به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ تغییر ماهیت درگیری‌های منطقه‌ای از تقابل‌های گذرا به جنگ‌های فرسایشی، نشانگر یک بحران جدی در محاسبات استراتژیک واشنگتن و تل‌آویو است. برآورد اشتباه آمریکا و اسرائیل از توان بازدارندگی ایران، نه تنها منجر به شکست در رسیدن به اهداف نظامی شد، بلکه ساختار جدیدی از تقابل را رقم زد که در آن، هزینه‌های سیاسی و نظامی برتری‌های تکنولوژیک چیره شده است.
«سماهر الخطیب»، کارشناس روابط بین‌الملل و دیپلماسی و متخصص در ژئوپلیتیک درگیری‌های انرژی در همین زمینه در گفت‌وگو با خبرگزاری ابنا به پرسش‌های مطرح شده پاسخ گفت:
چگونه وعده اولیه یک جنگ کوتاه چند هفته ای به یک جنگ فرسایشی تبدیل شد؟ جنگی که به گفته رسانه‌های بزرگ آمریکایی مانند نیویورک تایمز و واشنگتن پست نه تنها نتوانست برنامه هسته‌ای ایران را نابود کند، بلکه قدرت نظامی ایالات متحده را نیز به‌طور قابل توجهی فرسایش داد. آیا این بزرگترین اشتباه محاسباتی واشنگتن در تاریخ مدرن نیست؟
بدون شک تبدیل این جنگ از یک رویارویی کوتاه به یک جنگ فرسایشی، نتیجه‌ی محاسبه‌ی اشتباه آمریکایی-اسرائیلی درباره توانایی‌های ایران و ماهیت پاسخ مورد انتظار بود. واشنگتن و تل‌آویو با این فرض قمار کردند که برتری هوایی و فناوری، همراه با توانایی انجام حملات نظامی گسترده، ایران را مجبور به تسلیم یا فروپاشی داخلی می‌کند و منجر به پیروزی سریع می‌شود، اما این فرض یک حقیقت اساسی را نادیده گرفت که جنگ‌ها همیشه و صرفا بر اساس قدرت آتش پیروز نمی‌شوند، بلکه با توانایی تبدیل دستاوردهای نظامی به نتایج سیاسی و استراتژیک پایدار به دست می‌آیند.
بنابراین، این رویارویی به یک جنگ فرسایشی متقابل تبدیل شد که می‌توان آن را یکی از مهمترین شکست‌ها در محاسبات استراتژیک آمریکا در دهه‌های اخیر دانست. به عبارت دیگر، آنچه در طول این جنگ رخ داد، نشان دهنده‌ی یک نقص اساسی در ارزیابی استراتژیک آمریکا و اسرائیل از ماهیت کشور ایران، توانایی‌های نظامی و سیاسی آن و محیط ژئوپلیتیکی منطقه است. حتی قبل از این جنگ، ایران متوجه شد که هزینه‌ی ابتکار عمل کمتر از هزینه‌ی انتظار است. به عبارت دیگر، ایران سیاست صبر استراتژیک خود را کنار گذاشت و توانایی خود را در جذب ضربات و در عین حال حفظ بخشی از قابلیت‌های موشکی و نظامی خود نشان داد، نیروهای خود را مجددا سازماندهی کرد، به تلافی ادامه داد و دامنه جغرافیایی رویارویی را گسترش داد و در نتیجه هزینه را برای آمریکا و متحدانش افزایش داد.
ایران نه تنها از این مورد، بلکه از اهرم‌های منطقه‌ای، دریایی و انرژی نیز استفاده کرد و از جغرافیا و موقعیت ژئوپلیتیکی خود بهره برد. ایران یک گلوگاه استراتژیک را به عنوان یک برگ برنده در این رویارویی معرفی و محاسبات آمریکا در تنگه هرمز را مختل کرد. تحولات و پیامدهای این وضعیت که عمیقا بر اقتصاد جهانی و زنجیره‌های تأمین انرژی تأثیر گذاشته است، نشان داد که ایران دارای اهرم ژئوپلیتیکی و اقتصادی است که از محدودیت‌های تقابل نظامی سنتی فراتر می‌رود. این همان چیزی است که ایالات متحده از ابتدای تجاوز نظامی در نظر نگرفته بود. از آنجایی که پیروزی با میزان دستیابی به اهداف سنجیده می‌شود، واشنگتن تاکنون گیج شده و قادر به ارائه تصویر روشنی از نوع پیروزی مورد نظر خود یا شرایط سیاسی که می‌تواند به جنگ پایان دهد، نبوده است.
