خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)-ابنا: در فرهنگ امروز ما، عشق اغلب با «بخشیدن» سنجیده می‌شود؛ با هدیه‌هایی که گران‌تر می‌شوند، با وعده‌هایی که بزرگ‌تر می‌شوند و با انتظاراتی که هر روز فهرست بلندتری پیدا می‌کند. اما در میان همین هیاهوی خواستن و خواسته شدن، تصویری آرام و خاموش از یک خانه کوچک در مدینه باقی مانده است که منطق دیگری را روایت می‌کند. خانه‌ای که در آن، گاهی «نخواستن» بزرگ‌ترین شکل محبت است. سبک زندگی فاطمی، پیش از آنکه یک الگوی تاریخی باشد، یک نگاه انسانی به ظرفیت‌های دیگری است؛ نگاهی که همسر را نه یک «منبع تأمین»، بلکه یک «انسان» می‌بیند که محدودیت‌های خود را دارد.
روایتی که منطق انتظار را به هم می‌ریزد
در روایتی از زندگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها آمده است که روزی امیرالمؤمنین علیه‌السلام متوجه شدند در خانه غذایی نیست. به حضرت زهرا فرمودند: چرا به من اطلاع ندادی تا چیزی برای شما تهیه کنم؟ حضرت پاسخ دادند: «یَا أَبَا الْحَسَنِ! إِنِّی لَأَسْتَحْیِی مِنْ إِلَهِی أَنْ أُکَلِّفَ نَفْسَکَ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ»؛ ای ابوالحسن! من از خدایم حیا می‌کنم که تو را به چیزی وادار کنم که توان انجامش را نداری [۱].
این جمله کوتاه، در ظاهر یک پاسخ ساده به یک پرسش روزمره است؛ اما در باطن، یک نظام اخلاقی کامل را در خود جای داده است. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در این لحظه، میان «نیاز خود» و «توان همسر» تعادلی برقرار می‌کنند که ریشه در یک اصل قرآنی دارد: «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ خداوند هیچ کس را جز به اندازه تواناییش تکلیف نمی‌کند[۲]. ایشان این اصل الهی را نه فقط در حوزه تکالیف شرعی، بلکه در حوزه روابط انسانی و خانوادگی نیز جاری می‌بینند. اگر خداوند بر اساس وسع و توان بندگانش تکلیف می‌گذارد، چرا ما در خانه‌هایمان بر اساس توان همسرانمان انتظار نگذاریم؟
وقتی «خواستن» به «فشار» تبدیل می‌شود
بسیاری از بحران‌های خاموش در زندگی مشترک، نه از خیانت‌های بزرگ، بلکه از انتظارات کوچکِ مداوم سرچشمه می‌گیرند؛ انتظاراتی که هر کدام به تنهایی شاید سنگین نباشند، اما وقتی روی هم انباشته می‌شوند، کمر رابطه را خم می‌کنند.
همسری که هر روز باید ثابت کند «توانمند» است، همسری که باید هم تأمین‌کننده باشد، هم همدل، هم همیشه آماده، هم بی‌خستگی. این تصویر ایده‌آل، در واقع یک «بار» است که بر دوش انسان گذاشته می‌شود؛ باری که هیچ‌کس آن را علنی به دوش نمی‌گذارد، اما در سکوت شب‌ها و در آه‌های نگفته، وزنش را حس می‌کند. در نقطه مقابل، سبک زندگی فاطمی می‌آموزد که عشق واقعی، پیش از آنکه در «برآورده کردن» خواسته‌ها خلاصه شود، در «دیدن» محدودیت‌ها خلاصه می‌شود.
دیدن اینکه همسر من هم یک انسان است با انرژی محدود، با توان محدود، با ظرفیت محدود. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در آن روایت، دقیقاً همین کار را می‌کنند: ایشان نیاز را می‌بینند، اما پیش از آن، توان طرف مقابل را می‌بینند [۳]. و این دیدن، نه از سر ترحم، بلکه از سر «حیا» است؛ حیایی که ریشه در یک جهان‌بینی توحیدی دارد. انسان از خدا حیا می‌کند که بنده‌ای را به کاری وادار کند که در وسع او نیست.
آیه‌ای که مرزهای تکلیف را روشن می‌کند
قرآن کریم در آیه ۷ سوره طلاق، همین منطق را با صراحت بیشتری در حوزه روابط مالی و خانوادگی بیان می‌کند: «لِیُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِّن سَعَتِهِ ۖ وَمَن قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ ۚ لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا ۚ سَیَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْرًا»؛ آنان که دارا هستند، از دارایی خود انفاق کنند، و آنان که تنگدستند، از آنچه خدا به آنان داده انفاق کنند.
خداوند هیچ کس را جز به آنچه به او داده تکلیف نمی‌کند. خداوند به زودی بعد از سختی، آسانی قرار می‌دهد [۴]. این آیه، اگرچه در بستر احکام خانوادگی نازل شده، اما یک قاعده عام انسانی را بیان می‌کند: هیچ انتظاری فراتر از توان، مشروع نیست. مفسران در توضیح این آیه تأکید کرده‌اند که خداوند نه ثروتمند را به بخل وامی‌دارد و نه تنگدست را به تحمل فشاری فراتر از طاقت. اگر این قاعده در حوزه انفاق مالی جاری است، به طریق اولی در حوزه انفاق عاطفی و انتظارات روزمره نیز باید جاری باشد.
حیا؛ گمشده‌ای در فرهنگ انتظار
نکته ظریف روایت فاطمی، استفاده از واژه «حیا» است. حیا در فرهنگ دینی ما اغلب به معنای شرم و خجالت فهمیده می‌شود، اما در اینجا حیا به معنای «کرامت» و «احترام به مرزهای دیگری» است. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها از خدا حیا می‌کنند که همسرشان را زیر بار خواسته‌ای ببرند که توان آن را ندارد [۵]. این حیا، یک حیای منفعلانه نیست؛ یک حیای فعالانه است که از یک درک عمیق از انسان و جایگاه او در نظام هستی سرچشمه می‌گیرد.
انسان در این نگاه، یک «ماشین تأمین نیاز» نیست؛ یک «امانت الهی» است که باید توانش دیده شود. در زندگی امروز، این حیا می‌تواند به شکل‌های ساده اما عمیقی ظاهر شود: وقتی همسر خسته است، به جای پرسیدن «چرا فلان کار را نکردی؟» پرسیده شود «حالت چطور است؟». وقتی شرایط مالی اجازه یک خرید را نمی‌دهد، به جای گلایه از کمبود، قدردان تلاش او بود. وقتی همسر در فشار روانی است، به جای افزودن بر فهرست توقعات، کمی از بار او برداشته شود. این‌ها کارهای بزرگی نیستند، اما همان «نخواستن»های کوچک هستند که فضا را برای «بودن» باز می‌کنند.
خانه‌ای که در آن انتظار کشته می‌شود
سبک زندگی فاطمی را در یک جمله می توان خلاصه کرد، شاید بتوان گفت: خانه‌ای که در آن، انتظارات بر اساس توان طرف مقابل تنظیم می‌شوند، نه بر اساس فهرست خواسته‌ها. این به معنای نداشتن خواسته یا نادیده گرفتن نیازها نیست. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نیاز داشتند و آن نیاز را پنهان نکردند؛ اما شیوه بیان آن نیاز، متفاوت بود. ایشان نیاز را به شکلی مطرح نکردند که طرف مقابل احساس کند «کم آورده» یا «ناتوان» است [۶]. و این دقیقاً همان نقطه‌ای است که بسیاری از افراد در آن شکست می‌خورند: افراد گاهی نیازهایشان را به شکلی مطرح می‌کنند که ناخواسته طرف مقابل را در موضع اتهام قرار می‌دهند.
بنابراین عشق در نگاه فاطمی، یک معامله نیست که در آن هر کس به اندازه سهم خود از خواسته‌ها سهم ببرد. عشق یک «فضا» است که در آن دو انسان، با تمام محدودیت‌ها و توانایی‌هایشان، کنار هم قرار می‌گیرند و سعی می‌کنند بار یکدیگر را سبک‌تر کنند، نه سنگین‌تر. گاهی بزرگ‌ترین جلوه این سبک‌سازی، دقیقاً در «نخواستن» خلاصه می‌شود. در سکوت کردن، در ندیدن بعضی چیزها، در عبور کردن از بعضی توقعات. و این شاید سخت‌ترین هنر عشق باشد: هنر اینکه بدانیم چه چیزهایی از همسرمان می توان خواست.
پی‌نوشت:
[۱] علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۵۹.
[۲] قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۸۶: «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ «خداوند هیچ کس را جز به اندازه تواناییش تکلیف نمی‌کند».
[۳] علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۵۹.
[۴] قرآن کریم، سوره طلاق، آیه ۷: «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا»؛ «خداوند هیچ کس را جز به آنچه به او داده تکلیف نمی‌کند».
[۵] علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۵۹.
[۶]همان
فیروزه دلداری (پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما