۲۵ آبان ۱۴۰۵ - ۱۵:۳۹
»قوّامون«؛ مسئولیتی که فمنیسم آن را به تحقیر زن تبدیل کرد

آیا انکار تفاوت‌های زن و مرد به معنای دفاع از حقوق زنان است؟ یادداشتی با بررسی مفهوم قوامیت در قرآن و نقد برخی مبانی فکری فمینیسم، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا برابری انسانی الزاماً به معنای یکسانی نقش‌ها و مسئولیت‌هاست؟

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ سال‌هاست یک آیه از قرآن به عنوان «سند تحقیر زن» دست‌به‌دست می‌شود؛ آیه‌ای که اگر فقط چند کلمه بعد از آن را هم می‌خواندیم، معنایش کاملاً برعکس می‌شد.

«الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ» (۱)بهانه‌ای شد تا اسلام را متهم کنند که زن را زیردست مرد قرار داده؛ اما این اتهام از کجا آمد؟ نه از خود آیه، بلکه از یک پروژه فکری که سال‌ها پیش با شعار «تساوی» شروع شد و دقیقاً در نقطه‌ای ایستاد که باید تفاوت‌ها را می‌دید — و ندید.

فمینیسم با انکار تفاوت‌های تکوینی زن و مرد، نه تنها به زن خدمت نکرد، بلکه همان آیه‌ای را که مسئولیت مرد را در برابر زن تعریف کرده بود، به ابزاری برای تحقیر او تبدیل کرد. این متن می‌کوشد پرده از این جابه‌جایی بردارد: اسلام زن را زمین کشاورزی ندیده؛ محور آفرینش دیده — و کسانی که به نام دفاع از زن، تفاوت‌هایش را انکار کردند، بزرگ‌ترین ظلم را به همان زن کردند.

آیه را درست بخوانیم

«الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ» — مردان قوام (سرپرست و مدیر امور) زنان هستند. این آیه بارها به عنوان سند «تحقیر زن در اسلام» مطرح شده است. اما اگر کمی عقب‌تر برویم، دو قید بلافاصله بعد از آن، معنای آیه را روشن می‌کند: «بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ» و «بِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ». یعنی این قوامیت، مشروط و مقید است: به سبب تفاوت هایی که خداوند میان آنها قرار داده، و به سبب تعهدی که مرد در تأمین هزینه‌های خانواده از مال خود دارد.

پس «قوام» در اینجا یک مسئولیت با پیش‌شرط هزینه است، نه یک امتیاز یک‌طرفه. مرد موظف است هزینه بدهد و در برابر خانواده پاسخگو باشد؛ این مسئولیت است، نه نشانه برتری. کسانی که این آیه را دلیل «تحقیر زن» می‌دانند، در واقع مسئولیت را با امتیاز و نقش را با منزلت اشتباه گرفته‌اند.

تفاوت آفرینش، حکمتش تفاوت رسالت است نه تفاوت ارزش

در اسلام، زن و مرد در منزلت انسانی و ارزش معنوی کاملاً برابرند. قرآن در سوره احزاب آیه ۳۵ ده ویژگی معنوی را برای هر دو جنس یکسان می‌شمارد و پاداش یکسان می‌دهد. (۲) در سوره آل‌عمران صریحاً می‌فرماید که خداوند عمل هیچ عمل‌کننده‌ای را، چه مرد و چه زن، ضایع نمی‌کند. (۳)

اما در ساختار جسمی و ویژگی‌های روانی، خداوند تفاوت‌هایی قرار داده است. مرد به طور معمول از توان بدنی و قدرت تصمیم‌گیری عقلانی بیشتری برخوردار است؛ زن از عواطف لطیف‌تر، توان همدلی قوی‌تر و ظرفیت منحصربه‌فرد مادری بهره‌مند است. این تفاوت‌ها مکمل یکدیگرند، نه عالی و دانی.

حکمت این تفاوت، تفاوت رسالت است. مرد مأمور تأمین امنیت اقتصادی و دفاع از کیان خانواده است، زن مأمور پرورش نسل و ایجاد کانون عاطفی خانواده. هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارد؛ هر دو یک پیکره‌اند با دو وظیفه متفاوت. همان‌گونه که رهبر معظم انقلاب فرموده‌اند: «برابری زن و مرد در ارزش‌های انسانی و اسلامی از مسلمات اسلام است و در این هیچ تردیدی نیست» و «عدالت جنسیتی درست است، نه برابری جنسیتی مطلق.»

نقش محوری زن در خانواده و جامعه

زن در خانواده محور عاطفی و کانون تربیت است. درباره‌ی شخصیت و جایگاه زن در خانواده، در سفارشی از امام علی (ع) به یکی از فرزندانش آمده است: «الْمَرْأَةُ رَیْحَانَةٌ وَ لَیْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ» (۴) — زن گل خوشبوست، نه کارگزار سلطه‌گر. جایگاه مادری در اسلام چنان والاست که پیامبر (ص) سه بار در پاسخ به «به چه کسی نیکی کنم؟» فرمود: «به مادرت»، و بار چهارم «به پدرت». این ترتیب، اهمیت بی‌بدیل نقش مادر در تربیت نسل و انتقال ارزش‌ها را نشان می‌دهد. (۵)

این نقش، فقط «داخلی» نیست. سلامت جسمی و روانی مادر، مستقیماً بر سلامت کل خانواده اثر می‌گذارد. روانشناسان امروز هم تأکید می‌کنند: اگر حال مادر خانه خوب باشد، حال همه اعضای خانواده خوب است. یک مادر سالم و آرام، یک جامعه سالم می‌سازد. این تأثیر غیرمستقیم اما بنیادین است — و هیچ نهاد یا شغلی نمی‌تواند جای آن را بگیرد.

البته زن در اجتماع هم حاضر است. حضرت زهرا (س) در دفاع از ولایت خطبه فدکیه را ایراد کرد، نمونه‌ای روشن از حضور فعال زن در مهم‌ترین عرصه سیاسی-اجتماعی زمانه. اسلام نه زن را در خانه حبس کرده و نه او را از خانه بیرون رانده؛ هر دو عرصه را برای او باز گذاشته، اما اولویت‌ها و مسئولیت‌ها را روشن کرده است.

فمینیسم؛ بزرگ‌ترین ظلم به نام دفاع از زن

فمینیسم از همان آغاز بر پیش‌فرض «یکسانی زن و مرد» بنا شد و تفاوت‌های تکوینی را نادیده گرفت. این پیش‌فرض در ظاهر «آزادی» بود، اما در عمل معیار موفقیت مردانه را بر زن تحمیل کرد. زن باید در میدانی رقابت می‌کرد که برای ساختار وجودی او طراحی نشده بود. نتیجه؟ زنان برای برآورده کردن این معیارهای بیرونی، نقش مادری و همسری خود را قربانی کردند و در نهایت هم در محیط کار و هم در خانواده دچار فرسودگی و سردرگمی شدند.

این ادعا نیست؛ در اسناد و پژوهش‌های متعدد غربی قابل استناد است. پژوهشگران غربی گزارش کرده‌اند که نسل جدید زنان در پی این «آزادی» با افزایش احساس تنهایی، تأخیر در تشکیل خانواده و کاهش سلامت روان روبه‌رو شده‌اند.

برخی متفکران غربی صریحاً گفته‌اند که فمینیسم «به زنان آسیب زده» و دروغ «یکسانی زن و مرد» نیازهای منحصربه‌فرد جسمی و عاطفی زنان را پنهان کرده است. وقتی «موفقیت» فقط در قالب شغل و درآمد تعریف شود، مادری به «بار اضافی» تبدیل می‌شود، و این دقیقاً تحقیر ارزش‌های زنانه است، نه تحقق حقوق زن. (۶)

فمینیسم با شعار «تساوی» در واقع تفاوت‌ها را انکار کرد، و انکار تفاوت یعنی انکار رسالت منحصربه‌فرد زن. اگر زن و مرد کاملاً یکسان باشند، نقش مادری، عاطفه زنانه و تربیت نسل معنای خود را از دست می‌دهد. این بزرگ‌ترین ظلم به زن است که حاصلش چیزی نیست جز کاهش ارزش هویت زنانه به نام آزادی.

جمع بندی

آیه «قوّامون» مسئولیتی است که به مرد سپرده شده و در برابر آن، حقوق زن کاملاً حفظ شده است. تفاوت آفرینش، حکمتش تفاوت رسالت است نه تفاوت ارزش. زن در اسلام نه زمین کشاورزی است و نه کارگر اجتماع؛ محور آفرینش است — هم در خانواده، هم در جامعه. و کسانی که به نام «دفاع از زن» تفاوت‌ها را انکار کردند، در واقع بزرگ‌ترین ضربه را به همان زنی زدند که ادعای دفاع از او را داشتند. اسلام تفاوت‌ها را می‌پذیرد اما بر اساس آن تبعیض قائل نمی‌شود؛ تفاوت در نقش‌ها، برابری در منزلت.

زهرا صالحی فر

پی نوشت ها:

۱. سوره نساء، آیه ۳۴

۲. إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِینَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِینَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِینَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِینَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِینَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِینَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثِیرًا وَالذَّاکِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِیمًا

۳. وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجۡرَ ٱلۡمُؤۡمِنِینَ: سوره آل عمران، آیه ۱۷۱.

۴. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج ۵، ص ۵۱۰، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

۵. همان، ج ۲ / ص۱۵۹ / حدیث ۹

۶. مقاله پیامدهای فمینیسم در خانواده غربی، حسن یوسف زاده.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha