خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)- ابنا: در میان گنجینههای گرانبهای روایی، کلامی از امیرالمؤمنان علی بن ابیطالب ( ع)خودنمایی میکند که به اندازه تمامی هستی، عمیق و تأملبرانگیز است. ایشان میفرمایند:
«مَا مِنْ یَوْم یَمُرُّ عَلَی ابْنِ آدَم إلاّ قالَ لَهُ ذلِکَ الْیَوْمُ: یَابْنَ آدَم أنَا یَوُمٌ جَدیدٌ وَ أناَ عَلَیْکَ شَهیدٌ. فَقُلْ فیَّ خَیْراً، وَ اعْمَلْ فیَّ خَیْرَاً، أشْهَدُ لَکَ بِهِ فِی الْقِیامَةِ، فَإنَّکَ لَنْ تَرانی بَعْدَهُ أبَداً»
«هیچ روزی بر فرزند آدم نمیگذرد مگر اینکه آن روز به او میگوید: ای فرزند آدم! من یک روز جدید هستم و بر اعمالت در این روز شاهد خواهم بود. پس در من سخن خیر بگو و در من عمل خیر انجام بده تا در روز قیامت به سود تو شهادت دهم. پس بدان که دیگر هرگز مرا نخواهی دید.»(۱)
این حدیث شریف، پرده از حقیقتی شگفت برمیدارد: گذر عمر، صرفاً یک جریان طبیعی نیست؛ بلکه ناظرانی آگاه و گویا بر آن نظارت دارند. هر روز، بهمثابه یک موجود زنده و شاهد، اعمال ما را ثبت میکند تا در دادگاه عدل الهی، یا به سود ما شهادت دهد و یا علیه ما.
تبیین حدیث شریف
۱. «شاهد بودن روز»؛ حقیقتی قرآنی
شاید در نگاه اول، شهادت دادنِ یک «روز» بر اعمال انسان، مفهومی رمزی و مجازی به نظر رسد. اما قرآن کریم با صراحت تمام، اصل شهادت اشیاء و زمانها را در قیامت اثبات میکند. خدای متعال میفرماید:
«حَتَّی إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ» (۲)
«تا زمانی که به آتش دوزخ میرسند، گوشها و چشمها و پوستهایشان به آنچه انجام میدادند، بر ضد آنان گواهی میدهند.»
این آیه صحنهای از قیامت را تصویر میکند که مجرمان با تعجب میبینند همان اعضای بدن که در دنیا مطیع فرمانشان بود، اکنون به نطق آمده و جزئیات گناهان را فاش میکنند. این نشان میدهد که همه موجودات حتی پیکر خود انسان، به اذن الهی «شاهد» و «ناطق» میشوند. حال اگر «پوست» که از نظر مادی بیجان است میتواند شهادت دهد، چرا «روز» به عنوان ظرف زمان اعمال نتواند؟
سپس قرآن علت این شهادت را روشن میکند:
«وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ» (3)
«و به پوستهای خود میگویند: چرا بر ضد ما شهادت دادید؟ میگویند: خدایی که هر چیزی را به سخن آورده، ما را گویا کرده است.»
این قسمت از آیه، اصل کلیدی را بیان میکند: هر چیزی قابلیت نطق و شهادت دارد، اگر خدا بخواهد. بنابراین «روز» هم از این قاعده مستثنا نیست.
و در ادامه ریشه غفلت انسان را چنین بازگو میفرماید:
«وَمَا کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَلَا أَبْصَارُکُمْ وَلَا جُلُودُکُمْ وَلَکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا یَعْلَمُ کَثِیرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ» (4)
«شما هنگام گناه پنهان نمیشدید از اینکه مبادا گوش و چشم و پوستتان بر ضد شما شهادت دهند، بلکه گمان میکردید خدا بسیاری از کارهایتان را نمیداند.»
ریشه غفلت انسان، «ظن» نادرست به خداست. یعنی گناهکار خیال میکند خدا یا نسبت به جزئیات اعمالش آگاه نیست، یا شهادتدهندگانی وجود ندارد.
۲. غفلت از شهادت باطنی؛ ریشه هلاکت
چرا انسانها گاهی مرتکب گناه میشوند؟ قرآن پاسخ میدهد که فراموشی نظام نظارت درونی و بیرونی، عامل اصلی است.
قرآن کریم در توصیف هول و عظمت آن روز فیامت میفرماید:
«یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِینَ» (5)
«روزی که مردم در برابر پروردگار جهانیان میایستند.»
۳. راهکار حدیث: دو گام برای بهشت
امیرالمومنین علی (ع) در ادامه، نسخهای دو مرحلهای برای نجات ارائه میدهد:
گام اول: «فَقُلْ فیَّ خَیْراً»؛ در من سخن خیر بگو.
سخن خیر، مصداق بارز «قول سدید» (سخن استوار و درست) است. قرآن در این باره میفرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِیدًا * یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمَالَکُمْ وَیَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ» (6)
«ای کسانی که ایمان آوردهاید، از خدا پروا کنید و سخن درست و استوار گویید تا کارهایتان را برایتان اصلاح کند و گناهانتان را بیامرزد.»
«قول سدید» یعنی سخنی که درست، محکم، بیغرض و حقمحور باشد. نکته مهم: قرآن نتیجه قول سدید را دو چیز میداند:
۱. اصلاح اعمال
۲. آمرزش گناهان
یعنی گفتار نیک، زیربنای رفتار نیک و زمینهساز مغفرت الهی است. پس حدیث با این آیه هماهنگی کامل دارد: اولین گام برای بهرهمندی از شهادت روز، مراقبت از سخن است.
