خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع)_ابنا: در گرفتاری‌های روحی انسان، سنگین‌ترین زنجیری که او را زمین‌گیر می‌کند، گناه نیست؛ بلکه ناامیدی برخاسته از احساس گناه است. آدمی آسان‌تر خدای متعال را به‌سان قاضی‌ای سختگیر تصور می‌کند تا منبعی از مهر بی‌کران. اما یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های قرآن، دقیقاً همین تصور را دگرگون می‌سازد. در صفات الهی، «رحمت» تنها یک صفت در کنار سایر صفات نیست؛ بلکه نیرویی است که بر غضب پیشی گرفته و همه چیز را در بر می‌گیرد. درک این حقیقت، کلید فهم کل نظام اعتقادی است.
گستردگی وجودی؛ «وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ»
نخستین ویژگی شگفت‌انگیز رحمت الهی، عمومیت وجودی آن است. رحمت پیش از آنکه پاداشی اخلاقی باشد، نیرویی است که همه هستی را نگه می‌دارد. خداوند می‌فرماید: «وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ» [۱] «و رحمت من همه چیز را فرا گرفته است.» بنابراین خودِ وجود انسان، نفس کشیدن، آگاهی و زندگی او، همه و همه عطای آنی رحمت الهی‌اند.
ممنوعیت ناامیدی؛ «لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ»
اگر رحمت تنها یک قانون طبیعی عام بود، هنوز نمی‌توانست اضطراب اخلاقی عمیق انسان را پاسخ دهد. نقطه اوج وحی آنجاست که این رحمت عام را به پاسخی هدفمند به گناه فردی تبدیل می‌کند: «قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَیٰ أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا» [۲] «بگو: ای بندگان من که بر خود زیاده‌روی کرده‌اید، از رحمت خدا نومید نشوید. همانا خداوند همه گناهان را می‌آمرزد.» قدرت این آیه در صمیمیت خطاب است. خداوند آنان را «مجرم» یا «طغیانگر» نمی‌خواند، بلکه می‌فرماید: «یَا عِبَادِیَ» ـ ای بندگان من! این ندایی سرشار از تعلق و مهر است. آیه «زیاده‌روی» (أَسْرَفُوا) را می‌پذیرد، اما بی‌درنگ با «جَمِیعًا» (همه) هر بهانه‌ای برای ناامیدی را می‌بندد. منطق اینجاست که: خودِ ناامیدی از گناه، سنگین‌تر از گناه است، زیرا درِ بازگشت را می‌بندد.
دو گونه رحمت؛ آفتاب عام و هدایت خاص
علامه شهید مرتضی مطهری در تبیین این مفهوم، رحمت را به دو گونه تقسیم می‌کند:
۱. رحمت عام (الرَّحْمَةُ الرَّحْمَانِیَّة): نیرویی که نفسِ همه موجودات، عقل و روزی مادی آنان را تأمین می‌کند. حتی منکران خدا نیز از این رحمت بهره‌مندند.
۲. رحمت خاص (الرَّحْمَةُ الرَّحِیمِیَّة): این یک مداخله فعال و هدایتگر است. مخاطب آن روح‌هایی هستند که با نیکوکاری و بازگشت، خود را «شایسته» این فیض ویژه می‌سازند.
شهیدمطهری می‌نویسد: «آن، پاداش ویژه‌ای است که پس از ایفای وظیفه به دست می‌آید و تابع قوانین ویژه است، نه قوانین طبیعی عام».[۳]
این تفکیک، ظاهراً تناقض آیات را حل می‌کند: از سویی رحمت همه چیز را در بر می‌گیرد [۴]، و از سوی دیگر «إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ» [۵] رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است. آفتاب رحمت بر همه می‌تابد، اما نیکوکاران با جهت‌گیری فعالانه، خود را در «مخروط نور» ویژه‌ای قرار می‌دهند و هدایت و آرامش مستقیم‌تری می‌یابند.
«رحمت پیش از غضب»؛ تقدمی ساختاری
زیباترین تعبیر در سنت اسلامی، وصف خداوند است به: «یا مَن سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ» ای آنکه رحمتش بر غضبش پیشی گرفته است! این «پیشی» (سبقت) نه تنها زمانی، بلکه ساختاری و علّی است. یعنی غضب در نظام الهی یک واکنش اصیل نیست، بلکه پاسخی به سرکشی مستمر است. رحمت «حالت پیش‌فرض» است و غضب «حالت استثنا». امام سجاد (ع) می‌فرماید که رحمت خدا «تَسْعَی رَحْمَةً أَمَامَ غَضَبٍ» ـ پیش از غضب، به‌عنوان رحمت، می‌شتابد.[۶]
شهید مطهری با نگاهی عمیق به این اصل، می‌گوید: «اصالت در نظام هستی از آنِ رحمت و سعادت است و عصیان و فساد امری عارضی است.»[۷] بنابراین، لکه عارضی گناه، سرانجام توسط «جاذبه» رحمت زدوده خواهد شد.
این دقیقاً همان وعده‌ای است که در آیه «وَ رَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ» [۸] و «کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» [۹] تجلی یافته است: خداوند رحمت را بر خویش مقرر کرده ـ یعنی آن را به‌عنوان یک تعهد لایتغیر بر ذات خود واجب ساخته است.
توازن امید و بیم؛ نه فلج‌کننده، نه بی‌پروا
این آموزه، مؤمن را به بی‌پروایی دعوت نمی‌کند. قرآن هم‌زمان می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِیمٌ» [۱۰] و «إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ» [۱۱] ـ پروردگار من بسیار مهربان و دوستدار است. «وَدُود» یعنی دوستدارِ فعال، نه صرفاً بخشنده‌ای منفعل. همچنین در جای دیگر می‌فرماید: «وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ» [۱۲] ـ و او بسیار آمرزنده و دوستدار است. اما همین قرآن از عذاب نیز هشدار می‌دهد.
شهیدمطهری در این باره می‌گوید: «با ایمان‌ترین مردم کسی است که امیدش به رحمت خدا از همه بیشتر و ترسش از عذاب او نیز از همه بیشتر باشد.»[۱۳] ترس در اینجا ناشی از بدگمانی به «خست» خدا نیست، بلکه از آگاهی به امکانِ تداوم سرکشی خویش است. امید و بیم دو روی یک سکه‌اند: هر دو از درک عظمت رحمت و مسئولیت انسان برمی‌خیزند.
بنابراین درِ بازگشت از تصور ما فراخ‌تر است تصور رحمت الهی به‌عنوان ترحمی منفعلانه، خطای بزرگی است. رحمت، نیرویی فعال، راهبردی و پیشرو است که نفسِ گناهکار را نگه می‌دارد تا امکان بازگشت باقی بماند؛ رحمت را «بر خود واجب» می‌کند تا نشان دهد وعده‌اش نقض‌ناپذیر است. وقتی انسان در چاه گناه فرو می‌رود و خود را محکوم به فنا می‌بیند، پاسخ وحی ساده و کوبنده است: «لَا تَقْنَطُوا» ناامید نشوید! زیرا ناامیدی یعنی تعیین حد و مرز برای رحمت، و ماهیت رحمت رد هرگونه مرزی است. و پروردگار تو آمرزنده و صاحب رحمت است.
رهبر شهید هم می‌فرماید: اولاً رجاء لازم است. امید به رحمت الهی، به مغفرت الهی، به عون الهی، اینها لازم است؛ تا جایی که یکی از گناهان کبیره را «یأس عن روح الله» [۱۴]دانسته‌اند.
پس رجاء را باید همیشه داشت؛ یعنی این ارتباط بین دل شما و خدای شما همیشه باید برقرار باشد؛ بدانید که می‌توانید از او جلب رحمت کنید، جلب تفضل کنید، این باید باشد. منتها این رجاء و امید به‌نحوی نباشد که ما را گستاخ کند بر انجام معصیت.
وَ خَفِ اللهَ خَوْفاً لَا یُؤْیِسُکَ مِنْ رَحمَتِه[۱۵]
[و از خداوند بیم داشته باش، بیمی که تو را از رحمت خداوند ناامید نگرداند.]
از آن طرف هم خوف لازم است. خوف از خدای متعال لازم است، که این خوف لازمه‌ی معرفت است. کسی که معرفت [به خداوند] داشته باشد، خوف [از او هم] پیدا می‌کند. هر چه معرفت انسان بیشتر باشد، خوف او بیشتر است.[۱۶]
پی‌نوشت:
[۱] سوره اعراف، آیه ۱۵۶: «وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ»
[۲] سوره زمر، آیه ۵۳: «قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَیٰ أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا»
[۳] مرتضی مطهری، عدل الهی، قم: صدرا، چاپ چهاردهم، ۱۳۸۴، ص ۷۰. (بحث «رحمت رحمانی و رحیمی»)
[۴] سوره اعراف، آیه ۱۵۶: «وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ»
[۵] سوره اعراف، آیه ۵۶: «إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»
[۶]برگرفته از دعای امام سجاد (ع): «یا مَن سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ»، نقل‌شده در: مرتضی مطهری، عدل الهی، ص ۲۵۵ (پانوشت مربوط به تقدم رحمت).
[۷]مرتضی مطهری، عدل الهی، ص ۵۵. (تعبیر «اصالت رحمت و عروض عصیان»)
[۸]سوره کهف، آیه ۵۸: «وَرَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ»
[۹]سوره انعام، آیه ۵۴: «کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ»
[۱۰]سوره بقره، آیه ۱۴۳: «إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِیمٌ»
[۱۱] سوره هود، آیه ۹۰: «إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ»
[۱۲] سوره بروج، آیه ۱۴: «وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ»
[۱۳] مرتضی مطهری، عدل الهی، ص ۲۷ (بحث توازن خوف و رجا)، و نیز مجموعه آثار، ج ۲۷، ص ۷۳۸. منابع: · مرتضی مطهری، عدل الهی، قم: انتشارات صدرا، چاپ چهاردهم، ۱۳۸۴. · مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج ۲۷، قم: انتشارات صدرا. ·
[۱۴]سوره یوسف، آیه ۸۷.
[۱۵] بحارالانوار ۷۰/۳۸۴/۳۹
[۱۶] بیانات رهبر شهید آیت‌الله خامنه ای (شرح حدیث امید به رحمت الهی(۱۳۹۵/۰۲/۱۵)
فیروزه دلداری؛ پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی
..........................
پایان پیام
نظر شما