
برای مثال، افراد با اختیار خود در جامعه زندگی می‌کنند، اما در عین حال موظف‌اند قوانین عمومی را رعایت کنند؛ پشت چراغ قرمز بایستند و مالیات بپردازند. رعایت این قوانین به معنای از بین رفتن اختیار انسان نیست، بلکه نشان‌دهنده پذیرش الزامات زندگی اجتماعی و نظم عمومی است.
بر این اساس، آیاتی که بر اختیار انسان و نبود اجبار در پذیرش دین تأکید دارند، با آیاتی که اطاعت از خداوند، پیامبر و اولی‌الامر را لازم می‌دانند، منافاتی ندارند. اختیار مردم در حوزه انتخاب و پذیرش محفوظ است؛ اما این اختیار به معنای نفی همه تعهدات و الزام‌های ناشی از حاکمیت و زندگی اجتماعی نیست.
والسلام علیکم و رحمةالله و برکاته
نظر شما