اگر بخواهیم عوامل تأثیرگذار بر حقوق زنان در جوامع بشرى را به اجمال مورد توجّه قرار دهیم، بخشى از آنها در زمره عوامل طبیعى و برخى در قلمرو شرایط اجتماعى و کارکردى جاى مى گیرد و بعضى به باورها و انگاره هاى فرهنگى باز مى گردد. تحقیق درباره این عوامل و سهم هریک در شکل گیرى حقوق انسانى و اجتماعى زنان، خود نیاز به پژوهشى جداگانه دارد و ما در این نوشته تنها درصدد این هستیم که موضوع حقوق زن را در آثار استاد مطهرى(ره) مورد بررسى قرار دهیم، آن هم از زاویه استنادهاى ایشان به قرآن و باورهاى وحیانى، چرا که آیات قرآن و نظریه هاى اسلامى در زمینه شخصیت و حقوق زن، خود تشکیل دهنده فرهنگ یا بخش مهمّى از فرهنگ جوامع اسلامى است. چنان که اشاره شد، شرایط اجتماعى و فرهنگى از جمله عوامل مهمّ رویکرد به حقوق زن و نوع نگرش و پردازش به آن است، و این امر سبب شده است تا موضوع (حقوق زن) در عصر حاضر با توجّه به دگرگونى هاى مهمّ اجتماعى و فرهنگى با شدّت و جدّیت بیشترى مطرح شود، و گاه با (فمنیسم) به نگرش ها و اظهارنظرهاى افراطى بینجامد!
در این فضاى پرتحوّل که بیشتر ابعاد زندگى و فرهنگى و روابط انسانى و اجتماعى دستخوش تغییرات و تجدیدنظرهاى بنیادى قرار گرفته است، بى تردید نگاه عطشناک و تحوّل طلب و انتقادگر نسل حاضر متوجّه آموزه هاى دینى و قرآنى نیز شده است و تلاش مى کند تا پاسخ پرسش هاى زیر را بیابد:
1. از دیدگاه قرآن، زن چگونه موجودى است؟
2. آیا زن از جهت شرافت و حیثیّت انسانى با مرد برابر است؟
3. دین براى زن و مرد، یک نوع حقوق و وظیفه و یا کیفر قرار داده یا تبعیض و تفاوت قائل شده است؟
4. آیا وضع قوانین نسبت به زن و مرد یکسان و مشابه است؟
5. نگرش دین به زن، نگرشى همراه با تکریم است یا تحقیر؟
6. آیا وضع مقررات ویژه اى مانند مهریه، وجوب نفقه زن بر مرد، حق مرد در طلاق، نصف بودن ارث زن، جواز تعدّد زوجات براى مردان، شهادت دو زن به جاى یک مرد، ریاست خانوادگیِ مرد، حق حضانت کودک و… نشانگر نگاه دین به زن به عنوان موجودى ضعیف تر و پایین تر نیست و این تفاوت ها اهانت به زن و تضییع حقوق او نیست؟
7. حضور کم رنگ زن در عرصه هاى سیاسى، اجتماعى و فرهنگى و قرار گرفتن او در حجاب و عفاف، مانع دست یابى او به حقوقش نیست؟ این بحث ها در زمان مرحوم شهید مطهرى مطرح بوده است، امّا نه به اندازه امروز که گروه هاى فمنیست تلاش هاى جدّى دارند و تشکل هایى را پدید آورده اند که زنان را به گزینش صفات مردانه تشویق مى کنند، و سعى در جایگزینى زن به جاى مرد در همه عرصه ها دارند، و براى دست یابى به برابرى زن و مرد خواستار تجدید ساختار جامعه شده اند، زیرا نظام کنونى جامعه به گمان آنها حاصل قرن ها تسلط مردانه است. اینان خواستار نابودى گرایش ها و پندارهاى سنّتى هستند و راه حلى که براى احقاق حقوق زن پیشنهاد مى کنند، یک نوع راه حل ضدّدینى است که باید هرگونه توصیه اى که دین، طبیعت، سنّت یا خانواده ارائه مى دهد در آن نادیده گرفته شود. بدون شک همان گونه که در گذشته دیدگاه هاى مردسالارى و تحقیرآمیز نسبت به زنان، به زیان هم مردان و هم زنان انجامیده است، باورهاى افراطى فمنیسم با ایده زن سالارى و زن مدارى نیز بیش از پیش به زیان زن و مرد خواهد بود.
در حقوق اسلامى، مرد مجاز است که بیش از یک همسر انتخاب کند، در صورتى که
زن حق ندارد چند همسر برگزیند، زیرا طبیعى ترین شکل ازدواج و زناشویى تک
همسرى است؟ اما باید دانست چندهمسرى مردان نیز باعث پیامدهاى ناگوار روحى،
تربیتى، اخلاقى و حقوقى است. در قرآن مى خوانیم: (وان خفتم ألاّ تقسطوا فى
الیتامى فانکحوا ما طاب لکم من النّساء مثنى وثلث ورباع فان خفتم ألاّ
تعدلوا فواحدة أو ما ملکت ایمانکم ذلک ادنى الاّ تعولوا) نساء/3 اگر شما را
بیم آن است که در کار یتیمان عدالت نورزید، از زنان هرچه شما را پسند
افتد، دودو، و سه سه و چهارچهار به نکاح درآورید و اگر بیم آن دارید که به
عدالت رفتار نکنید تنها یک زن بگیرید یا آنچه مالک آن شوید، این راهى بهتر
است که مرتکب ستم نگردید.
پاورقی
1. مطهرى، مرتضى، نظام حقوق زن در اسلام، انتشارات صدرا، قم، 25.
2. همان، 111.
3. همان، 112.
4. همان، 115.
5. تورات، سفر پیدایش، باب 2، آیه 22 و 23 و نیز باب 19 آیه 19.
6. برگرفته از بحث هاى استاد شهید در کتاب آشنایى با قرآن، 35/1 و فطرت، 19.
7. تورات، سفر پیدایش، باب 3.
8. مطهرى، مرتضى، نظام حقوق زن در اسلام، 116.
9. همان.
10. همان، 117.
11. همان، 119.
12. حرّ عاملى، وسائل الشیعه، 3/3; مطهرى، مرتضى، اخلاق جنسى در اسلام و جهان غرب، 14 - 15.
13. همان، 16.
14. براى آگاهى بیشتر بنگرید به: مسأله حجاب و نظام حقوق زن در اسلام صفحه 121 به بعد.
15. ماهنامه کیان، شماره 48، صفحه 6.
16. همان، 7.
17. مطهرى، مرتضى، نظام حقوق زن در اسلام، 190.
18. همان، 197.
19. همان، 201.
20. همان، 203.
21. همان، 209.
22. همان، 210.
23. همان، 211.
24. همان، 217.
25. همان، 221.
26. همان، 224.
27. همان، 225.
28. همان، 235.
29. همان، 238.
30. همان، 254.
31. همان، 247.
32. همان، 251.
33. همو، مسأله حجاب، 111.
34. همو، نظام حقوق زن در اسلام، 219.
35. همان، 225.
36. همان، 283.
37. همان، 285.
38. همان، 301.
39. همان، 305.
40. همان، 316.
41. همان، 322 و 323.
42. همان، 414.
43. همان، 422.