اگر هدف سرنگونی نظام ایران بود، این جنگ قدرت آن را بیشتر و جبهه داخلی را حتی در بحبوحه فشار اقتصادی، قوی‌تر، منسجم‌تر و متحدتر در برابر تهدیدات خارجی کرده است. اگر هدف نابودی برنامه موشکی بود، ایران نوعی توانمندی های موشکی را نشان داده که فراتر از انتظارات آمریکا بوده است. هر بار که ترامپ مدعی نابودی این کشور می شود، با پرتاب موشک جدید و پیشرفته‌تری غافلگیر می‌شود. در مورد هدف نابودی برنامه هسته‌ای نیز، ایران علاوه بر تعهد خود به متحدانش، مصمم‌تر شده است که در مواجهه با این تجاوز، این برنامه را دنبال کند. این امر به وضوح با پیوند دادن امنیت تنگه هرمز به امنیت جنوب لبنان نشان داده شد که دولت آمریکا را در هرگونه تلاش برای اعلام پیروزی توخالی یا به قول خودشان، پایین آمدن از درخت، مبهوت می‌کند.
در جبهه داخلی آمریکا نیز این جنگ، تخلیه مالی و نظامی، فشار بر ذخایر مهمات و چالش‌هایی را در زمینه توانایی واشنگتن برای حفظ آزادی عمل استراتژیک در چندین عرصه بین‌المللی آشکار کرده است؛ علاوه بر این، اعتماد متحدانش به ویژه کشورهای خلیج فارس پس از شکست در محافظت از آنها را متزلزل کرده است. دفتر بودجه کنگره هزینه مستقیم عملیات نظامی را تا اول آگوست ۲۰۲۶ حدود ۳۸ میلیارد دلار تخمین زد و برآوردهای بعدی پنتاگون تا اواسط اکتبر به بیش از ۴۷ میلیارد دلار افزایش یافت. بنابراین، آنچه رخ داد را می‌توان یک شکست استراتژیک بزرگ در محاسبات آمریکا دانست، نه به این دلیل که ایالات متحده هیچ دستاورد نظامی نداشته است، بلکه به این دلیل که این دستاوردها به اهداف سیاسی که جنگ را توجیه می‌کرد، تبدیل نشدند. تفاوت قابل توجهی بین توانایی نابودی تأسیسات یا هدف قرار دادن رهبران و توانایی تحمیل اراده سیاسی بر کشوری به بزرگی ایران وجود دارد.
واشنگتن اکنون پس از گذشت ۸ ماه پس از تجاوز مشترک آمریکا و اسرائیل و بدون وجودهیچ چشم‌انداز روشنی برای پایان دادن به جنگ چه توجیهی برای ادامه این درگیری ارائه می‌دهد، در حالی که ایران هنوز توانایی مقابله با آن را دارد؟
من معتقدم که دولت آمریکا اکنون با یک معضل استراتژیک واقعی روبرو است. نمی‌تواند به طور قانع‌کننده‌ای پیروزی را اعلام کند، اما در عین حال، از این می‌ترسد که عقب‌نشینی یا پذیرش توافقی که شامل امتیازدهی واضح از سوی ایران نباشد، تصویر شکست سیاسی را تقویت کند، به ویژه پس از تشدید لفاظی‌هایی که با تصمیم به جنگ همراه بود.
بنابراین، واشنگتن توجیهات متعددی برای ادامه فشار ارائه می‌دهد که مهمترین آنها جلوگیری از توسعه قابلیت‌های هسته‌ای و نظامی ایران، مهار برنامه موشکی آن، تضمین آزادی ناوبری در تنگه هرمز و محافظت از متحدان منطقه‌ای است. این موارد همان اهدافی هستند که جنگ برای آنها آغاز شد، اما این اهداف در طول جنگ تکامل یافته و گسترش یافته‌اند و تعیین اینکه کدام یک از آنها اولویت نهایی دولت آمریکا را نشان می‌دهد، دشوار است.
همچنین عامل دیگری وجود دارد که مربوط به اعتبار آمریکاست؛ دولت ترامپ واهمه دارد که عقب‌نشینی بدون توافق بر سر شروط واشنگتن به عنوان گواهی بر توانایی محدود آن برای تحمیل اراده خود در منطقه تفسیر شود. با این حال، مشکل این است که ادامه عملیات نظامی، تحریم‌ها و محاصره لزوما راهی برای خروج از بحران ارائه نمی‌دهد؛ بلکه ممکن است منجر به ظهور مجدد آن به شکلی پیچیده‌تر شود. بنابراین، آنچه واشنگتن امروز به آن نیاز دارد، یک بررسی استراتژیک مبتنی بر این شناخت است که یک راه حل صرفا نظامی نمی‌تواند به مسائل درهم تنیده هسته‌ای، امنیتی و سیاسی بپردازد. در نتیجه، تغییر به مسیر مذاکره‌ای که منافع امنیتی ایران را در نظر بگیرد، ضروری است، نه اینکه مذاکرات را به عنوان وسیله‌ای برای تحمیل شرایط تسلیم در نظر بگیرد. به ویژه اینکه اکنون مشخص شده است هزینه رویارویی بیشتر از هزینه مذاکره است و همین موضوع به عنوان تنها توجیه برای پیگیری توافق باقی می‌ماند و تشدید تنش به بخش جدایی‌ناپذیری از خود فرآیند مذاکره تبدیل می‌شود.
ادامه رویارویی واشنگتن ناشی از ناتوانی آن در اعلام عقب‌نشینی بدون دستیابی به دستاوردهای سیاسی و استراتژیک است که اعتبار و قابلیت بازدارندگی آن را حفظ کند. همانطور که بیان شد، واشنگتن به دنبال جلوگیری از بازسازی قابلیت‌های هسته‌ای و موشکی ایران، تضمین امنیت ناوبری در تنگه هرمز و اطمینان بخشیدن به متحدان منطقه‌ای خود است. با این حال، فقدان یک چشم‌انداز روشن برای پایان دادن به جنگ نشان می‌دهد که دولت آمریکا با یک معضل واقعی بین هزینه‌های ادامه جنگ و هزینه‌های خروج از آن مواجه است، به ویژه از آنجایی که فشار نظامی هنوز به یک توافق سیاسی نهایی منجر نشده است.
با توجه به تاکید ناظران سیاسی مبنی بر بی عملی شدید ترامپ و کاخ سفید در مقابل اهداف شخصی نتانیاهو، ایالات متحده تا چه زمانی به تعهد امنیتی بی‌قید و شرط خود به تل‌آویو ادامه خواهد داد؟ آیا سیاست آمریکا در خاورمیانه گروگان سیاست‌های داخلی جناح‌های تندرو در اسرائیل شده است و عملا مانع از خروج ایالات متحده از این باتلاق منطقه‌ای شده است؟
به نظر من، تصمیم آمریکا را نمی‌توان کاملا گروگان نتانیاهو دانست. در عین حال، واضح به نظر می‌رسد که نفوذ اسرائیل و فشارهای سیاسی داخلی آمریکا به طور قابل توجهی بر انتخاب‌های واشنگتن تأثیر می‌گذارد. دولت آمریکا خود را با تعهد استراتژیک و امنیتی به اسرائیل روبرو می‌بیند که با منافع گسترده‌تر آمریکا که اجتناب از یک جنگ منطقه‌ای آشکار را ضروری می‌سازد، در تضاد است. از این رو، اختلافات بین ترامپ و نتانیاهو ممکن است با افزایش هزینه رویارویی به ویژه اگر سیاست‌های اسرائیل مانعی برای دستیابی به توافقی باشد که در خدمت منافع آمریکا باشد، تشدید شود.
همچنین مهم است که بین اتحاد استراتژیک آمریکا و اسرائیل و منافع شخصی و سیاسی نخست وزیر اسرائیل تمایز قائل شویم. ایالات متحده صرفا به دلایل امنیتی از اسرائیل حمایت نمی‌کند، بلکه علاوه بر نفوذ تاریخی نهادهای طرفدار اسرائیل، ملاحظات نهادی، سیاسی و انتخاباتی نیز در ایالات متحده وجود دارد.
باید یادآوری شود که اسرائیل میزبان بزرگترین پایگاه نظامی آمریکا در منطقه است، اما این بدان معنا نیست که منافع آمریکا و اسرائیل همیشه یکسان است. به ویژه در این دوره، واگرایی استراتژیکی بین اهداف آمریکا و اسرائیل وجود دارد.
این جنگ نشان داده است که نتانیاهو توانایی تاثیرگذاری بر محاسبات واشنگتن را دارد و از شبکه روابط امنیتی و سیاسی و اهمیت اسرائیل در استراتژی منطقه‌ای آمریکا بهره می‌برد. در مقابل، ایالات متحده بخش قابل توجهی از هزینه‌های نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک ناشی از تشدید تنش‌ها را متحمل می‌شود.
واضح است که در داخل دولت ایالات متحده در مورد رابطه با نتانیاهو و امکان ادامه اتخاذ سیاست‌های منطقه‌ای او اختلاف نظر وجود دارد. حمایت علنی ترامپ از نتانیاهو قبل از آخرین انتخابات اسرائیل، نشان‌دهنده ادامه این اتحاد سیاسی است، اما به معنای عدم وجود اختلاف نظر بین دو طرف نیست.
به نظر من سوال واقعی این است: آیا واشنگتن می‌تواند از سیاست پایبندی خودکار به انتخاب‌های اسرائیل به سیاستی مبتنی بر تعریف مستقل منافع آمریکا تغییر کند؟ به نظر من، این تغییر به یک ضرورت استراتژیک تبدیل شده است، اما آسان نخواهد بود. رابطه ایالات متحده و اسرائیل ریشه عمیقی در ساختار نهادهای آمریکایی دارد و صرفا به دلیل تغییر دو رئیس جمهور یا تغییر دولت تغییر نمی‌کند.
با این وجود، پیوند مداوم امنیت آمریکا با ماجراجویی‌های نظامی منطقه‌ای ممکن است واشنگتن را دیر یا زود مجبور به بازنگری در ماهیت و محدودیت‌های این تعهد کند. قرار است اتحادهای استراتژیک در خدمت منافع متقابل باشند، نه اینکه به تعهداتی بی‌پایان و بدون مرزهای سیاسی یا زمانی تبدیل شوند.
آیا با افول نفوذ هژمونیک سنتی غرب در خاورمیانه، شاهد شکل‌گیری یک «نظام امنیتی منطقه‌ای» مبتنی بر توافق های مستقیم بین قدرت‌های منطقه‌ای خواهیم بود؟
من معتقدم که منطقه به تدریج به سمت تغییر شکل موازنه‌های امنیتی خود حرکت می‌کند و قدرت‌های منطقه‌ای به طور فزاینده‌ای متقاعد شده‌اند که اتکای کامل به چتر امنیتی غرب دیگر برای محافظت از منافع آنها کافی نیست.
بنابراین ممکن است شاهد تفاهمات مستقیمی بین ایران، کشورهای خلیج فارس و ترکیه با مشارکت اعراب و جامعه بین‌المللی برای تنظیم امنیت دریایی و انرژی و جلوگیری از سرایت درگیری‌ها به سرزمین‌های خود باشیم. با این حال، ظهور یک سیستم جامع امنیتی منطقه‌ای همچنان منوط به حل اختلافات عمده از جمله درگیری ایران و اسرائیل است. من معتقدم که این یکی از مهمترین تحولاتی است که می‌تواند از جنگ فعلی ناشی شود، حتی اگر دستیابی به آن به صورت خودکار یا سریع نباشد.
