به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ در سالهای اخیر، شاهد افزایش جلب توجه به شیعهپژوهی در دانشگاههای غربی بودهایم. با وجود اینکه اسلامشناسی به عنوان یک حوزه مطالعه عمیق در غرب سابقهای طولانی دارد، اما شیعهپژوهی همچنان به عنوان یک زیرمجموعه کمتر شناخته شده و تحتالشعاع قرار دارد. از پیش از انقلاب اسلامی تا کنون، عمدتاً بر قرائت اهل سنت از اسلام تمرکز شده و در بسیاری از مراکز علمی، هنوز تأکید بر مطالعه شیعه وجود ندارد.
اما تحولات عمیق سیاسی و اجتماعی، بهویژه وقوع انقلاب اسلامی و فعالیتهای گروههای شیعه، به تدریج موجب افزایش علاقه و توجه به شیعهپژوهی شده است. این جلب توجه، نه تنها به خاطر رویدادهای منطقهای، بلکه به علت نیاز آکادمیک به شناخت کاملتر و دقیقتر از تنوع مکاتب اسلامی است.
بههمین منظور، موسسه البیان للتواصل والتاصیل در تلاش است تا با همکاری مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی (IRIC)، نشست علمی با موضوع «شیعهشناسی در آکادمیای غربی» را برگزار کند که در حاشیه آن از دو اثر با همین محور نیز رونمایی خواهد شد.
در این نشست که با حضور چهرههای علمی و پژوهشگران برگزار خواهد شد، فرصتهایی برای تبادل نظر و بررسی چالشها و فرصتهای پیش روی شیعهپژوهی در غرب فراهم میآید.
بههمین منظور در گفتوگویی با دکتر مسعود کرباسی معاون پژوهشی موسسه البیان، درباره وضعیت کنونی و آینده شیعهپژوهی، چالشها و فرصتها، و برنامههای این نشست و رونمایی پرداختیم.
ابنا: بهعنوان سوال نخست؛ مطالعات شیعهپژوهی در غرب از چه جایگاهی در نسبت با اسلامشناسی برخوردار است و این نسبت چگونه شکل گرفته است؟
مطالعات مربوط به شیعهپژوهی در غرب ذیل مطالعات اسلامشناسی قرار میگیرد. اسلامپژوهی در غرب سابقه بسیار بیشتر و عمیقتری نسبت به شیعهپژوهی دارد. آنچه دستکم تا پیش از انقلاب اسلامی در غرب و به تبع آن در دیگر نقاط جهان وجود داشت، دپارتمانهای اسلامشناسی بود. در یک قرن اخیر و بهویژه در چهار دهه پایانی آن، پیوسته بر شمار مراکز اسلامپژوهی افزوده شده است.
مشکل اساسی این بوده و هست که اسلامشناسی در مراکز غربی عمدتاً به قرائت اهل سنت از اسلام محدود شده و بهویژه تا پیش از انقلاب اسلامی، شناخت و مطالعه بسیار نازلی نسبت به شیعه وجود داشته است. اسلام عموماً در چارچوب یک مکتب خاص مطالعه شده و سایر منابع و قرائتها نادیده انگاشته شدهاند.
ابنا: آیا این محدودیت در مطالعه تشیع همچنان در ساختارهای آموزشی غرب ادامه دارد؟
بله، این مسئله همچنان بهوضوح قابل مشاهده است. بهطور سنتی یک قالب غالب از تدریس اسلام در دانشگاههای آمریکا و اروپا وجود داشته که متعلق به مذاهب غیرشیعه است و ردپای مناسبی از تشیع در آن دیده نمیشود.
مطالعات شیعهپژوهی بهجز در موارد بسیار اندک، دارای دپارتمان، مؤسسه یا مرکز مختص به خود نیست و معمولاً دپارتمانهای اسلامشناسی، تنها بهعنوان بخشی محدود از حوزه پژوهشی خود به تشیع میپردازند.
ابنا: در حال حاضر وضعیت دورهها و اساتید فعال در حوزه شیعهپژوهی در غرب چگونه است؟
در اروپا و آمریکای شمالی تنها سه یا چهار دوره آموزشی وجود دارد که بهصورت مشخص به تدریس اسلام شیعی میپردازند.
البته برخی پژوهشگران بهصورت فردی موضوع تشیع را در دورههای آموزشی خود گنجاندهاند؛ از جمله اتان کولبرگ در دانشگاه عبری اورشلیم و الیور شاربروت در دانشگاه بیرمنگام. با این حال، این موارد استثنا هستند و بههیچوجه نشاندهنده یک جریان نهادینهشده در شیعهپژوهی نیستند.
ابنا: فراتر از مسئله کمّی، چه نقدهای معرفتی به اسلامشناسی رایج در غرب وارد است؟
در کنار غلبه قرائت اهل سنت، مشکل مهم دیگری نیز وجود دارد و آن ماهیت ایجادی اسلامشناسی در برخی مراکز آکادمیک غرب، بهویژه در آمریکا و انگلستان است. این مراکز عموماً فاقد رویکرد پدیدارشناسانه هستند.
در خارج از ایران بسیاری از مراکز اسلامشناسی با اهداف مشخص و کمکهای مالی برخی شخصیت ها و حمایت های آنها ایجاد شدهاند که بعضا محدودیت هایی را در معرفی دقیق تشیع بوجود اورده اند. برای نمونه مراکز مطالعات اسلامی در دانشگاههای معتبر آمریکا، انگلستان، دانشگاههای آمریکایی قاهره و بیروت و همچنین مرکز هنرهای اسلامی موزه لوور فرانسه که از طریق سیاستگذاری و برنامهریزی هدفمند، عملاً مهار فعالیتهای پژوهشی و آموزشی این مراکز را در دست گرفته است.
ابنا: با وجود این محدودیتها، چه عواملی موجب رشد مطالعات شیعهپژوهی در سه دهه اخیر شده است؟
علیرغم همه این مسائل، مطالعات مربوط به شیعهشناسی در حال گسترش است. در حدود سه دهه گذشته، تمایل بیشتری نسبت به اسلام شیعی شکل گرفته است.
وقوع انقلاب اسلامی ایران، ظهور و فعالیت گروههای شیعه مانند حزبالله در لبنان و حوثیها در یمن، تعرض آمریکا به عراق و اشغال این کشور در دو دهه اخیر و مجموعهای از عوامل ژئوپولتیک، باعث شده تشیع بهعنوان شاخهای مهم از مطالعات اسلامی مورد توجه قرار گیرد.
بهعنوان نمونه، در «آکادمی آمریکایی دین» که گردهمایی سالانه حدود ۷ هزار استاد الهیات است، پنلهای بیشتری به بررسی ابعاد مختلف تشیع اختصاص داده میشود.
ابنا: آیا این تغییر نگاه در تولیدات علمی و آموزشی نیز بازتاب داشته است؟
بله، در حال حاضر کتابهای بیشتری درباره تشیع و ابعاد مختلف آن منتشر میشود. اگرچه در گذشته تشیع عمدتاً از منظر اهل سنت مطالعه میشد، اما امروز این آگاهی در حال شکلگیری است که اسلام شیعی باید از طریق منابع شیعی مورد مطالعه قرار گیرد.
در دانشگاههای آمریکای شمالی و انگلستان، علاقه به مطالعه اقلیتها در اسلام، بهویژه شیعیان، افزایش یافته و اساتید شیعه بیشتری در حال تدریس هستند. با این حال، این رشد همچنان در قیاس با ظرفیت واقعی مطالعات شیعهپژوهی و تعدد مراکز اسلامشناسی، بسیار محدود است.
ابنا: سوال پایانی من درباره نشست پیشرو و رونمایی از دو اثر با این محور است که بهانه گفتوگوی امروز شد؛ درباره جزئیات مراسم و اهداف این نشست بفرمایید.
هماندیشی و تبادل اطلاعات و همچنین ارتباطگیری با مراکز و شخصیتها بهمنظور بازشناسی حقیقی تشیع و همکاری در پروژهها امری ضروری است. مؤسسه البیان للتواصل والتاصیل با همکاری مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی (IRIC)، روز پنجشنبه ۹ بهمنماه ۱۴۰۴ نشست علمی با موضوع «هماندیشی جریان های شیعهپژوهی در آکادمیای غربی (ضرورت بازشناسی و چگونگی تعامل)» را برگزار خواهد کرد.
این نشست با ارائه جناب حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، ریاست مؤسسه البیان، جناب حجتالاسلام والمسلمین دکتر حسن طارمیراد معاون علمی دانشنامه جهان اسلام و جناب آقای دکتر محمد نهاوندیان رئیس مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی برگزار میشود.
از آنجا که هر دو مرکز برای پر کردن این خلأ پژوهشهای ارزشمندی را در دستور کار داشتهاند، فرصتی فراهم شده است تا همزمان با نشست، از دو کتاب ارزشمند رونمایی شود:
۱. «مراکز شیعهپژوهی در جهان (۱)؛ حوزه انگلیسیزبان» به کوشش حجتالاسلام دکتر سید حامد علیزاده موسوی از مؤسسه البیان
۲. «شیعهپژوهی در آکادمیای بریتانیا» به کوشش سرکار خانم دکتر فاطمه طارمیراد و همکاران تالیف از مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی (IRIC)
در این برنامه، محققان ضمن معرفی آثار، پاسخگوی پرسشهای شرکتکنندگان خواهند بود و با توجه به حضور شخصیتهای علمی و مدیران مراکز شیعهپژوهی، از نظرات و پیشنهادات آنان برای تعامل هرچه بهتر و کارآمدتر با مستشرقان بهرهمند خواهیم شد.
.
..........................
پایان پیام
نظر شما