روزه‌داریِ رسانه‌ای یا هنرِ ندیدن برای بهتر دیدن حقیقت

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: حجت الاسلام و المسلمین محمد حسین امین، نویسنده و پژوهشگر دینی، در نوشتاری اختصاصی برای ابنا، نگاهی به چگونگی مدیریت مطالعه اخبار در شرایط بحران جنگی پرداخته است.

 جهان امروز، میدان نبرد روایت‌هاست و هدف اصلی در این میدان، چیزی جز «قلب انسان» نیست. اخبار بد، از حوادث طبیعی گرفته تا جنایات جنگی و تلاطم‌های اقتصادی، به گونه‌ای طراحی و منتشر می‌شوند که گویی شرّ بر جهان مستولی شده است. اما برای یک انسانِ معتقد، خبرها تنها پوسته‌ای از واقعیت هستند؛ حال آنکه حقیقتِ عالم در جای دیگری رقم می‌خورد. ناامیدی در این فضا، نه یک واکنش طبیعی، بلکه تسلیم شدن در برابر نقشه‌ی شومی است که می‌خواهد پیوند مخلوق با خالق را بگسلد.

بازخوانی هندسه عالم؛ فراتر از تیتر اخبار

نخستین گام برای در امان ماندن از هجمه‌ی اخبار ناگوار، اصلاح دیدگاه نسبت به جهان است. قرآن کریم به ما می‌آموزد که جهان صاحب دارد و هیچ برگی بدون اذن او بر زمین نمی‌افتد: «وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا یَعْلَمُهَا»[۱]. اخبار بد هر چقدر هم هولناک باشند، در دایره قدرت و تدبیر الهی قرار دارند. وقتی بدانیم که «خداوند» بر کلّ هستی احاطه دارد، دیگر خبرها را از زاویه رها شدنِ جهان به حال خود نمی‌بینیم. این نگاه، به انسان سکینه‌ای می‌بخشد که حتی در میانه آشوب نیز، آرامش درونی‌اش سلب نمی‌شود.

ناامیدی، ریشه در «دیدنِ اسباب و ندیدنِ مسبب‌الاسباب» دارد. کسی که تنها به صفحه تلویزیون یا گوشی همراهش خیره می‌شود، قدرت‌های مادی را بزرگ و گره‌ها را ناگشودنی می‌بیند. اما دین به ما می‌آموزد که اخبار، تنها بخشی از صورتِ دنیاست و باطنِ دنیا به دست خداست. 

باید بدانیم که بسیاری از اخبار بد با هدف ایجاد «ترس» تولید و منتشر می شوند. در حالی که اگر دل در گرو ایمانِ متکی به خدایی باشد که قدرت او ما فوق همه قدرتهاست، دل مقهور این اخبار نمی شود و استرس، از آن متولد نمی گردد. ایمانی که به ما آموخته: سنّت الهی این است که « انّ مع العسر یسرا، فانّ مع العسر یسرا»انتخاب با ماست که به «بوق‌های یأس» گوش بسپاریم یا به «ترنم وحی» که می‌گوید پس از هر سختی، آسانی است. در واقع، مدیریت ذهن در برابر اخبار، یک جهاد اکبر در دنیای مدرن محسوب می‌شود.

مدیریت ورودی‌های روح

در آموزه‌های دینی، همان‌طور که نسبت به لقمه‌ی غذا حساسیت وجود دارد، نسبت به «لقمه‌های شنیداری و دیداری» نیز تاکید شده است. روح انسان ظرفیتی محدود دارد و اگر با انبوه اخبار تلخ و بیهوده پر شود، مجالی برای جوانه‌ی امید باقی نمی‌ماند. امام حسن مجتبی (ع) می‌فرمایند: «عجب دارم از کسانی که در غذای جسم خود فکر می‌کنند، اما در غذای روح و جان خویش تأمل نمی‌نمایند»[۴]. این یعنی ما حق داریم و موظفیم که از خودمان در برابر بمباران خبری محافظت کنیم.

پرهیز از «فضولیِ خبری» (کنجکاوی در اخبار بیهوده و استرس‌زا) یک ضرورت اخلاقی است. بسیاری از اخباری که ما را مضطرب می‌کنند، نه بر آگاهی ما می‌افزایند و نه توان تغییر آن‌ها را داریم؛ پس چرا باید آینه جان را به غبار آن‌ها آلوده کنیم؟ اسلام به ما می‌آموزد که وقت، گران‌بهاترین سرمایه است. در دوران غیبت و فتنه‌ها، توصیه شده است که مؤمن به اصلاح امور خود و اطرافیانش بپردازد و از غرق شدن در هیاهوهای باطل بپرهیزد. این به معنای بی‌تفاوتی نیست، بلکه به معنای «حفظ توان برای اقدام موثر» است.

اگر خبر بدی شنیدیم، باید آن را با ذکر و دعا تلطیف کنیم. دعا، نه فرار از واقعیت، بلکه اتصال به منبع قدرت است. وقتی خبرهای بد زیاد می‌شود، پناه بردن به سپرِ مقاومِ « ولایت اهل بیت(ع) و تلاوت آیات نویدبخش»، باعث می‌شود که روح ما از فرسودگی نجات یابد. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «عجبت لمن فزع من أربع کیف لا یفزع إلی أربع...»[۵]؛ تعجب می‌کنم از کسی که می‌ترسد اما به ذکر «حسبنا الله و نعم الوکیل» پناه نمی‌برد. این ذکرها، پادتنِ سموم خبری هستند که مانع از انتشار ناامیدی در قلب می‌شوند.

کنشگری به جای انفعال؛ امید در پرتو عمل

ناامیدی محصولِ «تماشاچی بودن» است. وقتی فقط بیننده‌ی مصائب باشیم، احساس پوچی و ناتوانی می‌کنیم. اما اسلام ما را به «عمل» فرا می‌خواند. کوچکترین کار خیر، بزرگترین دشمن ناامیدی است. اگر خبر از فقر می‌رسد، دستگیری کنیم؛ اگر خبر از جنگ می‌رسد، تبیین و دعا کنیم. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «اگر قیامت برپا شد و در دست یکی از شما نهالی بود، اگر می‌تواند، پیش از آنکه برخیزد آن را بکارد»[۶]. این یعنی حتی در آستانه فروپاشی جهان هم، وظیفه ما «کاشتن» است نه «کندن» و «ناامید شدن».

امید در نگاه شیعی، پیوندی ناگسستنی با مفهوم «انتظار» دارد. انتظار، نه نشستن و غصه خوردن، بلکه آماده‌باش برای تغییر وضع موجود است. کسی که منتظر مصلح است، هر خبر بدی را نشانه‌ای از نیاز جهان به عدالت می‌بیند و انگیزه‌اش برای خودسازی و دگرسازی بیشتر می‌شود. در واقع، اخبار بد برای یک منتظر، هشدار بیدارباش است، نه لالاییِ یأس. او می‌داند که سیاهیِ شب، بشارت‌دهنده‌ی نزدیکیِ سپیده است: «أَلَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ»[۷].

در نهایت، باید به یاد داشته باشیم که پیروزی نهایی برای متقین است. این یک وعده‌ی تخلف‌ناپذیر الهی است. اخبار روزمره ممکن است تلخ باشند، اما تیتر آخرِ تاریخ را خداوند نوشته است: «جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ»[۸]. پس به جای غرق شدن در اخبارِ «شدن‌ها»، به اخبارِ «بودن‌ها» و «وعده‌ها» دل ببندیم. کسی که خدا را دارد، هرگز به بن‌بست نمی‌رسد؛ چرا که او خود، گشاینده‌ی تمام بن‌بست‌هاست.

منابع و پاورقی‌ها:

۱. قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۵۹.

۲. نهج‌البلاغه، حکمت ۱. (قَالَ علیه السلام: کُنْ فِی الْفِتْنَةِ کَابْنِ اللَّبُونِ لاَ ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ وَ لاَ ضَرْعٌ فَیُحْلَبَ).

۳. قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۶۸.

۴. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۱، ص ۲۱۸، دار إحیاء التراث العربی، بیروت.

۵. شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۳۹۲، دفتر انتشارات اسلامی، قم. (روایت مشهور به «ذکرهای چهارگانه» برای رفع ترس و اندوه).

۶. نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۴۶۰، مؤسسه آل‌البیت (ع)، قم. (إِنْ قَامَتِ اَلسَّاعَةُ وَ فِی یَدِ أَحَدِکُمُ اَلْفَسِیلَةُ فَإِنِ اِسْتَطَاعَ أَنْ لاَ یَقُومَ حَتَّی یَغْرِسَهَا فَلْیَغْرِسْهَا).

۷. قرآن کریم، سوره هود، آیه ۸۱. ۸. قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۸۱.