این جنگ نشان داده است که اتکای مطلق به یک چتر امنیتی خارجی دیگر تضمین کافی برای ثبات نیست و همچنین کشورهای منطقه از جمله کشورهای خلیج فارس می‌توانند خود را در قلب تقابلی بیابند که هیچ کنترلی بر آن ندارند - نه از نظر وقوع، زمان‌بندی یا نتیجه آن.
از این رو، اهمیت ایجاد یک سیستم امنیتی منطقه‌ای مبتنی بر گفت و گوی مستقیم بین ایران و کشورهای عربی به ویژه کشورهای خلیج فارس بر اساس احترام به حاکمیت ملی، عدم دخالت در امور داخلی، تضمین امنیت مسیرهای دریایی و حل اختلافات از طریق ابزارهای سیاسی کاملا آشکار است. همچنین نیاز به مشارکت عراق، عمان، قطر، عربستان سعودی و ترکیه در کنار ایران در گفتگوهای امنیتی چند سطحی با پتانسیل استفاده از نقش قدرت‌های بین‌المللی در حمایت از توافقات، بدون اعطای کنترل به آنها بر تصمیم‌گیری‌های منطقه‌ای وجود دارد.
با این حال، این سیستم نباید علیه هیچ طرف منطقه‌ای خاصی باشد و همچنین نباید یک هژمونی خارجی را با هژمونی خارجی دیگر جایگزین کند. آنچه مورد نیاز است، یک چارچوب مشارکتی است که امنیت همه را تضمین کند و از استفاده از سرزمین‌های کشورهای منطقه به عنوان سکوی پرتاب برای تجاوز به سایر کشورها جلوگیری کند. امنیت خاورمیانه نمی‌تواند گروگان محاسبات انتخاباتی در واشنگتن یا تل‌آویو باشد. منطقه به یک معادله امنیتی جدید مبتنی بر این اصل نیاز دارد که ثبات هیچ کشوری را نمی‌توان به قیمت امنیت دیگران به دست آورد.
نتایج انتخابات اسرائیل را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ کدام جناح سیاسی موفق به تشکیل دولت ائتلافی خواهد شد؟ آیا ترامپ برای حمایت از نتانیاهو مداخله خواهد کرد؟
نتایج انتخابات اسرائیل، شکاف سیاسی مداوم و دشواری تشکیل یک اکثریت پارلمانی پایدار را آشکار کرد و نتانیاهو را در بحبوحه مذاکرات پیچیده ائتلاف قرار داد. پیش‌بینی اینکه کدام اردوگاه در تشکیل دولت موفق خواهد شد تا زمانی که مسیر توافقات مشخص نشود، غیرممکن است. ترامپ احتمالا از نفوذ سیاسی برای حمایت از ثبات دولت اسرائیل همسو با اولویت‌های منطقه‌ای خود استفاده خواهد کرد، اما این لزومً به معنای حمایت شخصی بی‌قید و شرط از نتانیاهو نیست، زیرا منافع آمریکا همچنان تعیین‌کننده اصلی موضع او خواهد بود.
نتایج انتخابات اسرائیل همچنین شکاف عمیقی را در جامعه اسرائیل و نخبگان سیاسی به ویژه در مورد مدیریت جنگ، آینده رابطه با ایالات متحده، هزینه رویارویی منطقه‌ای و مسائل داخلی که به منبع قطب‌بندی شدید تبدیل شده‌اند، نشان می‌دهد.
کاهش توانایی اردوگاه نتانیاهو در کسب اکثریت پارلمانی پایدار، او را با یک آزمون سیاسی بزرگ روبرو می‌کند، اما لزوما به معنای پایان آینده سیاسی او نیست. سیستم اسرائیل مبتنی بر دولت‌های ائتلافی است و بنابراین، توانایی کسب ۶۱ کرسی در کنست عامل تعیین‌کننده است، نه تعداد کرسی‌های کسب شده توسط بزرگترین حزب به تنهایی. در مقابل، اپوزیسیون نیز با چالش ترکیب متنوع و اولویت‌های سیاسی و امنیتی متفاوت خود روبرو است. این امر تشکیل یک دولت جایگزین را منوط به توانایی آن در غلبه بر اختلافات داخلی و ایجاد توافق‌های ائتلافی پایدار می‌کند.
در مورد ترامپ باید گفت که با توجه به همگرایی مواضع آنها درباره ایران، امنیت منطقه‌ای و روابط استراتژیک بین واشنگتن و تل‌آویو مشخص است که منافع سیاسی او در حفظ شریکی مانند نتانیاهو است. مداخله او ممکن است شامل ارائه حمایت سیاسی، رسانه‌ای و دیپلماتیک و تأثیرگذاری بر محاسبات احزاب و چهره‌های اسرائیلی نزدیک به دولت ایالات متحده باشد.
با این حال، نباید در مورد توانایی کاخ سفید در کنترل تصمیم‌گیری‌های اسرائیل اغراق کرد. معادله پارلمانی تحت تأثیر ملاحظات داخلی، مواضع احزاب مذهبی و ملی‌گرا و محاسبات خود رهبری سیاسی قرار دارد.
از همه مهمتر اینکه انتخابات صرفا منعکس کننده رقابت بین نتانیاهو و رقبای او نیست، بلکه سوال گسترده‌تری را در مورد آینده پروژه سیاسی و امنیتی اسرائیل پس از جنگ مطرح می‌کند: آیا اسرائیل گزینه‌های منطقه‌ای خود را دوباره ارزیابی خواهد کرد یا به سیاست تشدید و تکیه بر حمایت آمریکا ادامه خواهد داد؟ از دیدگاه تحلیلی من، صرف نظر از ترکیب دولت بعدی، این دولت با چالش‌های استراتژیکی روبرو خواهد شد که قبل از جنگ به این شدت نبودند. برجسته‌ترین این چالش‌ها، بازسازی بازدارندگی، رسیدگی به اختلافات داخلی، تعریف رابطه با واشنگتن و مقابله با واقعیت منطقه‌ای است که دیگر نمی‌توان آن را صرفا با ابزارهای نظامی مدیریت کرد.
اما در مورد آینده نتانیاهو باید گفت که کاهش تعداد اعضای بلوک حامی او در مقایسه با کنست قبلی، او را با یک چالش سیاسی آشکار مواجه می‌کند، اما لزوما به معنای کناره‌گیری فوری او از قدرت نیست. بین کسب تعداد کرسی های بیشتر و توانایی تشکیل یک دولت پایدار تفاوت وجود دارد.
اکنون سوال صرفا این نیست که آیا ترامپ به حمایت از نتانیاهو ادامه خواهد داد یا خیر، بلکه ماهیت و محدودیت‌های این حمایت است. رئیس جمهور آمریکا ممکن است ترجیح دهد شریک سیاسی آشنای خود را حفظ کند، اما او در عین حال به یک دولت اسرائیلی نیاز دارد که قادر به رسیدگی به اولویت‌های منطقه‌ای واشنگتن به ویژه در مورد ایران، تنگه هرمز و آینده ترتیبات امنیتی باشد.
خلاصه اینکه، جنگ فعلی صرفا یک رویارویی نظامی بین ایران، ایالات متحده و اسرائیل نیست، بلکه آزمونی گسترده‌تر از آینده‌ی موازنه‌های قدرت بین‌المللی و منطقه‌ای است. این جنگ نشان داده است که برتری نظامی لزوما به معنای توانایی تحمیل یک نظم سیاسی جدید نیست و امنیت منطقه‌ای نمی‌تواند صرفا در گرو معادلات قدرت و بازدارندگی باقی بماند. مرحله‌ی بعدی ممکن است مرحله‌ی بازتعریف نفوذ آمریکا، محدودیت‌های قدرت اسرائیل و نقش قدرت‌های منطقه‌ای در شکل‌دهی به یک سیستم امنیتی جدید باشد. با این حال، موفقیت این تحول همچنان منوط به توانایی کشورهای منطقه در تبدیل درس‌های جنگ به فهم سیاسی و نهادهای امنیتی پایدار خواهد بود.
..........................
پایان پیام
نظر شما