به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ سیصد و ششمین جلسه از مجموعه کرسی‌های آزاداندیشی دانشگاه طلوع مهر و نخستین جلسه از دور شانزدهم این کرسی‌ها به همت قرارگاه فرهنگی طلوع مهر، اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر و مجمع هماهنگی پیروان امام و رهبری استان قم، برگزار شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محسن مهاجرنیا در ابتدای این نشست با اشاره به کتاب «عقل و سکون در حکمرانی» اثر شهید دکتر لاریجانی افزود: این اثر یکی از منابع اصلی در این دوره خواهد بود و مباحث مطرح‌شده در آن، به‌ویژه در حوزه عقل و عقلانیت و نسبت آن با حکمرانی، در روند جلسات مورد استفاده و بررسی قرار خواهد گرفت.
عقل؛ حجت درونی انسان
استاد حوزه و دانشگاه در ادامه با تبیین مفهوم عقلانیت دینی اظهار کرد: عقل در منابع دینی ما از جایگاه بسیار والایی برخوردار است و در روایات، از آن به عنوان یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی و حجت درونی انسان یاد شده است.
استاد مهاجرنیا با اشاره به روایت امام کاظم(ع) درباره حجت درونی و بیرونی گفت: عقل، حجت درونی انسان و انبیا، حجت بیرونی هستند و انسان از طریق عقل می‌تواند خداوند، توحید، نبوت، معاد و سایر اصول اعتقادی را بشناسد. از این رو، عقل در منظومه دینی ما جایگاهی اساسی دارد.
وی با اشاره به تفاوت «عقل» و «عقلانیت» افزود: عقل، قوه ادراکی انسان است، اما عقلانیت، نحوه و شیوه به‌کارگیری عقل است؛ یعنی اینکه انسان چگونه این قوه الهی را به کار می‌گیرد تا برای زندگی، آینده و جامعه برنامه و تدبیر ایجاد کند.
عقلانیت؛ کاربست عقل در عرصه زندگی و حکمرانی
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر با بیان اینکه به تناسب گونه‌های مختلف عقل، عقلانیت‌های متفاوتی نیز شکل می‌گیرد، گفت: عقل نظری، عقل عملی، عقل معاش، عقل معاد، عقل ابزاری و عقل قدسی از جمله گونه‌هایی هستند که در مباحث فلسفی و دینی مطرح شده‌اند و به تناسب آنها می‌توان از عقلانیت نظری، عملی، ابزاری و قدسی نیز سخن گفت.
وی ادامه داد: در تفکر غربی، عقل ابزاری نقش مهمی در توسعه فناوری، اقتصاد، سیاست و زندگی مادی ایفا کرده است، در حالی که در تفکر دینی، عقل قدسی و عقل نظری می‌تواند در شناخت هستی، توحید، جهان‌بینی و تعالی انسان نقش‌آفرین باشد.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: موضوع این دوره «عقل» به معنای صرف قوه ادراکی نیست، بلکه بحث اصلی درباره «عقلانیت» و چگونگی کاربست عقل در عرصه‌های مختلف فکری و عملی است.
دو مانع پیش‌روی عقلانیت دینی
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به موانع شکل‌گیری عقلانیت دینی معاصر اظهار کرد: عقلانیت دینی برای رسیدن به مرحله‌ای پویا و کارآمد، باید از دو مانع مهم عبور کند؛ نخست، عقل سنتی و دوم، عقلانیت سکولار و غربی.
وی عقل سنتی را در برخی قرائت‌ها، عقلانیتی منفعل و تقدیرگرا دانست و گفت: در گذشته، بخشی از جامعه دینی در برابر حکومت‌های طاغوت و شرایط سیاسی و اجتماعی موجود، رویکردی منفعلانه داشت و انتظار را به معنای سکوت و کنارکشیدن از مسئولیت اجتماعی تفسیر می‌کرد.
دکتر مهاجرنیا افزود: این نوع نگاه، با انقلاب اسلامی به چالش کشیده شد، اما همچنان برخی قرائت‌های سنتی می‌توانند به شکل‌های مختلف بازتولید شوند و در مسیر پیشرفت، تحول و پویایی انقلاب اسلامی مانع ایجاد کنند.
وی در مقابل، عقلانیت سکولار و غربی را دیگر مانع مهم دانست و گفت: عقلانیت غربی امروز از قدرت و هژمونی گسترده‌ای برخوردار است و در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اخلاقی و حتی فناوری، بر جوامع تأثیر می‌گذارد. عقلانیت دینی برای پیشرفت باید بتواند ضمن شناخت این ظرفیت‌ها و فشارها، راه خود را برای تولید یک عقلانیت بومی و دینی باز کند.
ضرورت تولید عقلانیت دینی مدرن
استاد مهاجرنیا با تأکید بر ضرورت تولید عقلانیت دینی متناسب با شرایط روز گفت: عقلانیت دینی امروز باید از گردنه‌های سنت عبور کند و در عین حفظ مبانی و اصول دینی، بتواند آنها را متناسب با شرایط جدید تفسیر و بازسازی کند.
وی افزود: بسیاری از مباحث و منابع دینی در شرایط تاریخی و اجتماعی خاصی شکل گرفته‌اند و وظیفه عالمان و مفسران این است که مبانی و اصول را برای شرایط جدید تبیین و به‌روز کنند. این همان چیزی است که می‌توان از آن به عنوان «عقلانیت دینی مدرن» یاد کرد.
نقد کاستی‌های عقلانیت پس از انقلاب اسلامی
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به برخی دیدگاه‌های شهید دکتر لاریجانی گفت: انقلاب اسلامی در مرحله تأسیس، در بسیاری از عرصه‌ها با عقلانیت مناسبی حرکت کرد؛ نظام شاهنشاهی را کنار زد، نظام جدیدی تأسیس کرد و قانون اساسی را به تصویب رساند، اما در برخی حوزه‌های بنیادی و نظری، هنوز با کاستی‌هایی مواجه هستیم.
وی افزود: شهید لاریجانی معتقد است در برخی عرصه‌ها، عقلانیت ابزاری و اجرایی به خوبی مورد توجه قرار گرفته، اما در بخش‌هایی که نیازمند عقلانیت نظری، فلسفی و قدسی بوده‌ایم، نتوانسته‌ایم مبانی را به اندازه کافی تبیین و به مرحله اجرا برسانیم.
این استاد حوزه و دانشگاه، مسئله عدالت را از جمله نمونه‌های مورد اشاره قرار داد و گفت: عدالت یکی از اصول اساسی انقلاب اسلامی بوده است، اما در طول سال‌ها برداشت‌های متفاوتی از عدالت اقتصادی و اجتماعی ارائه شده و همین مسئله نشان می‌دهد که برای اجرای اصول اساسی انقلاب، صرف درج آنها در قانون و اسناد کافی نیست و باید عقلانیت لازم برای تفسیر و اجرای آنها نیز تولید شود.
ضرورت تبیین عقلانیت در مسائل روز جامعه
دکترمهاجرنیا با بیان اینکه این مسئله تنها به مباحث نظری محدود نمی‌شود، اظهار کرد: امروز در مسائل مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با پدیده‌هایی مواجه هستیم که برای مواجهه صحیح با آنها نیازمند تبیین دقیق مبانی و تولید عقلانیت هستیم.
وی خاطرنشان کرد: اگر عقلانیت دینی در حوزه‌های مختلف به صورت شفاف و دقیق تعریف نشود و نتواند از مرحله نظری به برنامه و اجرا برسد، در مواجهه با مسائل و تعارضات اجتماعی با مشکل مواجه خواهیم شد.
مهاجرنیا تأکید کرد: هدف این جلسات باید رسیدن به این منطق باشد که عقلانیت دینی در همه حوزه‌های فکری و عملی، از جمله سیاست، اقتصاد، فرهنگ و حکمرانی، به‌صورت دقیق تعریف، تبیین و اجرایی شود.
تأکید بر پویایی علم و حکمرانی
وی در بخش دیگری از سخنان خود با استناد به اشعار سعدی که در کتاب «عقل و سکون در حکمرانی» شهید لاریجانی مورد توجه قرار گرفته است، بر ضرورت پویایی عقل، دانش و حکمرانی تأکید کرد.
دکترمهاجرنیا با اشاره به این مضمون که «مال بی‌تجارت، علمِ بی‌بحث و ملک بی‌سیاست» پایدار نمی‌مانند، گفت: سرمایه‌ای که به کار گرفته نشود، علم و دانشی که درباره آن بحث و تحقیق نشود و حکمرانی‌ای که فاقد سیاست‌ورزی و عقلانیت باشد، در نهایت دچار رکود و فرسودگی خواهد شد.
وی افزود: علم اگر در معرض گفت‌وگو، نقد، تحقیق و تحول قرار نگیرد، به دانشی سنتی و غیرکارآمد تبدیل می‌شود. بنابراین برای تولید نظریه و ایجاد جهان‌بینی و پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه، دانش باید همواره پویا و در حال تکامل باشد.
عبور از عقلانیت سنتی و مقابله با سلطه عقلانیت غربی
این استاد حوزه و دانشگاه در پایان گفت: عقلانیت دینی برای آنکه بتواند در جهان معاصر نقش‌آفرین باشد، باید هم از برخی قرائت‌های ناکارآمد سنتی عبور کند و هم در برابر سلطه عقلانیت غربی، توان تولید و بازسازی داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: فعال‌سازی و بازسازی عقلانیت دینی موجب می‌شود این عقلانیت بتواند متناسب با شرایط روز، پاسخ‌های جدید ارائه دهد و در مسیر رشد، پیشرفت و پویایی انقلاب اسلامی نقش‌آفرین باشد.
گفتنی است این دوره از کرسی‌های آزاداندیشی با محوریت بررسی مفهوم عقلانیت دینی و با بهره‌گیری از منظومه فکری شهید دکتر لاریجانی، به‌ویژه کتاب «عقل و سکون در حکمرانی»، ادامه خواهد یافت.
..........................
پایان پیام
نظر شما