راه پیروزی بر «دشمن» در بیان امیر مؤمنان (ع)

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: حضرت علی(علیه السلام) در حکمت ۱۷۴ نهج البلاغه، راه پیروزی بر دشمنان نیرومند را تبیین می کند، می فرماید: (کسی که سرنیزه خشم را برای خدا تیز کند توانایی بر قتل سردمداران باطل را پیدا خواهد کرد)؛ «مَنْ أَحَدَّ سِنَانَ الْغَضَبِ لِلَّهِ قَوِیَ عَلَی قَتْلِ أَشِدَّاءِ الْبَاطِلِ».

اشاره به این که راه رسیدن به پیروزی در مقابل دشمنانِ سرسخت و نیرومند دو چیز است: آمادگی کامل و خلوص نیت و توکل بر خدا. هرگاه این دو با هم جمع شوند سرسخت ترین دشمنان را می توان به وسیله آن به زانو در آورد. قرآن نیز روی هر دو عامل تکیه کرده در یک جا می فرماید: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَّا اسْتَطَعْتُمْ مِّنْ قُوَّة» (۱)؛ (برای مقابله با آنها [دشمنان]، هر چه در توان دارید از نیرو و... آماده سازید). همچنین در آیه دیگر می فرماید: «وَ لَا تَهِنُوا وَ لَا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الاَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» (۲)؛ (هرگز سست نشوید! و غمگین نگردید، و شما برترید اگر ایمان داشته باشید).

منظور از «غضب» در این گفتار حکیمانه امام علی(علیه السلام) خشم های زودگذر بی دلیل نیست؛ بلکه منظور قوت اراده و تصمیم جدی برای مبارزه با دشمن آن هم برای خدا، تقویت آیین و دفاع از بندگان اوست. تعبیر به «اَشدّاءِ الْباطل» سردمداران و نیرومندان آنهاست. همچنین تعبیر به «قتل» اشاره به هر نوع پیروزی بر آنها و خاموش کردن و از بین بردن نفوذ آنها در جوامع بشری است.

غضب و خشم غالبا نکوهیده است؛ زیرا در آن حالت، انسان از مرز حق بیرون می رود و دست به کارهایی می زند که سبب پشیمانی در عمر می شود، از این رو در روایات اسلامی از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «الْغَضَبُ مِفْتاحُ کُلُّ شَرٍّ».(۳)

اما گاهی به سبب کارهای خلاف و آشکار شدن منکرات، غصب حقوق ضعیفان، تعرض به نوامیس مردم، ایجاد ناامنی در جامعه اسلامی و غلبه هوا و هوس بر اجتماع شرایطی پیش می آید که انسانِ مؤمن، بیدار و غیور، خشمگین می شود، نه خشمی زودگذر؛ بلکه خشمی عمیق و برای خدا و می دانیم در حالت خشم تمام نیروهای انسان بسیج می گردند و گاه یک انسان معمولی قدرت چندین نفر را پیدا می کند و آمادگی برای مبارزه با باطل حاصل می شود.

به همین دلیل قرآن مجید، خشمگین شدن موسی(علیه السلام) بعد از بازگشت از کوه طور و مشاهده گوساله پرستی بنی اسرائیل را به شکلی مثبت و کاری صحیح بیان کرده است. آنجا که می فرماید: «فَرَجَعَ مُوسَی إِلَی قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفاً قَالَ یَا قَوْمِ أَلَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطَالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُّمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِّنْ رَّبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَّوْعِدِی» (۴)؛ (موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود بازگشت و گفت:

«ای قوم من! مگر پروردگارتان وعده نیکویی به شما نداد!؟ آیا مدّت جدایی من از شما به طول انجامید، یا می‌خواستید غضب پروردگارتان بر شما نازل شود که از وعده من تخلف کردید!؟). لذا در آیه آخر سوره «فتح» نیز درباره مؤمنان راستین تعبیر به «أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ» شده است.

در حدیثی نیز که علامه مجلسی(رحمه الله) در «بحارالانوار» آورده می خوانیم: «هنگامی که امیرمؤمنان علی(علیه السلام) درباره اموال غنایم، نسبت به بعضی از جنگجویان سختگیری کرد گروهی از آن حضرت شاکی بودند. پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله) دستور داد منادی در میان مردم ندا دهد و بگوید: «اِرْفَعُوا ألْسِنَتَکُمْ عَنْ عَلیّ بْنِ أبی طالب فَإنّه خَشِنٌ فِی ذَاتِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ غَیْرُ مُداهِنٍ فِی دینِهِ» (۵)؛ (ای مردم زبان شکایت را از علی بن ابی طالب بردارید، چرا که او درباره اوامر الهی سختگیر است و سازش کاری در دینش را مجاز نمی شمرد)».

مردمی که این سخن شنیدند لب از شکایت فرو بستند و دانستند این گونه سختگیری ها مطلوب خدا و پیغمبر(صلی الله علیه وآله) نیست. همچنین در حدیث مشهوری می خوانیم که: «پیامبر(صلی الله علیه وآله) روزی از مردم سؤال کرد: «أیُّ عُرَی الاِیمَانِ أوْثَقٌ»؛ (کدام یک از دستگیره های ایمان محکم تر است؟)، جمعی گفتند:

خدا و رسولش آگاه ترند؛ بعضی نماز، برخی دیگر زکات، عده ای روزه، گروهی حج و عمره و جمعی دیگر جهاد را ذکر کردند. پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله) فرمود: «آنچه را گفتید دارای فضیلت است؛ ولی پاسخ من نیست [سپس فرمود:] محکم ترین دستگیره های ایمان حُبّ فِی الله وَ بُغض فی الله و دوست داشتن اولیاء الله و بیزاری از دشمنان خداست».(۶)

این سخن را با حدیثی که علامه مجلسی در «بحار الانوار» آورده است پایان می دهیم او می گوید: در روایتی آمده است که خدای متعال به موسی(علیه السلام) گفت: «هَلْ عَمِلْتَ لِی عَمَلاً!؟ قالَ صَلَّیْتُ لَکَ وَ صُمْتُ وَ تَصَدَّقُتُ وَ ذَکَرْتُ لَکَ، قالَ اللَّهُ تَبارَکَ وَ تَعالی، وَ امَّا الصَّلَوةُ فَلَکَ بُرهانٌ، وَ الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَ الصَّدَقَةُ ظِلٌّ، وَ الذِّکُرْ نُورٌ، فَایُّ عَمَلٍ عَمِلْتَ لِی!؟ قَالَ مُوْسی:

دُلَّنِی عَلَی العَمَلِ الَّذِی هُوَ لَکَ، قَالَ یَا مُوسی هَلْ والَیْتَ لِی وَلِیّاً وَ هَلْ عادَیْتَ لِی عَدُوّاً قَطُّ فَعَلِمَ مُوسی اَنَّ اَفْضَلَ الاَعْمالِ الْحُبُّ فِی اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِی اللَّهِ» (۷)؛

(آیا هرگز برای من کاری انجام داده ای؟ موسی(علیه السلام) عرض کرد: برای تو نماز خوانده ام، روزه گرفته ام و صدقه داده ام. خداوند متعال به او فرمود: اما نماز برای تو نشانه ایمان است و روزه سپری در برابر آتش و انفاق سایه ای در محشر و ذکر خدا نور است کدام عمل را برای من بجا آورده ای ای موسی!؟ عرض کرد: خداوندا! خودت مرا در این مورد راهنمایی فرما. فرمود: آیا کسی را برای من دوست داشته ای و برای من کسی را دشمن داشته ای؟ در اینجا بود که موسی(علیه السلام) دانست بهترین اعمال، دوستی برای خدا و دشمنی برای خداست).(۸)

پی نوشت: