میراث مکتوب امام محمدباقر(ع)؛ بخش دوم: کتاب تفسیر الباقر(ع)

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ در بخش نخست این نوشته، علاوه بر بیان تعداد روایت‌ها و شاگردان امام باقر(ع)، کتاب صحیفه سجادیه که  صادرشده از زبان امام سجاد(ع) و نگاشته‌شده توسط امام باقر(ع) است به‌عنوان اثر مکتوب ایشان معرفی شد. از دیگر آثاری که به امام باقر(ع) منسوب است، تفسیر ایشان است که به بیان حضرت و با نگارش «ابن ابی الجارود» تدوین شده است.

در یک بررسی که براساس کتاب «مسند امام باقر(ع)» به همت علامه عطاردی تدوین شده، تعداد روایت‌های نقل شده از امام باقر(ع) ۵۶۷۶ عدد است که از این تعداد ۲۱۸۱ روایت فقهی، ۱۳۷۷ روایت با موضوعات کلامی، ۸۶۱ روایت در حوزه اخلاق  و ۱۲۵۷ روایت در حوزه قرآن و تفسیر است. بر این اساس باید گفت که حدود ۲۲ درصد روایات نقل‌شده از ایشان شامل موضوعات قرآنی و تفسیری است. برپایه این محاسبه می‌توان گفت که بیش از یک چهارم کل روایات امام باقر(ع) با موضوع قرآن و تفسیر آن است که این موضوع نشانگر توجه ایشان به موضوعات قرآنی است. اگرچه طرح برخی از شبهات قرآنی توسط برخی از فرقه‌های غیرشیعی و لزوم پاسخ دادن به آنها در دوران حیات ایشان نیز از دلایل بیان این روایات می‌تواند باشد.  

از نمونه مطالب ارائه‌شده در موضوع قرآن کریم و تفسیر توسط امام باقر(ع)، تفسیر «ابن ابی الجارود» است، اگرچه گروهی مطالب این کتاب را منسوب به امام می‌دانند، اما گروهی نیز این کتاب را نخستین تفسیر نگاشته‌شده توسط یک امام معصوم یا حتی نخستین کتاب مستقل با موضوع تفسیر در تاریخ اسلام معرفی کرده‌اند. این کتاب حاصل بیان امام باقر(ع) و نگارش آن توسط ابن ابی‌الجارود است که به شیوه «املاء» نگارش یافته است.

شخصیت «ابن ابی الجارود» نیز در میان علمای علم رجال مورد تردید است، گروهی وی را طعن و لعن‌شده از سوی امام صادق(ع)، گروه دیگر در مورد او سکوت کرده‌اند و گروه سوم از علما مانند شیخ مفید، وی را «ثقه» و در نقل روایات قابل اعتماد دانسته‌اند.

برخی مفسران شیعه و سنی نیز مطالب این تفسیر را نقل کرده‌اند که نشانگر اهتمام یا اعتماد آن به راوی آن یعنی «ابن ابی الجارود» است؛ به‌عنوان نمونه در تفاسیر شیعی می‌توان از تفاسیر علی بن ابراهیم قمی، عیاشی و کوفی نام برد. همچنین در تفسیر اهل‌سنت نیز در تفسیر طبری و کتاب شواهد التنزیل تالیف حاکم حسکانی از این کتاب نقل شده است، اگرچه نقل برخی مطالب در این کتاب‌ها، همراه با نقد یا رد بوده، اما در مجموع می‌توان گفت این کتاب نزد مفسران شناخته شده بوده است.

در سال‌های اخیر نیز بخش‌های باقی‌مانده این کتاب به‌همت «علی‌شاه علی‌زاده» توسط موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث قم تدوین و منتشر شده است.

سید علی‌اصغر حسینی/ ابنا

...............

پایان پیام