عقل و عاقل در کلام اهل بیت: چراغی در تاریکی‌های زندگی

 خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ درباره مفهوم و معنای عقل، سخن بسیار گفته اند؛ امّا جمله کوتاه فوق، از بهترین تعبیرهایی است که در این زمینه گفته شده است.

عقل چیزی جز این نیست که هرچیزی را در جای خود نهند؛ هر شخصی را در محلّ شایسته و مناسب خود در اجتماع قرار دهند، غم و شادی، دوستی و دشمنی، نرمش و خشونت، محبّت وشدّت عمل، عبادت، کسب و کار و تفریح سالم، و خلاصه هر کار دیگر را در جای خود و در وقت خود انجام دهند.

انسانی که دارای چنین صفتی است، نه تنها «عاقل» محسوب می شود، که «عادل» نیز هست، چراکه چنین تعریفی برای «عدل» نیز گفته شده است.{1}

امام علی(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به وصف عاقل می پردازد به این صورت که خدمتش عرض شد: عاقل را برای ما توصیف کن. فرمود: عاقل کسی است که هر چیز را در جای خود قرار می دهد. گفته شد: جاهل را توصیف بفرما. فرمود: توصیف کردم»; (وَ قِیلَ لَهُ صِفْ لَنَا الْعَاقِلَ فَقال(علیه السلام): هُوَ الَّذِی یَضَعُ الشَّیْءَ مَوَاضِعَهُ فَقِیلَ: فَصِفْ لَنَا الْجَاهِلَ، فَقَالَ: قَدْ فَعَلْتُ).

مرحوم سید رضی در ذیل این کلام می گوید: «منظور امام(علیه السلام) این است که جاهل کسی است که هرچیزی را در جای خود قرار نمی دهد، بنابراین ترک وصف جاهل خود صفت او محسوب می شود، زیرا بر خلاف وصف عاقل است»; (قالَ الرَّضِیُ یَعْنی أنَّ الْجاهِلَ هُوَ الَّذی لا یَضَعُ الشَّیْءَ مَواضِعَهُ فَکانَ تَرْکُ صِفَتِهِ صَفَةٌ لَهُ إذْ کانَ بِخَلافِ وَصْفِ الْعاقِلِ). امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه در عبارتی کوتاه و پرمعنا در واقع تمام اوصاف عاقل و جاهل را خلاصه کرده است; عاقل کسی است که درباره هرچیز می اندیشد و محل مناسب آن را بررسی می کند و سپس آن را در محل مناسب قرار می دهد; مثلاً اگر رئیس اداره یا رئیس حکومت است شایستگی های افراد را در نظر می گیرد و هر کدام را در محل لایق خود قرار می دهد یا اگر می خواهد مثلاً سخنرانی کند، مطالب را چنان تنظیم می کند که مقدمه در جایگاه خود، شرح مطالب در جای خود و نتیجه گیری پایانی سخن نیز در جای خود باشد.

اهمیّت عقل
روایات اسلامی درباره اهمیّت عقل، فوق حدّ احصا و شمارش است. مرحوم کلینی در جلد اوّل اصول کافی احادیث فراوان و پرمایه ای دراین باره از پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم (علیهم السلام) نقل کرده که شرح بسیاری از آن ها در مباحث سابق گذشت.

ابن ابی الحدید بخشی از آن ها را در شرح نهج البلاغه خود ذیل همین کلام حکمت آمیز نقل کرده است، ازجمله این که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:
«ما قَسَمَ اللهُ لِلْعِبادِ اَفْضَلُ مِنَ الْعَقْلِ، فَنَوْمُ الْعاقِلِ اَفْضَلُ مِنْ سَهَرِ الْجاهِلِ، وَ فِطْرُ الْعاقِلِ اَفْضَلُ مِنْ صَوْمِ الْجاهِلِ، وَ اِقامَةُ الْعاقِلِ اَفْضَلُ مِنْ شُخُوصِ الْجاهِلِ، وَ ما بَعَثَ اللهُ رَسُولاً حَتّی یَسْتَکْمِلَ الْعَقَلَ وَ حَتّی یَکُونَ عَقْلُهُ اَفْضَلَ مِنْ عُقُولِ جَمیعِ اُمَّتِه؛{2}

خداوند هیچ نعمتی را برتر از نعمت عقل در میان بندگانش تقسیم نکرده است. خواب عاقل از شب زنده داری جاهل (و عبادت شبانه او) برتر، و روزه نگرفتنش از روزه (مستحبّی) جاهل پرارزش تر، و توقّفش از سفر جاهل (برای اطاعت پروردگار یا جهاد) مهم تر است. و خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر این که عقلش کامل شد و عقل او برتر از عقول تمام امّتش بود».{3}

پی‌نوشت‌ها:
1. یکصد و پنجاه درس زندگی، ص 107، ح 97.
2. شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 18، ص 309.
3. پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)، ج 12، ص 343 و 344.

منبع: نخستین آفریده خدا، آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله)، تهیه و تنظیم: ابوالقاسم علیان نژادی، انتشارات امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم، 1394.