خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: واقعه غدیر خم از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ اسلام است که با موضوع ولایت و جانشینی امیرالمؤمنین علی(ع) پس از پیامبر اکرم(ص) پیوند خورده است. در برخی منابع روایی، افزون بر گزارش اعلام ولایت امیرالمؤمنین علی(ع)، از توطئه‌هایی برای جلوگیری از تحقق این امر و حتی سوءقصد به جان پیامبر(ص) سخن گفته شده است. یکی از این گزارش‌ها، ماجرای افشای اسرار پیامبر(ص)، آگاهی گروهی از مخالفان از موضوع جانشینی و تصمیم آنان برای آسیب‌رساندن به پیامبر(ص) در گردنه کوه است.
این ماجرا در کتاب إرشاد القلوب، اثر حسن بن ابی‌الحسن محمد دیلمی، جلد دوم، صفحه ۲۱۳ -۱۸۵، نقل شده است. در این گزارش، موضوع ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) با حوادثی درباره مخالفت گروهی از افراد و تلاش آنان برای جلوگیری از تحقق تصمیم پیامبر(ص) ارتباط پیدا می‌کند.
افشای اسرار پیامبر(ص) درباره جانشینی امام علی(ع)
بر اساس روایت نقل‌شده، خداوند به پیامبر اکرم(ص) دستور می‌دهد که امیرالمؤمنین علی(ع) را برای دوران پس از خود به‌عنوان جانشین معرفی کند و دانش و امانت‌های معنوی خویش را به او بسپارد. در این گزارش، ایشان(ع) به‌عنوان وصی پیامبر(ص) معرفی می‌شود و بر ضرورت اطاعت از ایشان تأکید می‌گردد.
در ادامه روایت آمده است که پیامبر(ص) زمانی را به گفت‌وگوی خصوصی با امام علی(ع) اختصاص دادند و علم و حکمتی را که خداوند در اختیار ایشان قرار داده بود، به امام علی(ع) سپردند.
در همان روز، عایشه از طولانی‌شدن گفت‌وگوی پیامبر(ص) با امیرالمؤمنین علی(ع) پرسید و خواست از محتوای آن آگاه شود. بنا بر این نقل، پیامبر(ص) ابتدا از پاسخ‌دادن خودداری کردند، اما پس از اصرار عایشه، موضوع جانشینی امام علی(ع) را برای او بیان کردند و از وی خواستند تا هنگام اعلام عمومی، این موضوع را به‌صورت راز حفظ کند.
عایشه حفظ این راز را پذیرفت؛ اما پس از مدتی، آن را با حفصه در میان گذاشت و هر یک از آن دو، پدر خود را از موضوع آگاه کردند. در پی این اتفاق، گروهی از مخالفان از محتوای این خبر مطلع شدند و درباره چگونگی جلوگیری از اعلام عمومی جانشینی امام علی(ع) به گفت‌وگو پرداختند.
تصمیم مخالفان برای جلوگیری از اعلام ولایت
در ادامه گزارش آمده است که مخالفان از واگذاری امر خلافت به امام علی(ع) ابراز نگرانی کرده و معتقد بودند که با تحقق این تصمیم، موقعیت و منافع آنان در جامعه اسلامی تغییر خواهد کرد.
بر اساس روایت، این افراد پس از گفت‌وگو و تبادل نظر، تصمیم گرفتند مانع تحقق این امر شوند. در همین زمینه پس از تدوین صحیفه‌ای علیه جانشینی امیرالمؤمنین(ع)، ماجرای توطئه برای آسیب‌رساندن به پیامبر(ص) در مسیر کوهستانی مطرح می‌شود؛ توطئه‌ای که هدف آن، بنابر متن روایت، جلوگیری از ادامه مسیر پیامبر(ص) و تحقق برنامه‌ای بود که برای آینده امت اسلامی در نظر گرفته شده بود.
تدوین صحیفه علیه جانشینی امام علی(ع)
در این گزارش، از تدوین صحیفه‌ای توسط گروهی از مخالفان جانشینی امام علی(ع) سخن می‌گوید. بنا بر نقل حذیفه بن یمان از اسماء بنت عمیس، گروهی در خانه ابوبکر گرد هم آمدند و پس از گفت‌وگو و توافق، سعید بن عاص اموی را مأمور نگارش صحیفه کردند.
در متن این صحیفه ادعا شده بود که پیامبر اکرم(ص) هنگام وفات، کسی را به جانشینی خود منصوب نکرده و انتخاب خلیفه را به مسلمانان واگذار کرده است. نویسندگان همچنین با استناد به برداشت غلط خود از آیات قرآن و روایات، با اختصاص خلافت به فردی معین یا خاندان پیامبر(ص) مخالفت کردند و بر انتخاب خلیفه از طریق مشورت تأکید ورزیدند.
این صحیفه پس از نگارش به ابوعبیده بن جرّاح سپرده شد تا به مکه منتقل و در کعبه نگهداری شود. از طریق وحی، پیامبر(ص) از محتوای این نوشته آگاه شد و با خواندن آیاتی از قرآن، اقدام نویسندگان را نکوهش کرد.
ماجرای سوءقصد به پیامبر اسلام(ص) در گردنه کوه
بخش مهمی از روایت به نقشه‌ای برای آسیب‌رساندن به پیامبر اکرم(ص) مربوط می‌شود. طبق این نقل، گروهی تصمیم گرفتند در گردنه‌ای کوهستانی عقبه، شتر پیامبر(ص) را رم دهند تا حضرت از مسیر منحرف شود و به پایین سقوط کند. (در گزارش‌های مرتبط، از حادثه‌ای مشابه در بازگشت سپاه اسلام از جنگ تبوک نیز یاد شده است).
هنگامی که پیامبر(ص) به گردنه رسید، از عمار یاسر خواستند افسار شتر را در دست بگیرد و حذیفه بن یمان نیز از پشت سر، مرکب را هدایت کند. در همین هنگام، گروهی از افراد نقاب‌دار به پیامبر(ص) نزدیک شدند.
پیامبر(ص) از حذیفه خواست مانع نزدیک‌شدن آنان شود. حذیفه نیز با حمله به مرکب‌های مهاجمان، آنان را از ادامه مسیر بازداشت و زمینه عبور پیامبر(ص) از گردنه را فراهم کرد.
پس از عبور از آن محل، پیامبر(ص) از حذیفه پرسید: آیا مهاجمان را شناخته است؟ حذیفه پاسخ داد که به دلیل تاریکی شب و پوشیده‌بودن چهره‌ها، تنها برخی از مرکب‌های آنان را تشخیص داده است.
در ادامه روایت، پیامبر(ص) با ذکر نام مهاجمان (که همگی از خواص جامعه اسلامی و بزرگان قبایل بودند) هدف آنها را آسیب‌رساندن به جان خود معرفی کرد و از حذیفه و عمار خواست این موضوع را پنهان نگه دارند.
غدیر؛ از عبرت‌های تاریخ تا بیداری نسل امروز
بررسی روایت سوءقصد به جان پیامبر اکرم(ص) در گردنه کوه و گزارش تدوین صحیفه ملعونه، ما را با بُعدی کمتر شناخته‌شده از حوادث پیش از رحلت پیامبر(ص) و مسئله جانشینی امیرالمؤمنین علی(ع) روبه‌رو می‌کند. این گزارش‌ها یادآور آن‌اند که برای فهم درست تاریخ اسلام، نباید تنها به حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) بسنده کرد، بلکه باید زمینه‌ها، مواضع و نقش افراد تأثیرگذار در روزهای پایانی حیات ایشان را نیز شناخت.
یکی از درس‌های مهم این حوادث برای امروز، ضرورت شناخت جریان‌های حق و باطل و نقش خواص در سرنوشت جامعه است. جایگاه صحابه یا سابقه همراهی با پیامبر(ص)، به‌تنهایی نباید ما را از بررسی عملکرد افراد و سنجش رفتار آنان با معیار حق بازدارد. محبت به پیامبر(ص) و اصحاب ایشان باید با بصیرت، شناخت و پیروی از حق همراه باشد، نه با چشم‌پوشی از پرسش‌های تاریخی.
این مسئله برای نسل جوان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ نسلی که برای شناخت هویت دینی خود، به تاریخی فراتر از روایت‌های ساده‌شده و آموخته‌های موروثی نیاز دارد. مطالعه منابع، بررسی گزارش‌های مربوط به غدیر و صحیفه ملعونه و شناخت جایگاه امیرالمؤمنین علی(ع)، می‌تواند به درک عمیق‌تری از ریشه‌های اختلاف در جهان اسلام و نقش تصمیم‌های خواص در مسیر تاریخ بینجامد. غدیر در این نگاه، تنها یادآور یک واقعه تاریخی نیست، بلکه دعوتی همیشگی به شناخت رهبری شایسته، وفاداری به عهد پیامبر(ص)، عدالت‌خواهی و ایستادگی در برابر تحریف حقیقت است.
امروز نیز جامعه‌ای که از بصیرت تاریخی محروم بماند، ممکن است در برابر فریب چهره‌های صاحب‌نفوذ آسیب‌پذیر شود و اختلاف‌ها را به‌جای بازگشت به معیارهای حق، به تعصب و تفرقه بسپارد. بنابراین، شناخت تاریخ صدر اسلام باید چراغی برای انتخاب‌های امروز ما باشد؛ نه وسیله‌ای برای توهین به پیروان مذاهب، بلکه راهی برای شناخت حقیقت و بازنگری شجاعانه در باورها.
از همه مسلمانان، به‌ویژه جوانان، دعوت می‌شود که با مراجعه مستقیم به منابع و بررسی منصفانه شواهد، درباره غدیر، جایگاه امام علی(ع) و حوادث پیرامون رحلت پیامبر(ص) بیشتر تحقیق کنند. چه‌بسا پرسشی که سال‌ها بی‌پاسخ مانده، آغاز شناختی تازه باشد؛ شناختی که انسان را به حقیقت نزدیک‌تر کند و در پرتو آن، جایگاه اهل‌بیت(ع) و مسئولیت پیروی آگاهانه از راه پیامبر اکرم(ص) روشن‌تر شود.
منابع
۱- دیلمی، حسن بن ابی‌الحسن محمد، إرشاد القلوب، جلد دوم، صفحه ۱۸۵
نگارنده: طاهره ندیمی تهرانی، محقق و پژوهشگر
..........................
پایان پیام
نظر شما