گام دوم: «وَ اعْمَلْ فیَّ خَیْرَاً»؛ در من عمل خیر انجام بده.
عمل خیر، مرز میان ایمان و نفاق را مشخص میکند. خداوند میفرماید:
«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا» (7)
«بهدرستی کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کردهاند، باغهای بهشت فردوس جایگاه پذیرایی آنان خواهد بود.»
«نُزُل» یعنی منزلگاه پذیرایی و کرامت. این آیه نشان میدهد که بهشت فردوس، نه فقط پاداش، که محل اکرام ویژه کسانی است که ایمان و عمل صالح را با هم جمع کردهاند. حدیث امیرالمؤمنین (ع) دقیقاً به همین ترکیب اشاره دارد: «و اعْمَلْ فیَّ خَیْرَاً» – عمل خیر. بدون عمل، سخن خیر به تنهایی کافی نیست.
حدیث، این دو را در کنار هم میطلبد؛ زیرا گفتار نیک بدون کردار نیک، سودی ندارد و کردار بیبنیان علمی و گفتاری، ناقص است.
۴. شهادت روز در قیامت
در قیامت، همه چیز به سخن میآید: زمین، زمان، اعضا و جوارح. درباره زمین میخوانیم:
«یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا» (8)
«در آن روز [زمین] همه خبرهایش را بازگو میکند.»
«أخبار» جمع «خبر» است؛ یعنی زمین تمام رویدادهایی را که بر پشت یا درونش رخ داده، بازگو میکند. اگر زمین که بستر مکان اعمال است، سخن میگوید، روز که بستر زمان اعمال است نیز به طریق اولی میتواند شهادت دهد. این آیه، مؤید آن بخش از حدیث است که میفرماید: «أشْهَدُ لَکَ بِهِ فِی الْقِیامَةِ» – روز در قیامت به نفع یا ضد تو شهادت میدهد.
الإمامُ الصّادقُ (ع) می فرماید : ما مِن یومٍ یَأتِی علی ابنِ آدَمَ إلاّ قالَ ذلکَ الیومُ : یا بنَ آدَمَ ، أنا یَومٌ جَدیدٌ و أنا علَیکَ شَهیدٌ ، فافعَلْ بِی خَیرا ، و اعمَلْ فِیَّ خَیرا ، أشْهَدْ لکَ یَومَ القِیامَةِ ، فإنّکَ لَن تَرانِی بَعدَها أبدا .(9)
هیچ روزی بر فرزند آدم نیاید، جز اینکه آن روز بگوید : ای پسر آدم! من روزی نو هستم و بر تو گواهم ، پس به وسیله من کار نیک کن و در من نیکی به جای آر ، تا در روز قیامت به سود تو گواهی دهم ؛ چه ، دیگر مرا هرگز نخواهی دید .
در آن هنگام، گواهانی چون روزها، شبها، اعضا و حتی فرشتگان، پرونده را گشوده و حقیقت را بازگو میکنند.
بنابراین حدیث امیرالمؤمنین (ع) ما را به یک خودآگاهی عمیق دعوت میکند:
زندگی ما، سکانسهای جداگانهای به نام «روز» است. هر سکانس، فیلمبرداری میشود و فیلمنامه آن را خودمان مینویسیم. ناگفته پیداست که اگر بازیگر نقش نیکی باشیم و دیالوگهای زیبا بگوییم، فیلم ما در قیامت به نفع ما شهادت میدهد و اگر جز این باشد، بر ضد ما گواهی خواهد داد.
برای توفیق در این صحنههای زندگی، راهی جز این نیست:
۱. مراقبت از سخن؛ زبان را جز به ذکر خدا و گفتار نیک عادت ندهیم.
۲. برنامهریزی برای عمل؛ هر روز را با یک عمل خیر، هرچند کوچک، آغاز کنیم.
۳. توجه به شهادتدهندگان؛ بدانیم که نه تنها خدا، فرشتگان و اعضای بدن، بلکه حتی روزها و لحظات نیز شاهد کردار ما هستند.
حدیث «روز شاهد» در حقیقت تفسیر باطنی آیات شهادت است. قرآن اصول کلی را بیان کرده و اهل بیت (ع) مصادیق و جزئیات را روشن ساختهاند. از این رو، عمل به این حدیث، همان عمل به قرآن است. اگر هر روز خود را با «قول سدید» و «عمل صالح» آغاز کنیم، در قیامت شاهدانی به سود خود خواهیم داشت که هرگز فراموشمان نمیکنند.
خدایا! توفیق ده تا هر روزی که بر ما میگذرد، شهادتی به نیکی بر اعمالمان دهد و آن روز را در قیامت روی سفیدمان ببینیم. به حرمت محمد و آل پاکش، آمین.
پی نوشت:
۱.امالی صدوق، ص95
2.سوره فصلت /ایه 20
3.سوره فصلت/ آیه ۲۱
4.سوره فصلت/آیه ۲۲
5.سوره مطففین/ آیه ۶
6.سوره احزاب/ آیات ۷۰-۷۱
7.سوره کهف/ آیه ۱۰۷
8.سوره زلزال/ آیه ۴
9.بحار الأنوار : 7/325/20 ، و فی نسخة اُخری : «فقل فیّ خیرا و اعمل فیّ خیرا»
فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشا.ره خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما