خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: قرآن مجید مکررا روی مسأله مراحل تکامل «جنین» در رحم مادر تکیه کرده و انسان ها را به مطالعه دقیق آن دعوت می کند، و آن را یکی از راههای رسیدن به معرفة الله، و همچنین یکی از طرق اثبات معاد برمی شمرد. خداوند در آیات ۱۲ الی ۱۴ سوره مومنون نخست به آفرینش انسان از عصاره گِل، و سپس از نطفه ای که در قرارگاه مطمئن رحم جای می گیرد اشاره کرده و بعد از ذکر این دو مرحله، به ذکر پنج مرحله دیگر پرداخته که مجموعا هفت مرحله را تشکیل می دهد:
۱- مرحله «علقه» که نطفه تبدیل به خون بسته ای می شود که عروق فراوان در آن وجود دارد.
۲- مرحله «مضغه» که این خون لخته شده به شکل قطعه گوشتی در می آید.
۳- مرحله «عظام» که سلّول های گوشتی همگی تبدیل به سلّول های استخوانی می شود.
۴- مرحله پوشش استخوان ها با گوشت فرا می رسد که عضلات سرتاسر استخوان ها را فرا می گیرد؛ «ثُمَّ کَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْمآ».
۵- در اینجا لحن قرآن عوض شده و خبر از تحوّل و آفرینش مهم و جدیدی درباره جنین می دهد؛ و به صورت یک تعبیر سر بسته و اسرارآمیز می گوید: (سپس آن را آفرینش تازه ای بخشیدیم)؛ «ثَمَّ أَنْشَأناهُ خَلْقآ اَخَرَ».
هنگامی که این مراحل هفتگانه پایان می یابد با جمله: «فَتَبَارَکَ اللهُ اَحْسَنُ الخالِقِیْنَ» زیباترین توصیف را درباره این خلقت عجیب می کند؛ جمله ای که در هیچ آیه دیگر قرآن و درباره آفرینش هیچ موجودی به کار نرفته است. آفرین بر این خلقت، و آفرین بر این قدرت نمائی و آفرین بر آن خالق بزرگ!
در اینکه منظور از این جمله سربسته (آفرینش جدید) چیست!؟ مفسّران تفسیرهای گوناگونی ذکر کرده اند. اما آنچه از همه مناسب تر به نظر می رسد همان رسیدن جنین به مرحله حیات انسانی است که حسّ و حرکت در آن پیدا شده، و به جنبش در می آید، و گام به جهان حیوانات و انسان ها می گذارد. قرآن از این جهش بزرگ و عجیب تعبیر به «انشاء» کرده؛ که اشاره به راهی طولانی است که انسان آن را در مدت کوتاهی طی می کند. در حدیثی از امام باقر(علیه السلام) می خوانیم که در تفسیر آیه «ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقآ آخَرَ» فرمود: «هُوَ نَفْخُ الرُّوْحِ فِیْهِ» (۱)؛ (منظور دمیدن روح در او است).
درست است که جنین از همان لحظه اول موجودی است زنده، ولی تا مدّتی در شکم مادر هیچ حسّ و حرکتی ندارد؛ و در حقیقت بیشتر شبیه به یک گیاه است تا حیوان یا انسان. ولی بعد از گذشتن چند ماه روح انسانی در او زنده می شود، و به همین دلیل در روایات اسلامی آمده است که جنین قبل از آنکه به این مرحله برسد هرگز دیه کامل ندارد. اما وقتی به این مرحله رسید دیه آن دیه کامل یک انسان خواهد بود. (۲)
در آیات ۳۶ الی ۳۹ سوره قیامت نیز نخست به مرحله آغاز پیدایش انسان، یعنی آن زمان که قطره آب ناچیزی به نام «منی» بود، اشاره کرده؛ و بعد از آن فقط مرحله «علقه» را از مراحل تطوّر جنین بیان می دارد، و مراحل دیگر را تحت عنوان «فَخَلَقَ فَسَوّی»؛ (خداوند آفرید و نظام بخشید) که تعبیر بسیار جامعی است ذکر می کند، و مخصوصا روی تولّد جنس مذکّر و مؤنث که یکی از پیچیده ترین پدیده های مربوط به جنینشناسی است تکیه می کند؛ «فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ اْلأُنْثَی».
«سَوَّی» از ماده «تَسْوِیة» به معنی صاف کردن و نظام بخشیدن است. بعضی آن را اشاره به آفرینش روح می دانند که در آیه قبل به شکل دیگری بیان شده بود. بعضی نیز «خلق» را اشاره به آفرینش روح، و جمله «سوّی» را اشاره به تنظیم و تعدیل اعضاء پیکر آدمی می شمرند؛ و بعضی دیگر آن را به تعدیل و تکمیل تفسیر کرده اند. ولی ظاهر این است که تعبیرات آیه چنان جامع و وسیع است که هرگونه آفرینش و تنظیم و تعدیل و تکاملی را که روی علقه تا هنگام وضع حمل، انجام می گیرد؛ شامل می شود. (۳) راغب در کتاب مفردات می گوید: «تسویه» در جایی گفته می شود که چیزی را از افراط و تفریط، از نظر اندازه گیری و کیفیّت، حفظ کند.
علاوه بر این در سوره «یس» روی نکته تازه دیگری تکیه کرده و بعد از اشاره به آفرینش انسان از «نطفه» می فرماید: کار او به جائی می رسد که «خَصِیْمٌ مُبِیْن»؛ (جدال کننده آشکار) می شود. برای این تعبیر، تفسیرهای متعدّدی شده است: گاه گفته اند اشاره به دو مرحله ضعف و قوّت انسان است که یک روز نطفه ناچیزی بود و روز دیگر آنچنان قوی و نیرومند می گردد که به پرخاشگری برمی خیزد در برابر همه کس حتی در برابر الله! گاه گفته اند: اشاره به قوّه ناطقه و فهم و شعور انسان است که این نطفه ناچیز کارش به جائی می رسد که نه فقط سخن می گوید؛ بلکه به استدلال ها و منطق های گوناگون و نیروی عقل مجهّز می گردد، و می دانیم پدیده نطق و بیان و منطق و استدلال از مهمترین پدیده های وجود انسان است. گاه نیز گفته می شود:
این تعبیر اشاره به تنازع عجیبی است که میان سلّول های نر (اسپرماتوزئید) برای تسلّط و ترکیب با سلّول مادّه (اوول) واقع می شود. زیرا هنگامی که نطفه نر وارد رحم می شود هزاران هزار اسپرم با سرعت زیاد به حرکت در می آیند تا به نطفه مادّه رسیده، و با آن ترکیب شوند.
اولین اسپرم که به آن می رسد و در آن نفوذ می کند، راه را بر بقیّه می بندد؛ زیرا قشر مقاومی اطراف (اوول) را فرا گرفته و مانع از نفوذ بقیّه می شود، و به این ترتیب در این مبارزه عجیب بقیّه شکست خورده و جذب خون می شوند، و لذا قرآن مجید بعد از ذکر مرحله نطفه به مسأله «خصیم مبین» بودن آن اشاره کرده است. (۴) در سوره کهف نیز اشاره به خلقت از خاک، و سپس نطفه، و بعد مرحله تسویه و نظامبندی شده؛ و در سوره غافر علاوه بر این به مرحله تولّد و خروج جنین از شکم مادر به صورت طفل نوزادی اشاره می کند؛ «ثُمَّ یُخْرِجُکُم طِفْلا».
چنانکه می دانیم یکی از مهم ترین شگفتی های جنین، پایان دوران آن است. چه عواملی سبب می شود که در لحظه معیّن فرمان خروج به جنین داده شود و او را از شکل عادی [در حالی عادی سرجنین به طرف بالا و صورتش به پشت مادر است] دگرگون سازد و سر او را به پائین بفرستد تا تولد او را آسان سازد!؟ نخست کیسه آبی که جنین در آن شناور است پاره می شود! آب ها خارج می گردد و جنین به تنهایی آماده ورود به دنیا می شود! درد شدیدی مادر را فرا می گیرد؛ تمام عضلات شکم و پشت و پهلوی مادر روی جنین فشار می آورند، و او را به خارج هدایت می کنند. فعل و انفعالات شیمیائی و تغییرات فیزیکی که در بدن به هنگام تولّد صورت می گیرد به قدری عجیب و شگفت انگیز است که همه حکایت از این دارد که علم و قدرت بی پایانی این برنامه ریزی را برای چنان هدف مهمی انجام داده است.
به این ترتیب از مجموع آیات فوق، به خوبی استفاده می شود که نظام پیچیده و بسیار شگفت انگیز تحولات جنین، یکی از آیات و نشانه های مهمّی است که از وجود علم و قدرت بی پایان پدید آورنده آن خبر می دهد؛ و از سوی دیگر توانائی او را بر مسأله معاد و زندگی پس از مرگ روشن می سازد؛ چرا که جنین، هر زمان زندگی تازه ای به خود می گیرد، و بنابراین تحولات مزبور، هم دلیلی است بر توحید و هم معاد. (۵)
پی نوشت:
(۱). تفسیر نور الثقلین، عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تحقیق: سید هاشم رسولی محلات، انتشارات اسماعیلیان، قم، ۱۴۱۵ ق، چاپ چهارم، ج ۳، ص ۵۴۱، سورة مؤمنون، آیات ۱۲ الی ۱۷، ح ۵۶.
(۲).همان، ح ۵۷.
(۳). الجامع لأحکام القرآن، قرطبی، محمد بن احمد، انتشارات ناصر خسرو، تهران، ۱۳۶۴ ش، چاپ اول، ج ۲۰، ص ۱۱۷؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، آلوسی، سید محمود، تحقیق: علی عبدالباری عطیه، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۵ ق، چاپ اول، ج ۱۵، ص ۱۶۵؛ فی ظلال القرآن، سید بن قطب بن ابراهیم شاذلی، دارالشروق، بیروت – قاهره، ۱۴۱۲ ق، چاپ هفدهم، ج ۶، ص ۳۷۷۳، سورة قیامة، آیات ۱ الی ۴۰؛ المیزان فی تفسیر القرآن، طباطبایی، سید محمد حسین، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۱۴۱۷ ق، چاپ پنجم، ج ۲۰، ص ۱۱۵؛ مفاتیح الغیب، فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۰ ق، چاپ سوم، ج ۲۰، ص ۱۸۹.
(۴). اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی، نیازمند، یدالله، انتشارات محمدی، تهران، ۱۳۶۳ش، ص ۲۷.
(۵). پیام قرآن، مکارم شیرازی، ناصر، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶ ش، چاپ نهم، ج ۲، ص ۷۶.
نظر شما