خبر گزاری بین المللی اهل بیت(ع)-ابنا: فرهنگ اسلامی همواره بر این اصل تأکید دارد که ایمان واقعی نه در انفعال و گریز از چالشها، بلکه در تشخیص بزنگاهها و بهرهگیری هوشمندانه از دشواریها معنا مییابد. قرآن کریم و سیره معصومان(ع) بهعنوان دو بال هدایت، نگرشی پویا و راهبردی ارائه میدهند که در آن «تهدید» نه مانع سقوط، بلکه سکوی پرتاب به فرصتی بزرگتر ترسیم شده است.
راهبردهای روایی و قرآنی تبدیل تهدید به فرصت
۱. قرآن کریم؛ پایهگذاری نگاه فرصتمحور به چالشها
قرآن مجید با آیات روشنگر خود، اندیشه مواجهه خردمندانه با تهدیدات دشمنان را بنیان نهاده است. خداوند متعال در آیاتی چند، دو محور اساسی این آموزه را ترسیم میکنند:
- آمادگی همهجانبه
- بازتولید ایمان از دل بحرانها.
مطالبه قدرت و بازدارندگی: در سوره مبارکه «انفال»، فرمان آمادهسازی کامل برای ایجاد رعب در دل دشمن صادر شده است: «وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ وَمِن رِباطِ الخَیلِ تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُم» (1) بر اساس این آیه شریفه، تهدید دشمن باید با تصویری از قدرت مسلمانان مواجه گردد و این قدرت، خود به بازدارندهای مؤثر تبدیل شود، بهگونهای که بار روانی تهدید از دوش مؤمنان برداشته شده و بر دل دشمن بنشیند.
تبدیل دلهره به یقین: اما نابترین مصداق «تبدیل تهدید به فرصت» در واکنش مؤمنان غزوه «خندق» تجلی یافته است. آن هنگام که مؤمنان لشکر عظیم احزاب را دیدند، به جای هراس، گفتند: «هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسولُهُ ۚ وَما زادَهُم إِلّا إیمانًا وَتَسلیمًا» (2). بر پایه این آیه، برابر شدن با عظیمترین تهدید نظامی نهتنها آنان را متوقف نساخت، بلکه «ایمان و تسلیم» ایشان را افزایش داد؛ یعنی از دل همان تهدید، فرصتی برای رشد معنوی و بصیرتی زاده شد.
نهج البلاغه و سیره امیرالمؤمنین(ع)؛ هوشیاری در برابر مهلکهها
امیرمؤمنان علی(ع) در نهج البلاغه و دیگر روایات، مرز میان «ضعف در برابر دشمن» با «اقتدار مبتنی بر فرصتشناسی» را ترسیم میکنند.
نهی از فرصت دادن به دشمن: آن حضرت در خطبه ۳۴ نهجالبلاغه میفرمایند: «وَاللهِ، إِنَّ امْرَءً یُمَکِّنُ عَدُوَّهُ مِن نَفسِهِ... لَعَظیمٌ عَجزُهُ، ضَعیفٌ ما ضُمَّت عَلَیهِ جَوانِحُ صَدرِهِ»؛(3) یعنی فردی که دشمن را بر خود مسلط سازد، ناتوانیاش بسیار بزرگ و دلش در سینه بسیار ضعیف است. این سخن، هشداری است که اگر مؤمن با انفعال و سستی به دشمن «فرصت سلطه» دهد، خود زمینه هلاکت خویش را فراهم کرده است.
غافلگیری پیشدستانه و غنیمت شمردن فرصت: در مقابل، امیرمؤمنان(ع) در روایتی دیگر یاران خود را به پیشدستی در برابر دشمن فرمان میدهند و میفرمایند: «پیش از آن که دشمن بر شما بتازد، بر او یورش برید»(4). این تاکید بر غافلگیری دشمن و «غنیمت شمردن زمان»، به روشنی ترسیمگر مفهومی است که امروزه از آن با عنوان «تبدیل تهدید به فرصت» یاد میشود.
جایگاه بخشش در اوج قدرت: از دیگر آموزههای ناب علوی، چگونگی استفاده از فرصت پیروزی بر دشمن است. حضرت در حکمت ۱۱ نهجالبلاغه میفرماید: «إِذا قَدَرتَ عَلَی عَدُوِّکَ فَاجعَلِ العَفوَ عَنهُ شُکرًا لِلقُدرَةِ عَلَیهِ»؛ یعنی اگر بر دشمنت دست یافتی، بخشیدن او را شکرانه پیروزی قرار ده(5). این نگاه فرصتمحور، از موقعیت تهدیدزا، بستری برای فضیلتآفرینی و نمایش بزرگی اخلاقی میسازد.
۳. نگاه به فرصت در احادیث؛ هنر غنیمتشماری
از منظر روایات، «فرصت» گوهری گرانبها و زودگذر است که باید پیش از تباه شدن از آن بهره برد. امیرالمؤمنین(ع) در بیان معروف خود میفرمایند: «انتِهِزُوا فُرَصَ الخَیرِ؛ فَإِنَّها تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ»(6)؛ فرصتهای خوب را دریابید، زیرا فرصتها چون ابر میگذرند. ایشان همچنین در جای دیگر میفرمایند: «الفُرصَةُ سَریعَةُ الفَوتِ وَ بَطیئَةُ العَودِ»(7)؛ فرصت زودگذر و دیربازگشت است. این تعابیر، مؤمن را به نهایت هوشیاری و اقدام در لحظه دعوت میکنند و نشان میدهند که نخستین گام در تبدیل تهدید به فرصت، «شناخت بهموقع فرصت» و «اقدام سریع» است.
دراین زمینه، روایت دیگری از امام حسن عسکری(ع) عمق بصیرت مؤمن در شناخت سطوح دشمنی را یادآور میشود. ایشان میفرمایند: «أَضعَفُ الأعداءِ کیدًا مَن ظَهَرَت عَداوَتُهُ»(8)؛ ضعیفترین دشمن از نظر مکر، کسی است که دشمنی خود را آشکار سازد.
بر پایه این روایت، حضور دشمن آشکار، فرصتی برای بیداری و آمادگی است، در حالی که تهدید پنهان خطرناکتر است. آری، نیرنگ دشمنان شب نیز برای صبحگاهان بیداران، چراغ راه خواهد بود.
۴. کید دشمن و مکر الهی؛ میانبر پیروزی
قرآن کریم در آیات متعددی، از کید و مکر دشمنان پرده برمیدارد و در عین حال به مؤمنان اطمینان میدهد که توطئهها نهتنها بیاثر میمانند، بلکه گاه به نفع اهل ایمان رقم میخورند. خداوند در این باره میفرماید: «وَمَکَروا وَمَکَرَ اللَّهُ ۖ وَاللَّهُ خَیرُ الماکِرینَ»(9)؛ آنان مکر ورزیدند و خدا نیز (در برابرشان) مکر در میان آورد و خداوند بهترین مکرانگیزان است. در حقیقت، دشمنان تصور میکنند با نیرنگ خود راه را بر مؤمنان میبندند، اما نهایتِ آن نیرنگها بستری برای پیروزی، تثبیت یا رشد معنوی جامعه ایمانی میشود.
همچنین خداوندبه مؤمنان آرامش میبخشد و از آنان میخواهد در مواجهه با سختترین تهدیدها استقامت ورزند؛ زیرا فرشتگان الهی بر آنان نازل میشوند و مژده میدهند که «لا تَخافوا وَلا تَحزَنوا»(10). این هشدار قرآنی، به خوبی نشان میدهد کسی که خدا را کارسازِ تدبیر دشمن میبیند، هر تهدید را آغازی برای ظهور نصرت الهی خواهد یافت.
بنابراین آیات قرآن کریم و کلام گهربار اهل بیت(ع) همواره بر این حقیقت تأکید دارند که ایمان و هوشیاری، میتوانند ماهیت تهدیدات دشمن را دگرگون سازند. اسلام نه مؤمنی را به انفعال و تسلیم در برابر تهدید فرا میخواند و نه او را مسحور قدرت ظاهری دشمن میکند. بلکه ایمان را چنان نوری در دل میگستراند که در تاریکترین صحنهها، راه تشخیص و غنیمت را نشان میدهد. بدین سان، سنت الهی چنین جاری است که در دشوارترین احوال، برای صابرانِ امیدوار، از دل تهدید، ایمانی افزون، قدرتی استوار و فرصتی پایدار رویش می کنند.
پی نوشت:
1.انفال /آیه ۶۰
2.احزاب /آیه ۲۲
3.خطبه 34 نهج البلاغه امیرالمومنین علی علیه السلام
4.حکمت 11 نهج البلاغه امیرالمومنین علی علیه السلام
5. نهجالبلاغه، حکمت ۲۱ / غررالحکم ۲۵۰۱
6.حکمت 21 نهج البلاغه امیرالمومنین علی علیه السلام
7.معانی الاخبار، ص 257، ح2
8.حدیث امام حسن عسکری(ع)، اعلام الدین، ص ۳۱۳
9.آل عمران/ آیه 54
10. فصلت / آیه ۳۰
فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاوره خانواده ، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما