به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ از میدلایستآی، فرشینه بایو، یکی از شناختهشدهترین آثار هنری قرون وسطایی اروپا، در نگاه نخست روایتی تصویری از تاریخ نورمانها و نبرد هستینگز به شمار میرود؛ اما به نوشته «دیانا دارک»، کارشناس فرهنگ خاورمیانه، بخشهایی از زبان بصری این اثر ریشه در شبکههای تجاری و هنری گستردهای دارد که اروپا را به جهان اسلام و میراث ایران ساسانی پیوند میداد.
نقوش شرقی در حاشیه یک روایت اروپایی
دارک با اشاره به صدها حیوان نقششده در حاشیههای بالایی و پایینی فرشینه بایو، تأکید میکند که بسیاری از این تصاویر تصادفی نیستند. شیرهای سبکپردازیشده، گریفینهای بالدار (پرندۀ افسانهای ایران)، سانتورها، ابوالهولها و دیگر موجودات ترکیبی، شباهتهایی با نقوش موجود در منسوجات فاخر ایرانی، عباسی و دیگر مراکز هنری شرق دارند. به باور او، صومعههای اروپایی با نگهداری نمونهها و طرحهای منسوجات وارداتی، امکان انتقال این الگوها به آثار هنری اروپایی را فراهم کردند.
این فرایند تنها به مشاهده پارچههای شرقی محدود نمیشد. هنگامی که منسوجات گرانقیمت اسلامی، معمولاً در قالب هدایای دیپلماتیک، پوشش آثار مقدس یا لباسهای درباری، به صومعهها میرسید، هنرمندان و کاتبان طرحهای آنها را در دفترهای الگو ثبت میکردند. این دفترها مجموعههایی از نقوش حیوانی، حاشیهها و طرحهای تزئینی بودند که نسلهای بعدی هنرمندان میتوانستند از آنها استفاده کنند.
از شکوه دربار ساسانی تا تصویر هارولد
یکی از نمونههای مورد اشاره، تصویر هارولد، پادشاه انگلستان، در حال شکار با شاهین است؛ تصویری که به گفته دارک، از نمادهای اقتدار در هنر سلطنتی ساسانی ریشه گرفته و بعدها در جهان اسلام نیز مورد استفاده قرار گرفته است. در بخشهایی از فرشینه، شیرها و گریفینهای بالدار در تقارن روبهروی یکدیگر قرار گرفتهاند؛ ترکیبی که با نقوش مدالیوندار در منسوجات فاخر ایرانی و عباسی شباهت دارد و در فضای اروپای قرون وسطی میتوانست نشانه ثروت و جایگاه اجتماعی بالا تلقی شود.
در حاشیههای فرشینه همچنین روایتهایی با محوریت حیوانات دیده میشود. دارک این تصاویر را در پیوند با سنت داستانهای تمثیلی حیوانات در مراکز علمی جهان اسلام، از بغداد و قاهره تا قرطبه، بررسی میکند. مجموعه «کلیله و دمنه» که ریشه در ادبیات هند داشت و در قرن هشتم میلادی به عربی ترجمه شد، یکی از مشهورترین نمونههای این سنت بود؛ سنتی که از حیوانات برای بیان مفاهیم اخلاقی و حتی نقد رفتارهای سیاسی استفاده میکرد.
راز رنگهای ماندگار و نخهای درخشان
تأثیرات مورد اشاره دارک تنها به نقش و تصویر محدود نیست و به شیوه گلدوزی نیز میرسد. او تکنیک موسوم به «دوخت بایو» را با شیوههای گلدوزی موسوم به «کوچینگ» در هنر اسلامی مقایسه میکند؛ روشی که در آن نخهای بلند روی سطح پارچه قرار گرفته و با دوختهای کوچک در جای خود ثابت میشوند. به نوشته او، منسوجات فاخر اسلامی که از طریق تجارت وارد اروپا میشدند، میتوانستند برای هنرمندان اروپایی نمونهای عملی از این تکنیک باشند.
عامل دیگری که در این روایت برجسته شده، رنگهای درخشان فرشینه بایو است. دارک استفاده از زاج بهعنوان ماده تثبیتکننده رنگ را یکی از پیوندهای مهم میان دانش نساجی جهان اسلام و صنایع نساجی اروپا میداند. به نوشته او، مراکز تولید در قلمرو فاطمیان و عباسیان از مهمترین مراکز استخراج و فرآوری زاج بودند و این ماده از طریق شبکههای تجاری مدیترانه به اروپا میرسید؛ موضوعی که به ماندگاری رنگهای آبی، قرمز و زرد منسوجات کمک میکرد.
این ارتباطهای فرهنگی حتی در عرصه پول و تجارت نیز دیده میشود. در قرن هشتم میلادی، «آفای مرکیا» سکهای طلا با الهام از دینار عباسی ضرب کرد و وزن، خلوص و ظاهر آن را به نمونه اسلامی نزدیک ساخت. روی این سکه، عبارت عربی «لا إله إلا الله و محمد رسول الله» نیز تقلید شده بود؛ عبارتی که به نوشته دارک، احتمالاً سازنده سکه معنای دقیق آن را نمیدانست. این نمونه نشان میدهد که نفوذ جهان اسلام بر اروپای قرون وسطی تنها به هنر محدود نبود و در تجارت و نظامهای اقتصادی نیز بازتاب داشت.
در مجموع، روایت دارک از فرشینه بایو، این اثر را فراتر از یک سند تصویری درباره تاریخ نورمانها قرار میدهد و آن را نمونهای از درهمتنیدگی فرهنگی میان اروپا و جهان اسلام معرفی میکند. به نوشته او، طراحان و هنرمندان این اثر با بهرهگیری از نقوش، تکنیکها و الگوهایی که از مسیر تجارت و انتقال دانش به اروپا رسیده بود، زبان بصری باشکوهی برای نمایش قدرت سیاسی و جایگاه سلطنتی ایجاد کردند.
...............
پایان پیام
نظر شما