خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: ویژگیهای سوره فتح چیست؟ پیام و آموزههای آن چیست؟ خواص و فضائل آن چگونه است؟ فضای نزول و دلیل نامگذاری آن به «فتح» چیست؟ مراد از «فتح مبین» چیست؟
سوره فتح چهلوهشتمین سوره در چینش کنونی قرآن به شمار میآید و در جزء ۲۶ قرآن قرار گرفته است. این سوره، در ترتیب نزول، صدودوازدهمین سوره است و بعد از سوره صف نازل شده است. (۱)، (۲) سوره فتح از سورههای مدنی (۳) و دارای ۲۹ آیه است. فتح در لغت به معنای «گشایش» و «پیروزی» است و چون آیه اول این سوره مشتمل بر بیان «فتح مبین» (۴) و پیروزی پیامبر صلیاللهعلیهوآله بر مشرکان بعد از امضای پیمان صلح حدیبیه میباشد، این سوره به «فتح» نامگذاری شده است.
فضای نزول سوره فتح
در سال ششم هجری پیامبر صلیاللهعلیهوآله در مدینه در عالم رؤیا دید که همراه یارانش وارد مسجدالحرام شدهاند و مناسک عمره انجام میدهند (۵) بر همین اساس، پیامبر صلیاللهعلیهوآله به همراه عدهای از مسلمانان برای انجام مراسم عمره عازم مکه شدند. ظاهر حرکت پیامبر صلیاللهعلیهوآله بهخوبی نشان میداد که هدفی جز انجام این عبادت بزرگ ندارد؛ اما مشرکان اجازه ورود ایشان به مکه را ندادند و پیامبر صلیاللهعلیهوآله و یارانش در حدیبیه (۶) متوقف شدند. (۷) در آنجا ماجرای مفصلی پیش آمد که به عقد قرارداد صلحی میان پیامبر و مشرکان مکه به نام صلح حدیبیه منتهی شد.
پیامبر صلیاللهعلیهوآله به یارانش دستور داد که شترهای خود را در همانجا قربانی کنند، سرهای خود را بتراشند و از احرام بیرون آیند و بهسوی مدینه بازگردند. بعد از امضای صلح حدیبیه، مسلمانان محزون و اندوهگین به سمت مدینه حرکت کردند، طوفانی از غم و اندوه مسلمانان را فراگرفت و انبوهی از ناراحتیها و گاه شک و تردید بر افراد ضعیفالإیمان غالب شد. در این هنگام سوره فتح بر پیامبر صلیاللهعلیهوآله نازل شد و چهره حضرت را مسرور و شادمان کرد و امید به آیندهای روشن را برای مسلمانان به ارمغان آورد. (۸)
محتوای سوره فتح
سوره فتح مشتمل بر داستان حدیبیه، تحقق رؤیای پیامبر صلیاللهعلیهوآله مبنی بر ورود به مسجدالحرام و انجام مناسک عمره، کارشکنی و تخلف منافقان از همراهی پیامبر، ممانعت مشرکان از ورود پیامبر صلیاللهعلیهوآله و مسلمانان به مکه میباشد و هدف کلان و غرض کلی سوره، بیانگر نعمت فتح و پیروزی و وعده پاداش الهی بر استقامت و پیروی مؤمنان از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله است. (۹) محتوای سوره فتح را نوید پیروزی مسلمانان بر مشرکان، افزایش تعداد یکتاپرستان و پاداش آنان در دنیا و آخرت، بخشش و مغفرت مجاهدان، انذار به منافقان و توصیف سیمای یاران پیامبر صلیاللهعلیهوآله تشکیل میدهد. محتوای آیات این سوره فوقالعاده حساس و سرنوشتساز است و آموزههای آن برای مسلمانان امروز در برابر حوادث گوناگونی که جوامع اسلامی با آن درگیر هستند الهام آفرین است. (۱۰)
سوره فتح مشتمل بر آیات نامداری چون: آیه «فتح»، (۱۱) آیه «بیعت رضوان» (۱۲) و آیه «سنت الهی» (۱۳) میباشد.
فضائل و خواص سوره فتح
در فضیلت تلاوت سوره فتح، روایات بسیاری نقل شده است. بر این اساس، هر کس این سوره را قرائت کند، پاداشی همسان با کسی خواهد داشت که در فتح مکه همراه پیامبر صلیاللهعلیهوآله بوده یا در بیعت رضوان با او بیعت کرده است. (۱۴) همچنین از امام صادق علیهالسلام نقل شده که مداومت بر تلاوت این سوره، اموال و خانواده را از تلف و آسیب حفظ میکند و قاری آن در قیامت در زمره بندگان شایسته خدا قرار گرفته و با شراب گوارای بهشتی پذیرایی میشود. (۱۵) مصون ماندن از خطرات، رفع ترس و در امان ماندن از شر ستمگران، از خواص این سوره شمرده شده است. (۱۶) ناگفته پیداست که این خواص و فضائل مربوط به تلاوت همراه با تفکر و عمل است.
سوره فتح در فضایی نازل شد که مسلمانان غرق در اندوه و غم بودند و نزول این سوره موجب سرور و شادمانی پیامبر صلیاللهعلیهوآله و مسلمانان شد، ازاینرو قرائت و توجه به مضامین آن به هنگام غم و اندوه، میتواند زمینه امید به وعده الهی را فراهم سازد. (۱۷)
امام خامنهای (دامظله) رهبر معظم انقلاب اسلامی در سال ۱۴۰۳ ه. ش. پس از عملیات طوفان الاقصی که درگیری بین نیروهای مقاومت و رژیم صهیونیستی افزایش یافته بود، به مردم توصیه کردند برای پیروزی جبهه مقاومت این سوره را بخوانند. (۱۸)
نتیجه:
۱. سوره فتح چهلوهشتمین سوره در قرآن کریم و دارای ۲۹ آیه میباشد. در آیه اول آن سخن از «فتح مبین» به میان آمده و به همین دلیل، این سوره به «فتح» نامگذاری شده است.
۲. بعد از امضای صلح حدیبیه، طوفانی از غم و اندوه مسلمانان را فراگرفت و گاه شک و تردید بر افراد ضعیفالإیمان غالب شد. در این هنگام سوره فتح بر پیامبر صلیاللهعلیهوآله نازل شد و چهره حضرت را مسرور و شادمان کرد و امید به آیندهای روشن را برای مسلمانان به ارمغان آورد.
۳. غرض کلی سوره فتح، بیانگر نعمت فتح و پیروزی و وعده پاداش الهی بر استقامت مؤمنان است و محتوای آن مشتمل بر نوید پیروزی مسلمانان بر مشرکان است. محتوای این سوره سرنوشتساز است و آموزههای آن برای مسلمانان امروز در برابر حوادث گوناگونی که جوامع اسلامی با آن درگیر هستند الهامبخش است.
۴. در فضیلت و خواص تلاوت سوره فتح، روایات بسیاری نقل شده است و ناگفته پیداست که این خواص و فضائل مربوط به تلاوت همراه با تفکر و عمل است. قرائت سوره فتح و توجه به مضامین آن به هنگام غم و اندوه، میتواند زمینه امید به وعده الهی را فراهم سازد؛ چنانکه قرائت آن برای پیروزی جبهه مقاومت، از جانب امام خامنهای (دامظله) توصیه شده است.
برای مطالعه بیشتر:
خرمشاهی، قوام الدین، «سوره فتح» در دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی، به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران: دوستان - ناهید، ۱۳۷۷ ش.
صفوی، سلمان، «سوره فتح»، در دانشنامه معاصر قرآن کریم، قم، انتشارات سلمان آزاده، ۱۳۹۶ ش.
خامهگر، محمد، مجموعه کامل ساختار سورههای قرآن کریم، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ ش.
پینوشتها:
۱. معرفت، محمدهادی، (۱۴۱۰ ق) التمهید فی علوم القرآن، حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، قم، چ سوم، ج ۱، ص ۱۳۸.
۲. لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سورههای قرآن مختلف است.
۳. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ ق، ج ۱۸، ص ۲۵۲.
۴. «إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُّبِینًا» (فتح/۱)؛ بهیقین ما تو را پیروزی آشکاری دادیم.
۵. «لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنینَ مُحَلِّقینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرینَ لا تَخافُونَ فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِکَ فَتْحاً قَریباً؛ (فتح/۲۷) بهیقین خداوند رؤیای فرستاده خود را به حقّ تحقق بخشید که (در خواب به او گفته بود) شما حتماً به خواست خداوند، در حال امن و درحالیکه سرهایتان را تراشیده و موی و ناخن خود را کوتاه کردهاید و بیمی (از کسی) ندارید وارد مسجدالحرام خواهید شد، پس خداوند آنچه را شما نمیدانستید (که این وعده مربوط به سال بعد و در تأخیر آن حکمتهاست) دانست و پیش از آن پیروزی نزدیکی قرار داد (صلح حدیبیه را که درواقع فتحی بزرگ بود).» (مشکینی اردبیلی، علی، (۱۳۸۱ ش) ترجمه قرآن، نشر الهادی، قم، دوم)
۶. حدیبیه قریهای در نزدیکی مکه بود که حدود بیست کیلومتر تا مکه فاصله داشت.
۷. مشرکان با این کار درواقع تمام سنتهایی را که درزمینة امنیت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زیر پا گذاردند، چراکه آنها معتقد بودند در ماههای حرام (ازجمله ماه ذیالقعده که پیامبر صلیاللهعلیهوآله در آن ماه قصد عمره داشت) و مخصوصاً در حال احرام نباید مانع هیچکس شوند، حتی اگر کسی قاتل پدر خویش را در این ایام و در این مراسم میدیدند ابداً متعرض او نمیشدند.
۸. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق، مصحح، موسوی جزایری، سید طیب، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ ق، ج ۲، ص ۳۰۹؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ ش، ص ۱۶۶؛ مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش، ج ۲۲، ص ۵.
۹. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ ق، ج ۱۸، ص ۲۵۱.
۱۰. مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش، ج۲۲، ص ۷-۶.
۱۱. «إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُّبِینًا؛ (فتح/۱) بهیقین ما تو را پیروزی آشکاری دادیم.»
۱۲. «لَّقَدْ رَضیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تحَْتَ الشَّجَرَهِ فَعَلِمَ مَا فیِ قُلُوبهِمْ فَأَنزَلَ السَّکِینَهَ عَلَیهِمْ وَ أَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِیبًا؛ (فتح/۱۸) بیتردید خداوند از مؤمنان هنگامیکه در زیر آن درخت (سدر در حدیبیه) با تو بیعت میکردند خشنود گردید، پس آنچه را در دلهای آنان بود (از اخلاص و حسن نیّت) دانست، درنتیجه بر آنان آرامش و اطمینان (قلب) نازل کرد و پیروزی نزدیکی (پیروزی خیبر) را به آنها پاداش داد.» (مشکینی اردبیلی، علی، (۱۳۸۱ ش) ترجمه قرآن، نشر الهادی، قم، دوم).
۱۳. «سُنَّهَ اللَّهِ الَّتی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّهِ اللَّهِ تَبْدیلاً؛ (فتح/۲۳) (این پیروزی انبیا) سنّت الهی است که پیشازاین (تقدیرش در لوح محفوظ و جریانش در امتها) گذشته است و هرگز برای سنّت خدا تبدیلی نمییابی.» (مشکینی اردبیلی، علی، (۱۳۸۱ ش) ترجمه قرآن، نشر الهادی، قم، دوم).
۱۴. «مَنْ قَرَأَ هَذِهِ السُّورَهَ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ کَمَنْ بَایَعَ النَّبِیَّ صلیاللهعلیهوآله تَحْتَ الشَّجَرَهِ وَ أَوْفَی بِبَیْعَتِهِ وَ کَمَنْ شَهِدَ مَعَ النَّبِیِّ صلیاللهعلیهوآله یَوْمَ فَتْحِ مَکَّه.» (طبرسی، همان، ج ۹، ص ۱۶۵)
۱۵. «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهالسلام قَالَ: حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ وَ نِسَاءَکُمْ وَ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ مِنَ التَّلَفِ بِقِرَاءَهِ إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً فَإِنَّهُ إِذَا کَانَ مِمَّنْ یُدْمِنُ قِرَاءَتَهَا نَادَی مُنَادٍ یَوْمَ الْقِیَامَهِ حَتَّی یُسْمِعَ الْخَلَائِقَ أَنْتَ مِنْ عِبَادِیَ الْمُخْلَصِینَ أَلْحِقُوهُ بِالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِی وَ أَدْخِلُوهُ جَنَّاتِ النَّعِیمِ وَ اسْقُوهُ مِنَ الرَّحِیقِ الْمَخْتُومِ بِمِزَاجِ الْکَافُورِ.» (ابنبابویه، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم، دار الشریف الرضی للنشر، ۱۴۰۶ ق، ص ۱۱۵).
۱۶. بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، موسسه بعثت، ۱۴۱۵ ق، ج ۵، ص ۷۷؛ کفعمی، ابراهیم بن علی عاملی، المصباح للکفعمی (جنه الأمان الواقیه) - قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۵ ق، ص ۴۵۷.
۱۷. مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش، ج ۲۲، ص ۷.
۱۸. سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آبان ۱۴۰۳ ش، تاریخ بازدید: ۱۲ مهر ۱۴۰۴ ش.
نظر شما