به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ مسلمانان سوئیس طی چند دهه گذشته از یک جامعه عمدتاً مهاجر به بخشی پایدار از ساختار اجتماعی این کشور تبدیل شده‌اند. آمار رسمی، تاریخ‌نگاری دانشگاهی و پژوهش‌های مراکز علمی سوئیس نشان می‌دهد که شناخت وضعیت این جامعه، تنها با بررسی جمعیت آن امکان‌پذیر نیست؛ بلکه باید تاریخ مهاجرت، تنوع قومی و مذهبی، فعالیت مساجد و انجمن‌های اسلامی، جایگاه حقوقی اسلام و چالش‌های تبعیض دینی را نیز در نظر گرفت.
بر اساس داده‌های اداره فدرال آمار سوئیس، در سال ۲۰۲۴، حدود ۶ درصد از جمعیت مورد بررسی در این کشور به جوامع مسلمان وابستگی دینی داشته‌اند. این رقم در مجموعه آماری «دین» این اداره ثبت شده است.
همچنین بخوانید: مسلمانان اروپا؛ قسمت دهم (اسلوونی)
در کنار این جایگاه جمعیتی، سوئیس تجربه‌ای ویژه در رابطه میان اسلام و ساختار سیاسی خود دارد: از یک سو، قانون اساسی آزادی دین را تضمین می‌کند؛ از سوی دیگر، همه‌پرسی سال ۲۰۰۹ درباره ممنوعیت ساخت مناره‌ها و پژوهش‌های جدید درباره نژادپرستی ضد مسلمانان نشان می‌دهند که حضور اسلام در فضای عمومی همچنان موضوع مناقشه و بررسی است.
از ۱۶ هزار نفر تا جامعه‌ای با سهم ۶ درصدی از جمعیت
بر اساس مدخل «اسلام» در دانشنامه تاریخی سوئیس، نوشته ساموئل م. بهلول، جمعیت مسلمانان این کشور در نیمه دوم قرن بیستم افزایش قابل‌توجهی یافت. شمار مسلمانان در سال ۱۹۷۰، ۱۶ هزار و ۳۵۳ نفر بود؛ این رقم در سال ۱۹۸۰ به ۵۶ هزار و ۶۲۵ نفر و در سال ۱۹۹۰ به ۱۵۲ هزار و ۲۱۷ نفر رسید. در سرشماری سال ۲۰۰۰ نیز بیش از ۳۲۰ هزار مسلمان با پیشینه‌هایی از ۱۰۵ کشور در سوئیس ثبت شدند.
این روند عمدتاً با مهاجرت نیروی کار از دهه ۱۹۶۰ و ورود پناه‌جویان و متقاضیان پناهندگی در دهه‌های بعد مرتبط بود. به‌تدریج، خانواده‌های مهاجر در سوئیس مستقر شدند و جامعه مسلمانان از گروهی متشکل از مهاجران شاغل به جامعه‌ای با نسل‌های متولدشده یا پرورش‌یافته در این کشور تبدیل شد.
بر اساس داده‌های تاریخی دانشنامه، در سال ۲۰۰۰، حدود ۵۸ درصد از مسلمانان سوئیس از یوگسلاوی سابق، به‌ویژه مناطق آلبانی‌نشین کوزوو و مقدونیه و نیز جامعه بوسنیایی، و حدود ۲۱ درصد از ترکیه بودند. این آمار همچنین از حضور مسلمانانی با پیشینه‌های دیگر و افرادی که تابعیت سوئیس را کسب کرده بودند، حکایت داشت.
این ترکیب تاریخی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا جامعه مسلمانان سوئیس را نمی‌توان صرفاً جامعه‌ای عرب‌زبان یا ترک‌تبار دانست. پیوندهای زبانی، قومی و فرهنگی متنوع، در شکل‌گیری مساجد، انجمن‌های اسلامی و نهادهای نمایندگی مسلمانان نیز نقش داشته‌اند.
البته آمار سال ۲۰۰۰ بیانگر ترکیب جمعیتی امروز نیست. برای توصیف وضعیت کنونی، باید آن را در کنار آمار جدید اداره فدرال آمار سوئیس قرار داد؛ آماری که در سال ۲۰۲۴ سهم جوامع مسلمان را حدود ۶ درصد گزارش کرده است.
نخستین مساجد و شکل‌گیری نهادهای اسلامی
تاریخ اسلام در سوئیس تنها به موج‌های مهاجرتی دهه‌های اخیر محدود نمی‌شود. دانشنامه تاریخی سوئیس به شواهدی از ارتباط مسلمانان با مناطق امروزی این کشور در قرن دهم میلادی اشاره می‌کند؛ بااین‌حال، این شواهد به معنای شکل‌گیری جامعه مسلمانان در آن دوره نیست.
در دوره معاصر، ایجاد مراکز عبادی و انجمن‌های اسلامی با تثبیت حضور مسلمانان ارتباط داشت. دانشنامه تاریخی سوئیس، مسجد محمود در زوریخ را که در سال ۱۹۶۳ افتتاح شد، از نخستین مساجد شناخته‌شده این کشور معرفی می‌کند. مسجد دیگری نیز در سال ۱۹۷۸ در ژنو افتتاح شد.
.
با افزایش جمعیت مسلمانان، انجمن‌های اسلامی متعددی در مناطق مختلف شکل گرفتند. بر اساس اطلاعات تاریخی دانشنامه، این انجمن‌ها اغلب پیوندهای فرهنگی و زبانی خود را با کشورهای مبدأ اعضا حفظ کردند. در کنار آن‌ها، تشکل‌هایی با هدف هماهنگی میان انجمن‌ها و نمایندگی مطالبات مسلمانان در برابر نهادهای عمومی نیز به وجود آمدند.
از جمله این تشکل‌ها، فدراسیون سازمان‌های اسلامی سوئیس (FIDS) است که در سال ۲۰۰۶ تشکیل شد. بااین‌حال، وجود این فدراسیون به معنای آن نیست که تمام مسلمانان سوئیس در یک نهاد واحد سازمان‌دهی شده‌اند یا دیدگاه یکسانی درباره مسائل دینی و اجتماعی دارند.
دانشنامه تاریخی سوئیس همچنین از تلاش انجمن‌های اسلامی برای ایجاد زیرساخت‌های دینی، فراهم کردن امکان آموزش اسلامی، تأسیس گورستان‌های مناسب برای تدفین مطابق آیین اسلامی و دستیابی به جایگاه حقوقی رسمی‌تر سخن می‌گوید.
آزادی دین در قانون اساسی؛ اما با نظام حقوقی متفاوت در کانتون‌ها
قانون اساسی فدرال سوئیس در ماده ۱۵، آزادی عقیده و وجدان را تضمین می‌کند. این ماده حق هر فرد برای انتخاب آزادانه دین و ابراز باورهای دینی، به‌صورت فردی یا جمعی، و نیز حق پیوستن به یک جامعه دینی و شرکت در آموزش دینی را به رسمیت می‌شناسد.
بااین‌حال، رابطه حقوقی دولت و جوامع دینی در سوئیس تنها در سطح فدرال تعیین نمی‌شود. بر اساس توضیحات مؤسسه حقوق و دین دانشگاه فریبورگ، تنظیم رابطه دولت با جوامع دینی اساساً در صلاحیت کانتون‌هاست و شرایط به‌رسمیت‌شناختن عمومی یا حقوقی جوامع دینی در مناطق مختلف تفاوت دارد.
این ساختار به آن معناست که وضعیت یک جامعه اسلامی در یک کانتون لزوماً با وضعیت آن در کانتون دیگر یکسان نیست. به‌رسمیت‌شناختن رسمی، افزون بر جنبه نمادین، می‌تواند پیامدهایی در روابط نهادی و حقوقی میان جامعه دینی و دولت داشته باشد؛ اما شرایط و آثار آن باید بر اساس قوانین همان کانتون بررسی شود.
پژوهش‌های حقوقی دانشگاه فریبورگ نیز مسئله به‌رسمیت‌شناختن جوامع مسلمان را در چارچوب تغییرات جمعیتی و افزایش تنوع دینی جامعه سوئیس بررسی کرده‌اند. در یکی از مقالات این مؤسسه در سال ۲۰۲۶، به موانع عملی و سیاسی پیش روی برخی جوامع دینی، به‌ویژه جوامع مسلمان، در دستیابی به این نوع شناسایی اشاره شده است.
از این رو، توصیف سوئیس به‌عنوان کشوری که اسلام در آن به‌طور یکسان در سراسر کشور به رسمیت شناخته شده یا نشده است، دقیق نیست. بررسی این موضوع مستلزم توجه به مقررات و تجربه‌های جداگانه کانتون‌هاست.
همه‌پرسی مناره‌ها؛ تصمیمی که جایگاه اسلام را به موضوعی ملی تبدیل کرد
در ۲۹ نوامبر ۲۰۰۹، شهروندان سوئیس در همه‌پرسی سراسری درباره ابتکار ممنوعیت ساخت مناره‌ها شرکت کردند؛ رویدادی که به یکی از مهم‌ترین نقاط عطف مناقشه سیاسی درباره حضور نمادهای اسلامی در این کشور تبدیل شد.
بر اساس نتایج نهایی رسمی دولت فدرال سوئیس، این ابتکار با ۵۷٫۵ درصد آرای موافق و ۴۲٫۵ درصد آرای مخالف تصویب شد. میزان مشارکت در همه‌پرسی نیز ۵۳٫۷۶ درصد بود.
دولت فدرال سوئیس اعلام کرده است که شورای فدرال و پارلمان با این ابتکار مخالفت کرده بودند و از رأی‌دهندگان خواسته بودند آن را رد کنند. استدلال آنان این بود که ممنوعیت پیشنهادی با حقوق بنیادین و تعهدات بین‌المللی سوئیس در زمینه حقوق بشر در تعارض قرار می‌گیرد. بااین‌حال، نتیجه همه‌پرسی به تصویب ممنوعیت ساخت مناره‌ها و افزودن آن به ماده ۷۲ قانون اساسی فدرال انجامید.
اهمیت این رویداد در آن است که موضوع معماری مذهبی و نمادهای اسلامی، از یک مسئله محلی به موضوعی در سطح سیاست ملی تبدیل شد. نتیجه همه‌پرسی را می‌توان مستندی مهم برای بررسی نگرش‌های سیاسی و اجتماعی نسبت به اسلام در سوئیس دانست؛ اما از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که همه رأی‌دهندگان مخالف مسلمانان بوده‌اند یا همه مخالفان ممنوعیت، دیدگاه یکسانی داشته‌اند.
همچنین باید تأکید کرد که ممنوعیت تصویب‌شده مشخصاً به ساخت مناره مربوط است؛ این تصمیم به معنای ممنوعیت عمومی ساخت مساجد یا انجام عبادات اسلامی در سوئیس نیست.
پژوهش دانشگاهی سال ۲۰۲۵؛ نژادپرستی ضد مسلمانان چگونه بررسی شده است؟
در ۲۶ فوریه ۲۰۲۵، دانشگاه فریبورگ از انتشار پژوهشی با عنوان «نژادپرستی ضد مسلمانان در سوئیس: مطالعه مبنا» خبر داد. این مطالعه را مرکز سوئیس برای اسلام و جامعه (CSIS) به سفارش سرویس مقابله با نژادپرستی دولت فدرال انجام داده بود.
پژوهشگران این مطالعه، نژادپرستی ضد مسلمانان را صرفاً به توهین یا رفتار خصمانه فردی محدود نکرده‌اند؛ بلکه الگوهایی از تفکر، برداشت و رفتار را بررسی کرده‌اند که به تعمیم دادن رفتار یک فرد به کل جامعه مسلمانان یا تنزل دادن جایگاه افرادی می‌انجامد که مسلمان هستند یا مسلمان تلقی می‌شوند.
اهمیت این مطالعه در آن است که موضوع را از منظر علمی و با توجه به تجربه افراد درگیر، ابعاد ساختاری و راهکارهای پیشگیری بررسی می‌کند. پژوهشگران همچنین توصیه‌هایی برای مقابله با این پدیده ارائه کرده‌اند.
در معرفی رسمی پژوهش، به نتایج پیمایش دوره‌ای «زندگی مشترک در سوئیس» اداره فدرال آمار نیز اشاره شده است؛ پیمایشی که بر اساس توضیحات دانشگاه فریبورگ، نگرش عمومی نسبت به مسلمانان را در مقایسه با برخی گروه‌های دیگر منفی‌تر نشان می‌دهد. این یافته، مبنایی برای بررسی دقیق‌تر تجربه مسلمانان و سازوکارهای مقابله با تبعیض فراهم می‌کند.
آمار ثبت‌شده تبعیض در سال ۲۰۲۵ چه می‌گوید؟
گزارش سالانه شبکه مشاوره قربانیان نژادپرستی در سوئیس، که کمیسیون فدرال مبارزه با نژادپرستی آن را در ۲۶ آوریل ۲۰۲۶ منتشر کرد، از ثبت و بررسی ۱٬۲۴۵ مورد تبعیض نژادی در سال ۲۰۲۵ خبر داد. این رقم ۳۴ مورد بیشتر از سال قبل بود. گزارش همچنین از افزایش محسوس موارد نژادپرستی ضد مسلمانان در همان سال خبر می‌دهد.
این آمار به مواردی مربوط است که در مراکز مشاوره ثبت و بررسی شده‌اند؛ بنابراین نباید آن را معادل تعداد تمام موارد تبعیض نژادی در سوئیس دانست. همچنین این گزارش به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که همه موارد ثبت‌شده علیه مسلمانان بوده‌اند. بااین‌حال، افزایش موارد ضد مسلمانان در این شبکه، اهمیت ادامه پایش و بررسی این مسئله را برجسته می‌کند.
آموزش اسلامی و حضور اجتماعی؛ موضوعی فراتر از مناقشات سیاسی
یکی دیگر از حوزه‌های مورد توجه دانشگاه فریبورگ، آموزش اسلامی و نقش انجمن‌های مسلمانان در جامعه سوئیس است. مرکز سوئیس برای اسلام و جامعه در پژوهشی که در مارس ۲۰۲۳ منتشر شد، تنوع دینی، چشم‌اندازهای بین‌دینی و آموزش دینی اسلامی در این کشور را بررسی کرد.
این پژوهش به وضعیت موجود و ظرفیت‌های آموزش اسلامی می‌پردازد؛ موضوعی که در کنار تربیت نیروهای دینی، رابطه جوامع اسلامی با نظام آموزشی و نحوه حضور دین در جامعه‌ای با تنوع فزاینده را مطرح می‌کند.
در حوزه خدمات عمومی نیز دانشگاه فریبورگ پژوهش‌هایی درباره خدمات معنوی اسلامی در مراکز درمانی منتشر کرده است. یکی از این مطالعات در سال ۲۰۲۵، اجرای آزمایشی خدمات معنوی مسلمانان در مراکز درمانی کانتون زوریخ را ارزیابی کرد. این پژوهش‌ها نشان می‌دهند که حضور نهادهای اسلامی در جامعه سوئیس تنها به مساجد و مناسک مذهبی محدود نیست، بلکه موضوع همکاری با مؤسسات عمومی را نیز دربرمی‌گیرد.
جمع‌بندی؛ جامعه‌ای متنوع در چارچوب حقوقی و اجتماعی سوئیس
بررسی اسناد رسمی، دانشنامه تاریخی سوئیس و پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهد که جامعه مسلمانان این کشور طی چند دهه، از نظر جمعیتی و نهادی گسترش یافته است. در عین حال، ساختار فدرال و تفاوت قوانین کانتون‌ها بر نحوه رابطه جوامع اسلامی با دولت تأثیر می‌گذارد.
همه‌پرسی ممنوعیت ساخت مناره‌ها در سال ۲۰۰۹، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های ورود موضوع اسلام به عرصه تصمیم‌گیری سیاسی در سطح ملی بود. پژوهش دانشگاه فریبورگ در سال ۲۰۲۵ و آمار ثبت‌شده تبعیض در همان سال نیز نشان می‌دهند که بررسی تجربه مسلمانان در سوئیس همچنان موضوعی جدی برای پژوهش دانشگاهی و سیاست‌گذاری عمومی است.
................
پایان پیام
نظر شما