۳۰ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۶:۰۲
 فضیلت گلاب؛ نگاهی به ابعاد معنوی و برکات دنیوی در پرتو کلام امام صادق (ع) و آموزه‌های قرآنی

حدیثی از حضرت امام صادق(ع) درباره استفاده از گلاب در روز اول ماه رمضان، برکات مادی و معنوی آن را شامل ایمنی از خواری، ناداری و بیماری برسام بیان می‌کنند. این توصیه ساده، نمایانگر نگاه جامع اسلام به سلامت جسم و روح است.

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: در آموزه‌های غنی اسلام، علاوه بر تأکید بر امور معنوی و اخلاقی، به جنبه‌های مادی و بهداشتی زندگی نیز توجه ویژه‌ای شده است. روایات معصومین (ع) سرشار از دستورالعمل‌هایی است که سلامت جسم و جان را در کنار هم تأمین می‌کنند. یکی از این سفارش‌های ارزشمند و کمتر توجه شده، حدیثی نورانی از امام جعفر صادق (ع) در مورد استفاده از گلاب است. ایشان می‌فرمایند:

«أَنَّ مَنْ ضَرَبَ وَجْهَهُ بِکَفِّ مَاءِ وَرْدٍ أَمِنَ ذَلِکَ الْیَوْمَ مِنَ الْمَذَلَّهِ وَ الْفَقْرِ وَ مَنْ وَضَعَ عَلَی رَأْسِهِ مِنْ مَاءِ وَرْدٍ أَمِنَ تِلْکَ السَّنَهَ مِنَ الْبِرْسَامِ وَ لَا تَدَعُوا مَا نُوصِیکُمْ»(۱) بِهِ»«هرکس با کف دست خود گلاب بر روی خود بزند، در آن روز از خواری و ناداری ایمن می‌ماند و هرکس گلاب بر سر خود بزند، در آن سال از برسام ایمن می‌ماند. پس هرگز این سفارش ما را ترک نکنید.»

بخش اول: شرح حدیث و مفاهیم آن: گلاب؛ هدیه‌ای از جنس بهشت و جایگاه آن در فرهنگ اسلامی

گلاب که از تقطیر گلبرگ‌های محمدی (گل سرخ) به دست می‌آید، در فرهنگ اسلامی و ایرانی از جایگاه والایی برخوردار است. عطر خوش و دل‌انگیز آن، یادآور لطافت‌های معنوی است و در مراسم مذهبی، اعیاد، زیارات و آیین‌های سنتی کاربرد فراوان دارد. از خوشبو کردن فضا تا تطهیر اماکن متبرکه و حتی در طب سنتی، گلاب همواره نمادی از پاکی و طراوت بوده است.

امام صادق (ع) در این حدیث، مسلمانان را به استفاده از این نعمت الهی و بهره‌مندی از برکات آن تشویق می‌کنند که خود نشان از عمق نگاه ائمه (علیهم السلام) به تمامی ابعاد زندگی انسان دارد.

ایمنی از خواری و تنگدستی (الْمَذَلَّهِ وَ الْفَقْرِ): جلوه‌ای از عزت مؤمن

امام (علیه السلام) اولین اثر گلاب زدن به صورت را، ایمنی از دو پدیده ناخوشایند «ذلت» و «فقر» در آن روز بیان می‌کنند. «ذلت» به معنای خواری، حقارت و سرشکستگی است که در مقابل «عزت» قرار می‌گیرد؛ عزتی که شایسته هر مؤمن راستینی است. «فقر» نیز به معنای تنگدستی، نیازمندی و وابستگی مادی است که در تعاریف قرآنی و روایی، با بی‌نیازی و استغنای روح در تضاد است. از منظر روایات اهل بیت (ع)، مؤمن باید همواره عزیز و بی‌نیاز (از غیر خدا) باشد.

امام صادق (ع) خود در حدیث دیگری می‌فرمایند: «خداوند کار مؤمن را به خودش واگذار کرده، اما به او اجازه نداده است که خود را ذلیل و خوار نماید.»(۲) استفاده از گلاب، به عنوان یک عمل مستحب، خوشبوکننده و آرامش‌بخش، می‌تواند در تقویت روحیه انسان، افزایش اعتماد به نفس و ایجاد حالتی از پاکیزگی و نشاط درونی نقش داشته باشد.

این امر به نوبه خود، فرد را برای حضوری شرافتمندانه و فعالانه در جامعه آماده می‌سازد و می‌تواند زمینه‌ساز عزت حقیقی و بی‌نیازی او از غیر خدا گردد. این «ایمنی» نه به معنای نفی مطلق فقر و خواری، بلکه به معنای مصونیت از آثار مخرب و ذلت‌بار آن‌هاست.

ایمنی از بیماری برسام (الْبِرْسَامِ): حکمت طبّی و پیشگیرانه

دومین اثر این سفارش امام(ع)، که با گذاشتن گلاب بر سر حاصل می‌شود، ایمنی از بیماری «برسام» در آن سال است. «برسام» در طب قدیم به نوعی بیماری التهابی و گاهی خطرناک در ناحیه سر و مغز یا پرده‌های آن اطلاق می‌شده که با سردرد شدید و تب همراه بوده است. این بخش از حدیث شریف، به خواص درمانی و پیشگیرانه گلاب اشاره دارد.

گلاب به دلیل طبع معتدل و خواص ضدالتهابی، آرامش‌بخش و خنک‌کننده‌ای که دارد، می‌تواند در پیشگیری و حتی تسکین بسیاری از بیماری‌ها، به ویژه آن دسته از بیماری‌هایی که ریشه در التهابات یا استرس‌های عصبی دارند، مؤثر باشد. قرار دادن گلاب بر سر، علاوه بر تأثیرات فیزیکی، می‌تواند به آرامش اعصاب و روان کمک کرده و از بروز بیماری‌های ناشی از فشارهای روانی نیز جلوگیری نماید. این توصیه، نشانه‌ای از نگاه جامع اسلام به سلامت جسم و روح انسان است.

تأکید بر مداومت:پس هرگز این سفارش ما را ترک نکنید

«پس هرگز این سفارش ما را ترک نکنید»، نشان‌دهنده اهمیت و جایگاه ویژه این عمل از دیدگاه امام معصوم (ع) است. این تأکید، مسلمانان را به مداومت و استمرار بر این کار خیر و پربرکت ترغیب می‌کند و نشان می‌دهد که این دستورالعمل به ظاهر ساده، آکنده از برکات مادی و معنوی است که نباید از آن غافل شد. این امر، گوشزدی است برای توجه به سنت‌های اهل بیت (ع) که گاه در سادگی خود، حکمت‌های عمیقی را نهفته دارند.

بخش دوم: پیوند حدیث با آیات قرآن کریم

برای درک عمیق‌تر و جامع‌تر مفاهیم مطرح شده در این حدیث شریف (عزت، گشایش روزی، شفا و حکمت الهی)، به سه آیه از قرآن کریم اشاره می‌کنیم که در راستای تبیین این فضایل و برکات هستند:
آیه اول: در مورد عزت و کرامت مؤمنان:

«و لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لکِنَّ الْمُنافِقِینَ لا یَعْلَمُونَ»
ترجمه: «و عزت، ویژه خدا و رسول او و مؤمنان است؛ ولی منافقان نمی‌دانند.» (۳)

این آیه به وضوح بیان می‌کند که عزت واقعی و شکست‌ناپذیری از آن خداوند است و او این عزت را به پیامبر (ص) و مؤمنان نیز عطا کرده است. حدیث امام صادق (ع) نیز راهکاری عملی (استعمال گلاب) برای دست‌یابی به این عزت الهی و مصون ماندن از خواری ارائه می‌دهد. مؤمن با تبعیت از این دستور، خود را در مسیر عزتی قرار می‌دهد که خداوند برای بندگانش مقرر داشته است. این عزت، نه تنها به معنای عدم ذلت در برابر انسان‌هاست، بلکه فراتر از آن، به معنای عزتمندی روح، اراده قوی و اعتماد به نفس نشأت گرفته از توکل به پروردگار است. گلاب زدن که عملی از سر طراوت و پاکیزگی است، می‌تواند این حس عزت و استقلال روحی را در انسان تقویت کند و او را از ذلت نفس و خواری در برابر مشکلات درونی و بیرونی ایمن بدارد.

آیه دوم: در مورد گشایش روزی و برکت الهی

«وَمَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ»
 «و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌سازد، و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد.» (۴)

این آیه به روشنی بیان می‌کند که تقوای الهی و تبعیت از دستورات خداوند، عامل گشایش در امور و روزی رسانی از راه‌هایی است که انسان هرگز انتظار آن را ندارد. عمل به توصیه امام صادق (ع) برای استفاده از گلاب، هرچند ظاهری ساده دارد، اما در باطن، نوعی تقوا و تبعیت از سنت اهل بیت (ع) است. این تبعیت، به اذن الهی، می‌تواند برکات مادی و معنوی، از جمله گشایش در روزی و دفع فقر را به همراه داشته باشد. از این رو، ایمنی از ناداری که در حدیث به آن اشاره شده، می‌تواند در پرتو چنین دستورات و تبعیت از آن معنا یابد.

آیه سوم: در مورد شفا و حکمت الهی

«وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِینَ»
«و ما آنچه را برای مؤمنان مایه شفا و رحمت است، از قرآن نازل می‌کنیم.» (۵)

این آیه اگرچه به شفابخشی قرآن اشاره دارد، اما می‌توان آن را به عنوان نمادی از این حقیقت در نظر گرفت که خداوند در آموزه‌های دینی خود، شفا و رحمت را برای بندگانش قرار داده است.

حدیث امام صادق (علیه السلام) نیز که به ایمنی از بیماری «برسام» با استفاده از گلاب اشاره دارد، در همین راستا قابل تفسیر است. حکمت الهی اقتضا می‌کند که خداوند اسباب شفا و پیشگیری از بیماری‌ها را در طبیعت و نیز در قالب توصیه‌های معصومین (ع) قرار دهد. گلاب به عنوان یک ماده طبیعی با خواص درمانی، یکی از این اسباب الهی است که با پیروی از دستور معصوم، می‌تواند در سلامت جسم و جان انسان مؤثر باشد. این حدیث نشان می‌دهد که شفا تنها از طریق داروهای شیمیایی نیست، بلکه می‌تواند از طریق عمل به دستورات دینی و بهره‌گیری از مواهب طبیعت نیز حاصل شود.

آیه چهارم: در باب شکرگزاری و افزایش نعمت

«لَئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَلَئِن کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ»
«اگر شکرگزاری کنید، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود؛ و اگر کفران کنید، مجازاتم شدید است.» (۶)

این آیه یک اصل کلی و بسیار مهم را در نظام هستی بیان می‌کند: شکرگزاری از نعمات الهی، موجب افزایش و فزونی آن‌ها می‌شود، در حالی که کفران نعمت، به زوال و کاهش آن می‌انجامد. عمل به توصیه امام صادق (ع) برای استفاده از گلاب، نوعی شکرگزاری عملی از نعمات الهی (از جمله نعمت سلامت و عطرهای خوش طبیعت) و همچنین شکرگزاری از هدایت ائمه معصومین (ع) است. این شکرگزاری، در پی خود برکت و فزونی نعمت را به همراه خواهد داشت، که می‌تواند شامل ایمنی از خواری و فقر و نیز سلامت جسم از بیماری‌هایی چون «برسام» باشد. در واقع، این عمل کوچک، نشانی از ادب بندگی و قدردانی از الطاف بی‌کران الهی است که وعده فزونی نعمت را در پی دارد.

در مجموع، حدیث شریف امام صادق (ع) درباره فضیلت گلاب در روز اول ماه رمضان، نمونه‌ای بارز از نگاه جامع و پرحکمت اسلام به ابعاد مختلف زندگی انسان است. این حدیث، ضمن تأکید بر سلامت جسم و روان، به عزت و بی‌نیازی مؤمن نیز اشاره دارد که همگی در پرتو اطاعت از دستورات الهی و تبعیت از راهنمایی‌های ائمه معصومین (ع) حاصل می‌شود.

همانگونه که آیات قرآن کریم نیز بر اهمیت عزت مؤمن، گشایش روزی از طریق تقوا، شفابخشی تعالیم الهی و افزایش نعمت به واسطه شکرگزاری تأکید دارند، این حدیث نیز راهکاری ساده اما عمیق را برای دستیابی به این برکات ارائه می‌دهد. عمل به این توصیه نه تنها به عنوان یک سنت زیبا، بلکه به عنوان نمادی از پیروی از اهل بیت (ع) و بهره‌مندی از حکمت الهی، می‌تواند سعادت و آرامش را برای انسان به ارمغان آورد. باشد که با مداومت بر اینگونه دستورات، از برکات بی‌پایان دین مبین اسلام بهره‌مند شویم.


پی نوشت:

۱.اقبال الاعمال، جزء اول، أبواب أحکام ماه رمضان
۲.مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، ج ۱، ص ۸۹
۳.سوره منافقون/ آیه ۸
۴.سوره طلاق/ آیات ۲ و ۳
۵.سوره اسراء/ آیه ۸۲
۶.سوره ابراهیم/ آیه ۷

بانو فیروزه دلداری، پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی

..........................

پایان پیام

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha