خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)-ابنا: حجت الاسلام هاشم یگانه، کارشناس تخصصی نماز به «چالشهای خانوادهها در تربیت نمازی فرزندان» و «راهکارهای تقویت علاقه و گرایش فرزندان به نماز»پرداخت که تقدیم نگاه شما فرهیختگان می شود:
به نام خدا
امروز میخواهیم درباره موضوعی که احتمالاً بسیاری از ما در زندگی روزمره با آن سروکار داریم. میخواهیم درباره نماز و خانواده گفتوگو کنیم؛ اینکه خانواده تا چه اندازه میتواند بر ارتباط ما با نماز تأثیر بگذارد، چه مشکلاتی در این مسیر وجود دارد و چگونه میتوانیم فضای خانه را بهگونهای بسازیم که نماز بهجای آنکه وظیفهای اجباری باشد، به فرصتی برای دستیابی به آرامش و نزدیکترشدن اعضای خانواده به یکدیگر تبدیل شود.
بحث را با یک سؤال ساده آغاز میکنیم: وقتی نام نماز به میان میآید، نخستین چیزی که در ذهن ما شکل میگیرد چیست؟
شاید برای فردی، صدای اذانی باشد که از مسجد محل به گوش میرسد؛ برای فردی دیگر، خاطره نمازخواندن در کنار پدر و مادر در دوران کودکی؛ و شاید برای برخی نیز یادآور تذکرها و توصیههایی باشد که در خانه درباره نماز دریافت کردهاند.
واقعیت این است که تجربه ما از نماز تا حد زیادی میتواند تحت تأثیر فضای خانوادهای باشد که در آن بزرگ شدهایم. خانواده نخستین محیطی است که بسیاری از ارزشها و باورهای زندگی را در آن یاد میگیریم.
کودکان پیش از آنکه درباره نماز چیزی بخوانند یا از کسی آموزش ببینند، رفتار پدر و مادر خود را مشاهده میکنند. آنها میبینند که والدینشان تا چه اندازه به نماز اهمیت میدهند، چه احساسی نسبت به آن دارند و چگونه درباره خداوند و مسائل معنوی صحبت میکنند. به همین دلیل گفته میشود تربیت، بیشتر از آنکه از طریق گفتار اتفاق بیفتد، با رفتار شکل میگیرد.
تصور کنید کودکانی که از دوران کودکی میبینند مادرشان هنگام گرفتاری با خداوند سخن میگوید و پس از نماز آرامتر میشود؛ یا پدری که در میان شلوغیهای کاری روزانه، چند دقیقه کار خود را کنار میگذارد و برای نماز وقت اختصاص میدهد.
این کودکان بهتدریج متوجه میشوند که نماز صرفاً مجموعهای از حرکات و کلمات نیست، بلکه میتواند فرصتی برای گفتوگو با خداوند، آرامشیافتن و دوباره پیداکردن مسیر زندگی باشد.
البته این به معنای آن نیست که هر کودکی که در خانوادهای مذهبی بزرگ میشود، حتماً در آینده همان مسیر را ادامه خواهد داد. انسانها شخصیتها، سؤالها و تجربههای متفاوتی دارند؛ اما خانواده میتواند زمینهای فراهم کند تا ارتباط با نماز آسانتر و عمیقتر شکل بگیرد.
در این مسیر، چالشهایی نیز وجود دارد.
چالشهای نماز در خانواده
تا اینجا درباره اهمیت نماز و نقش خانواده صحبت کردیم؛ اما باید واقعبین باشیم. همیشه شرایط به این سادگی نیست.
بسیاری از پدر و مادرها نگراناند که چرا فرزندشان نماز نمیخواند، چرا برای نمازخواندن وقت نمیگذارد یا چرا وقتی به او یادآوری میکنند، واکنش منفی نشان میدهد.
از طرف دیگر، بسیاری از نوجوانان و جوانان ممکن است احساس کنند خانواده بیش از اندازه به آنها سخت میگیرد یا بدون آنکه حرفها و دغدغههایشان را بشنود، صرفاً از آنها انتظار دارد.
اینجا دقیقاً همان نقطهای است که ممکن است یک موضوع معنوی به عاملی برای اختلاف در خانواده تبدیل شود.
یکی از مهمترین چالشها، اجبار و تذکرهای مداوم است. تصور کنید نوجوانی که هر روز چند بار میشنود: «نمازت را خواندهای؟»، «چرا نماز نمیخوانی؟» و «چند بار باید به تو بگویم؟»
شاید هدف پدر و مادر خیر باشد و این حرفها را از روی نگرانی مطرح کنند، اما نتیجه ممکن است چیزی نباشد که انتظار دارند. گاهی این تذکرهای مداوم باعث میشود فرزند بهجای آنکه به خود نماز فکر کند، به این موضوع بیندیشد که چگونه از بحث و دعوا فرار کند.
چالش دوم، کمبود وقت و مشغلههای زندگی است. امروزه بسیاری از خانوادهها درگیر کار، رفتوآمد و مسائل مختلف زندگی هستند. شبکههای اجتماعی نیز به این مشغلهها اضافه شدهاند. گاهی آنقدر درگیر برنامههای روزانه میشویم که برای بسیاری از کارهای مهم زندگی، حتی چند دقیقه خلوت و آرامش، فرصت کافی نداریم.
چالش سوم، پرسشها و تردیدهای ذهنی است. بهخصوص در دوران نوجوانی و جوانی، افراد سؤالهای زیادی درباره دین، خداوند، فلسفه نماز و معنای عبادت پیدا میکنند.
این سؤالها طبیعی هستند و واقعاً نباید از آنها ترسید. اگر نوجوانی درباره نماز سؤال دارد، لزوماً به این معنا نیست که میخواهد با خانواده خود مخالفت کند؛ شاید واقعاً در حال تلاش برای فهمیدن موضوع و پیداکردن پاسخ سؤالهایش باشد.
گاهی این سؤالها با عصبانیت و جملاتی مانند «این حرفها را نزن» مواجه میشوند. نتیجه چنین برخوردی این است که فرزند دیگر تمایلی به گفتوگو با خانواده نخواهد داشت.
چالش مهم دیگر این است که گاهی میان حرف و عمل ما فاصله میافتد. ممکن است از فرزند خود انتظار داشته باشیم نماز بخواند، اما در رفتار روزمره، صبر، احترام و مهربانی کافی نداشته باشیم.
طبیعی است که فرزندان علاوه بر شنیدن حرفهای ما، رفتارمان را نیز مشاهده میکنند. بنابراین، اگر میخواهیم نماز در خانواده جایگاه بهتری پیدا کند، باید از خودمان شروع کنیم.
راهکارهای تقویت جایگاه نماز در خانواده
حال سؤال اصلی این است که با وجود این چالشها، چه کاری از دست ما برمیآید؟ چگونه میتوانیم کمک کنیم نماز در خانواده پررنگتر شود، بدون آنکه روابط اعضای خانواده آسیب ببیند؟
راهکار اول این است که خودمان الگوی خوبی باشیم. بهجای آنکه فقط به دیگران بگوییم نماز بخوانند، بهتر است ابتدا از خودمان شروع کنیم؛ یعنی از رفتار خودمان.
وقتی فرزندمان میبیند که برای نماز وقت میگذاریم، بدون آنکه کسی ما را مجبور کند به عبادتمان اهمیت میدهیم و در کنار آن مهربانی و خوشرفتاری داریم، پیام متفاوتی از ما دریافت میکند.
لازم نیست همیشه درباره اهمیت نماز سخن بگوییم و صحبت کنیم. گاهی یک رفتار ساده بسیار بیشتر از دهها توصیه تأثیرگذار است.
راهکار دوم این است که نماز را به موضوعی برای تنش و اختلاف تبدیل نکنیم. این نکته واقعاً اهمیت زیادی دارد.
اگر میخواهیم فرزندمان ارتباط بهتری با نماز پیدا کند، باید مراقب باشیم که هر بار نام نماز به میان میآید، فضای خانه متشنج نشود.
بهجای سرزنشکردن، میتوانیم با آرامش و دوستانه صحبت کنیم. برای مثال، بهجای اینکه بگوییم «تو هیچوقت نماز نمیخوانی»، میتوانیم بپرسیم: «دوست دارم بدانم نظرت درباره نماز چیست؟ آیا چیزی وجود دارد که باعث شده نمازخواندن برایت دشوار باشد؟»
این شیوه صحبتکردن، خود فرصتی برای شنیدن ایجاد میکند. شاید متوجه شویم که واقعاً مشکل فرزندمان چیست؛ ممکن است از کمبود وقت، ابهامات اعتقادی یا حتی تجربه ناخوشایند ناشی از برخورد اطرافیان رنج ببرد.
وقتی دلیل را بفهمیم، بهتر میتوانیم برای حل آن اقدام کنیم.
راهکار سوم این است که درباره نماز گفتوگو کنیم، نه اینکه صرفاً دستور بدهیم.
گاهی لازم است درباره فلسفه نماز صحبت کنیم؛ اینکه چرا نماز در زندگی دینی ما اهمیت دارد و چه معنایی میتواند برای انسان داشته باشد.
میتوانیم درباره این موضوع گفتوگو کنیم که نماز فرصتی برای یاد خداوند، توجه به زندگی، بازنگری در رفتارهای خود و پیداکردن آرامش و معنای زندگی است.
البته نباید انتظار داشته باشیم که با یک گفتوگوی کوتاه، به همه این سؤالها پاسخ دهیم. ممکن است لازم باشد این روند با مطالعه و بررسی بیشتر ادامه پیدا کند.
اگر هم پاسخ سؤالی را نمیدانیم، بهراحتی میتوانیم بگوییم: «سؤال خوبی است» و با یکدیگر درباره آن بیشتر یاد بگیریم و تحقیق کنیم. بنابراین، برخورد صادقانه میتواند اعتماد ایجاد کند.
راهکار چهارم، فراهمکردن فضایی صمیمانه برای نماز در خانه است.
قرار نیست حتماً اتاقی جداگانه یا امکانات خاصی داشته باشیم. اختصاص گوشهای تمیز و آرام، داشتن سجادهای مرتب و چند دقیقه دوربودن از سروصدای تلفن همراه و تلویزیون نیز میتواند برای این کار کافی باشد.
اعضای خانواده میتوانند گاهی در کنار یکدیگر نماز بخوانند، بدون آنکه این کار به اجبار یا وسیلهای برای مقایسهکردن تبدیل شود.
امیدواریم فضای نماز یادآور آرامش، محبت و ارتباط با خداوند باشد، نه ترس از سرزنششدن.
راهکار پنجم، استفاده از زمانهای مناسب است.
برای مثال، میتوانیم پس از صرف شام، در فضایی صمیمانه چند دقیقه درباره اتفاقهای خوب روزمان صحبت کنیم و اگر زمینه آن فراهم بود، درباره شکرگزاری و یاد خداوند نیز گفتوگو کنیم.
والدین میتوانند بهجای تذکرهای مداوم، با هماهنگی و احترام، موضوع نماز را بهگونهای مطرح کنند که زمینه ایجاد رغبت بیشتری در فرزندان فراهم شود.
راهکار ششم، فراموشنکردن محبت است. شاید مهمترین نکته نیز همین باشد.
فرزندان ما باید مطمئن باشند که محبت پدر و مادر به آنها وابسته به نمازخواندن یا نخواندنشان نیست.
این حرف به معنای بیاهمیت دانستن نماز نیست، بلکه به این معناست که گاهی روابط عاطفی خانواده نباید به ابزاری برای فشارآوردن تبدیل شود.
بسیار مهم است که نقش پدر و مادر و مسئولیت هر یک از اعضای خانواده در نظر گرفته شود و حدود و چارچوبهای ارتباطی نیز مشخص باشد تا بدانیم از کجا باید شروع کنیم و چگونه رفتار کنیم.
اگر بخواهیم تغییراتی در این زمینه ایجاد کنیم، باید همان نکاتی را که مطرح شد، در نظر بگیریم: ابتدا از خودمان شروع کنیم، بهجای تذکرهای پشتسرهم، گفتوگویی آرام و سازنده داشته باشیم، به سؤالها و دغدغههای فرزندان گوش بدهیم و برای نماز فضایی مناسب و بدون تنش فراهم کنیم.
البته باید توجه داشته باشیم که این فرایند همواره به زمان نیاز دارد و نباید انتظار داشته باشیم با چند روز صحبتکردن، همه مسائل برطرف شود و شرایط تغییر کند.
در مجموع، بحث ما درباره تأثیر نماز در خانواده، چالشهای موجود و راهکارهایی بود که میتوانند به گرایش بیشتر نوجوانان و جوانان به نماز کمک کنند.
نظر شما