نشانه های عاقل و جاهل

 خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ

مراتب و مراحل عقل
اوّل: عقلِ معاد؛ همان چیزی که در حدیث معروف آمده است:
«عاقل کسی است که به فکر معادش باشد» (مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَاکْتُسِبَ بِهِ الْجِنَان).{1}

دوم: عقلِ علم و دانش؛ منظور از این نوع عقل درک کلیات مسایل مختلف است که در آیات قرآن مجید به آن اشاره شده است. مثلا در آیه شریفه 190 سوره آل عمران می خوانیم: «(إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لاَیَاتٍ لِّأُولِی الْأَلْبَابِ)؛ به یقین در آفرینش آسمان ها و زمین، و آمد و شد شب و روز، نشانه ها (ی روشنی) برای خردمندان است».

سوم: عقلِ معاش؛ که همان تدبیر و مدیریت زندگی است. عاقل با خود می اندیشد که چه کند تا بهتر زندگی کند و از مواهب زندگی استفاده بیشتری ببرد و از ناملایمات بپرهیزد و گرفتاری نداشته باشدو زندگی آرامی را برای خود بسازد؟ این را عقل معاش می گویند.

منظور از عقل در این روایت، قسم سوم یعنی عقلِ معاش است. در این روایت سه نشانه برای انسان عاقل و جاهل بیان شده که به توضیحی کوتاه درباره هرکدام می پردازیم:

نشانه اوّل: غفور بودن
برای غفور سه معنا ذکر شده است:
1. عیب پوش، کسی که عیب دیگران را بپوشاند غفور است، واین هنر است که در عین انجام وظیفه امربه معروف و نهی از منکر و ارشاد و راهنمایی دیگران، عیب پوش آنها باشیم.
2. آمرزنده و بخشنده.
3. عفو و گذشت کننده؛
همه این معانی درمورد خداوند غفور وجود دارد، اما درمورد انسان ها بیشتر معنای اوّل و سوم به کار می رود.
آری، انسان عاقل، غفور و شخص جاهل و نادان، ختور است.
برای «ختور» نیز معانی متعدّدی گفته شده است، ازجمله «خیانت پیشه»، «بدجنس»، «فریب کار»، «نابکار»، نتیجه این که عاقل عیب پوش و اهل گذشت، و جاهل خیانت پیشه و نابکار است.

سؤال: چرا عاقل غفور و جاهل ختور است؟
جواب: اگر اساس زندگی بر خشونت باشد انسان هرگز آرامش نخواهد داشت، طبیعت خشونت تصاعدی است و هرچه ادامه یابد شدیدتر می شود. اینکه گاه شنیده می شود فلان شخص برادرش یا همسرش یا فرزندش را کشته، نتیجه همین خشونت تصاعدی است. خشونت گاه از یک نقطه ساده شروع می شود{2} اما اگر کنترل نشود آثارش به خانواده، فامیل، قبیله، شهر و کشور، و گاه دین و آیین شخص آسیب می زند و موجب اندوه و حسرت دائمی می گردد. بدین علت باید در یک نقطه پایان گیرد و این مطلب با کوتاه آمدن یکی از دو طرف درگیر، و عفو و گذشت حاصل می شود.

نشانۀ دوم: نرمی و ملایمت
امام (علیه السلام) در جمله دوم رمز کرامت و بزرگواری و مورد احترام مردم قرار گرفتن را پرهیز از خشونت و داشتن برخوردی نرم و ملایم بیان می کند. خشونت و سنگدلی و قساوت قلب آن قدر اثر منفی دارد که اگر شخصیتی همچون پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نیز گرفتار آن شود مردم از گرد او پراکنده می شوند، همان گونه که در آیه 159 سوره آل عمران به آن اشاره شده است: (وَلَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ) لذا اگر اسلام را آیین رحمت بنامیم سخن گزافی نگفته ایم.{3}

نشانۀ سوم: اصالت خانوادگی و ژنتیکی
انسان های نرم و ملایم و بامحبّت کسانی هستند که اوصاف ارزشمند ژنتیکی دارند. کسانی کریم الاصل هستند که از خانواده ای اصیل باشند، اما کسانی که عنصر و ذاتشان خبیث است، انسان های سنگدلی هستند.
«کبد» در اینجا به معنای آن عضو خاص بدن انسان نیست، بلکه به معنای روح و جان آدمی است، لذا پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمود: «اَوْلادُنا اَکْبادُنا»{4} یعنی فرزندان ما روح و جان ما هستند.

دستورات سه گانه خداوند به پیامبرش (صلی الله علیه و آله)
خداوند متعال در آیه 13 سوره مائده سه دستور به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می دهد، توجه کنید:
«(وَلاَ تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَی خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِیلا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ)؛ و پیوسته از خیانتی (تازه) از آنها آگاه می شوی، مگر عدّه کمی از آنان، ولی از آنها درگذر و صرف نظر کن، که خداوند نیکوکاران را دوست می دارد».
دستور اوّل: از زیردستان خطاکار درگذر و آنها را مورد عفو خود قرار ده.

دستور دوم: علاوه بر عفو و گذشت، خطای آنها را به فراموشی بسپار و آن را از بایگانی ذهنت حذف کن.

دستور سوم: علاوه بر آن دو کار، به شخص خطاکار احسان ونیکی کن، تا در پیشگاه خداوند محبوب شوی.

راستی چه دستورالعمل ارزشمند و زیبایی! چند نفر از ما و شما درمقابل خطاکاران این گونه رفتار می کنیم؟ اگر این دستورالعمل عملی گردد بسیاری از پرونده های دادگاه ها مختومه گشته و دنیا گلستان می شود.

پی‌نوشت‌ها:
1. کافی، ج 1، ص 11، ح 3.
2. لذا در روایتی از امام علی (علیه السلام) می خوانیم: «وَإِنَّ بَدْوَ الْقِتَالِ اللِّطَامُ؛ سرچشمه جنگ ها (گاه) یک سیلی است» (بحارالانوار، ج 96، ص 291).
3. شرح این مطلب را در کتاب ما «آیین رحمت» مطالعه فرمایید.
4. بحارالانوار، ج 43، ص 284 و ج 104، ص 97، ح 58.