عاشوراپژوهی در مسیحیت و زمینه‌های تعامل علمی و هم‌افزایی در قلمرو مفاهیم مشترک معنوی و اخلاقی _ بخش سوم

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ در بخش نخست این گفت‌وگوی تفصیلی با سیر تطور عاشوراپژوهی در اندیشه مسیحی، از دوران دفاع مقدس و تأسیس مؤسسه مطالعات اهل‌بیت(ع) تا ضرورت ترجمه آثار مستشرقان آشنا شدید.

در بخش دوم، با آثار برجسته عاشوراپژوهان مسیحی از جمله پروفسور کلوهسی، کریس هیوئر و کشیش گلی و نیز جزئیات سفر به واتیکان و دیدار با وزیر ادیان این کشور آشنا شدید.

اکنون در سومین و آخرین بخش از این گفت‌وگوی خواندنی، با ما همراه باشید تا از مفاهیم مشترک میان مسیحیت و واقعه کربلا، نگاه جهان عرب و آیین‌های شرقی به عاشورا، پروژه‌های هنری و رسانه‌ای بنیاد از جمله فیلم سینمایی امام حسین(ع)، خاطره دیدار با مقام معظم رهبری(ره) و چشم‌انداز آینده این حرکت تمدن‌ساز آگاه شوید.

متن بخش سوم:

بخش ششم: مفاهیم مشترک میان مسیحیت و واقعه کربلا

به نظر شما، چه مفاهیم مشترکی در این آثار موردتوجه پژوهشگران مسیحی قرار گرفته و این تطبیقات چقدر به گفتگوی ادیان کمک می‌کند؟

با وجود تفاوت‌های بنیادین میان اسلام و دیگر ادیان آسمانی در برخی مبانی اعتقادی، از جمله در تبیین توحید، نبوت و دیگر آموزه‌های کلامی، اشتراکات گسترده‌ای در حوزه ارزش‌های اخلاقی، معنوی و انسانی وجود دارد؛ ارزش‌هایی که از پشتوانه‌ای عمیق برخوردارند و در میان رهبران دینی، اندیشمندان و پیروان ادیان مختلف نیز طرفداران فراوانی دارند.

قیام حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، در آثار عاشوراپژوهان ـ اعم از مسلمان و غیرمسلمان ـ عموماً در دو ساحت مورد بررسی قرار گرفته است: نخست، ساحت مُلکی که به ابعاد تاریخی، اجتماعی و سیاسی این نهضت می‌پردازد، و دوم، ساحت ملکوتی که ناظر به ابعاد معنوی، اخلاقی و انسانی آن است.

تجربه گفت‌وگو با اندیشمندان غیرمسلمان نشان می‌دهد که آنچه بیش از همه آنان را مجذوب نهضت حسینی می‌کند، همین ساحت ملکوتی و اخلاقی عاشوراست؛ زیرا انسان معاصر، در میانه بحران‌های فکری، اخلاقی و معنوی جهان امروز، بیش از هر زمان دیگری در جست‌وجوی حقیقت، معنا و کرامت انسانی است و این مفاهیم را به‌روشنی در مکتب عاشورا می‌یابد؛ مکتبی که در دل یک رویارویی بزرگ و سرنوشت‌ساز، عالی‌ترین ارزش‌های انسانی و الهی را به نمایش گذاشته است.

برخی از مهم‌ترین این مفاهیم عبارت‌اند از:

۱. صداقت، راستی و طهارت روح:

این بُعد قدسی و اخلاقی نهضت عاشورا، در آثار اندیشمندانی چون دکتر کریستوفر کلوهسی، پروفسور کریس هیوئر، کشیش فرانکو جولیان گلی و شماری از نویسندگان برجسته مسیحی جهان عرب، به‌روشنی جلوه‌گر است. آنان بیش از هر چیز، بر جنبه‌های اخلاقی و انسانی قیام امام حسین(ع) تمرکز کرده‌اند و این ویژگی را راز ماندگاری و جهان‌شمولی عاشورا می‌دانند.

برای نمونه، یکی از رخدادهایی که توجه ویژه این پژوهشگران را به خود جلب کرده، ماجرای حضور حضرت مسلم بن عقیل(ع) در خانه هانی بن عروه و خودداری ایشان از ترور پنهانی عبیدالله بن زیاد است. برخی از نویسندگان مسیحی در تحلیل این واقعه می‌نویسند: «مسلم خویشتن‌داری کرد؛ زیرا باور داشت برای دستیابی به هدفی مقدس، همچون استقرار حکومت امام حق، هرگز نمی‌توان از ابزارهای نامشروع، غیراخلاقی و ناجوانمردانه بهره گرفت.»

این نگاه، درسی بزرگ برای همه ماست؛ زیرا گاه دیده می‌شود برخی، به‌ویژه در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، چنین می‌پندارند که اهداف مشروع می‌تواند مقدمات نامشروع یا غیراخلاقی را توجیه کند، حال آنکه مکتب عاشورا دقیقاً نقطه مقابل این نگرش را به نمایش می‌گذارد و نشان می‌دهد که پاکی هدف، تنها با پاکی راه و شیوه تحقق آن معنا می‌یابد.

سال‌ها پیش، در همایشی علمی در کشور سریلانکا با موضوع «قلمروهای اخلاقی اسلام و بودیسم»، به مناسبت حضور گسترده پیروان جامعه اسماعیلی طیبی (بهره) و برگزاری آیین‌های عاشورایی آنان در خیابان‌های کلمبو به رهبری مرحوم سیدنا طاهر سیف‌الدین، همین واقعه تاریخی حضرت مسلم بن عقیل(ع) را در سخنرانی خود مطرح کردم و از منظر اخلاق اسلامی به تحلیل آن پرداختم.

پس از پایان سخنرانی، یکی از رهبران برجسته بودایی با شگفتی از جای برخاست و گفت: «این مسلم بن عقیل، یا شاگرد بودا بوده است یا استاد او!»

چنین بازخوردهایی به‌خوبی نشان می‌دهد که ارزش‌های اخلاقی نهفته در نهضت حسینی، محدود به یک دین، مذهب یا جغرافیا نیست، بلکه با وجدان اخلاقی انسان‌ها در هر فرهنگ و آیینی سخن می‌گوید. سراسر این نهضت گواه آن است که برای تحقق والاترین هدف الهی، یعنی هدایت انسان‌ها و پاسداری از حقیقت، هیچ‌گاه از گناه، ظلم، فریب یا بی‌اخلاقی بهره گرفته نشد. پیشوایان این مکتب، حتی در برابر سرسخت‌ترین دشمنان خود نیز از مرزهای اخلاق و عدالت عبور نکردند و همین ویژگی، عاشورا را به الگویی ماندگار و جهانی برای آزادگان تبدیل کرده است.

۲. الهیات رنج، صبر و شکیبایی:

مفهوم «رنج مقدس» و تحمل سختی‌ها در راه خدا، از مهم‌ترین نقاط تلاقی و پیوند میان الهیات اسلامی و مسیحی به شمار می‌آید. از همین رو، عاشوراپژوهان مسیحی از هر سه شاخه اصلی مسیحیت؛ یعنی کاتولیک، پروتستان و ارتدوکس، در آثار خود به شباهت‌های این دو سنت دینی توجه ویژه‌ای نشان داده‌اند. آنان واقعه کربلا را تجلی بی‌بدیل صبر، استقامت، شکیبایی و رنج‌پذیری مؤمنانه در راه حق دانسته و اوج این فضایل را در شخصیت والای حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، حضرت زینب کبری(س) و حضرت ابوالفضل العباس(ع) تفسیر و تبیین کرده‌اند. همین رویکرد، زمینه‌ای برای تعمیق آشنایی اندیشمندان و پیروان مسیحیت با معارف عاشورا و آموزه‌های مکتب اسلام فراهم ساخته است.

در الهیات مسیحی نیز تحمل رنج عادلانه در راه حقیقت و پیوند آن با اراده الهی، جایگاهی قدسی و بسیار والا دارد. از این منظر، بسیاری از متفکران مسیحی، حماسه عاشورا را عالی‌ترین تجلی تاریخی این حقیقت می‌دانند و حضرت سیدالشهدا(ع) را الهام‌بخش بزرگ ایستادگی، فداکاری، وفاداری به حقیقت و تسلیم آگاهانه در برابر مشیت الهی معرفی می‌کنند.

مطالعه آثار عاشوراپژوهان مسیحی نشان می‌دهد که بسیاری از آنان، با بیانی ادبی و لطیف، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم، پیروان حضرت عیسی(ع) را به تأسی از سیره امام حسین(ع) در مبارزه با ظلم، دفاع از عدالت، پاسداری از کرامت انسانی و ایستادگی در برابر ستم فرا می‌خوانند. این امر نشان می‌دهد که پیام عاشورا، فراتر از مرزهای دینی و مذهبی، به عنوان الگویی جهانی از ایمان، آزادگی و مقاومت اخلاقی، توانسته است با وجدان معنوی انسان معاصر ارتباط برقرار کند.

۳. عدالت و انصاف در برخورد با دشمن:

رفتار بی‌بدیل و سرشار از مروتِ امام حسین(ع) در مواجهه با سپاه تشنه‌کام حُرّ بن یزید ریاحی و سیراب کردن سپاهیان دشمن، حتی مرکب‌های آنان، شگفتی و تحسین عمیق پژوهشگران و نویسندگان غربی را برانگیخته است. این جلوه شکوهمند از رأفت، انصاف و کرامت انسانی در اوج کارزار، تصویری درخشان و بی‌نظیر از «اخلاق جنگ با دشمن» در مکتب اهل‌بیت(ع) به نمایش می‌گذارد. این مفاهیم، خود می‌تواند سوژه فیلم‌ها، رمان‌ها و دیگر آثار هنری جذاب برای تبیین مکتب اخلاقی و معنوی اهل‌بیت(ع) باشد.

اندیشمندان منصف جهان نیز این سلوک قدسی و انسانی را با وحشی‌گری‌های مدرن جبهه استکبار و رژیم صهیونیستی مقایسه می‌کنند؛ دنیایی که در آن، مدعیان حقوق بشر، بمب‌های چندتنی هدایت‌شونده را بر سر غیرنظامیان فرود می‌آورند و در نهایت بی‌رحمی، خانه‌های ساده رهبران را هدف حملات تروریستی قرار می‌دهند؛ همچون حمله ددمنشانه به بیت ساده رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای ـ قدس الله مضجعه ـ که به شهادت مظلومانه ایشان، اعضای خانواده و همراهانشان انجامید. تقابل میان این خوی وحشیانه مدرن با رفتار سیدالشهدا(ع)، که حتی در برابر دشمنِ صف‌آراسته و در آستانه نبرد، از بذل آب و مدارای انسانی دریغ نمی‌ورزد، تفاوت بنیادین دو جهان‌بینی مادی و الهی را آشکار می‌سازد.

علاوه بر این، برخورد بزرگ‌منشانه و کریمانه امام با حُرّ پس از توبه و بازگشت او، بدون کوچک‌ترین سرزنش، مجازات یا تحمیل تاوان، عالی‌ترین الگوی عفو، گذشت و بازسازی هویت انسانی است. دنیای امروز که در چنبره رفتارهای انتقام‌جویانه، کینه‌توزانه و سلطه‌گرانه سیاستمداران غربی و سران صهیونیسم گرفتار آمده است، بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی و تمسک به این منشور بی‌بدیلِ مدارا، عدالت و کرامت انسانی نیاز دارد. باید پیش از آنکه دیر شود، هنرمندان متعهد، ابعاد آشکار و پنهان این جنایت‌ها را در قالب گفتمانی و دیالوگی قابل فهم برای مخاطب غربی به تصویر بکشند.

۴. مفهوم شهادت و جهاد به‌عنوان اوج عشق و بندگی:

برخلاف تبلیغات فریبکارانه غربی که جهاد و شهادت را خشونت‌طلبی معرفی می‌کنند، اندیشمندانی چون جولیان گلی و کریس هیوئر تأکید می‌کنند که شهادت در کربلا، بالاترین تجلی عشق به خدا و توسعه عدالت است. آنان بر پارادوکسِ «پیروزی خون بر شمشیر» تمرکز کرده‌اند؛ اینکه چگونه شخصیتی در ظاهر شکست می‌خورد، اما با پذیرش شهادت مظلومانه و رعایت ارزش‌های اخلاقی، نظام سیاسی و اخلاقی باطل را برای همیشه محکوم و نابود می‌سازد.

پروفسور فرانکو جولیان گلی، عاشوراپژوه مسیحی، در کتاب خود با عنوان «جهاد، شهادت و عشق؛ مفاهیمی که به‌درستی فهمیده نشدند»، به دفاع از این مفاهیم و بسط آن‌ها پرداخته و درباره وهب کلبی در همراهی با امام حسین (ع)، و نیز مقایسه شهادت و رنج‌های حضرت امام حسین (ع) و حضرت یحیی (ع)، سخن گفته و تلاش کرده است این مفاهیم را تبیین کند.

وی در خصوص حضرت زینب (س) نیز از پارادوکس و تناقضِ این حقیقت سخن می‌گوید که چگونه زنی با روحیات زنانه و ضعف ظاهری، به پیام‌رسان کربلا تبدیل می‌شود، غلبه گفتمان بر شمشیر را رقم می‌زند و خود را از جنگ‌افزار بی‌نیاز می‌کند.

او در معرفی حضرت عباس (ع)، ایشان را مصداق پارادوکسیکالِ شکوه در عین مظلومیت و نماد اخلاق قهرمانی و شجاعت در مواجهه با تقدیرِ مرگ حتمی، فراتر از مذهب، با حفظ کرامت انسانی در مسیر تحقق عدالت و وفاداری مطلق و بی‌قید و شرط به امام خویش، با وجود دریافت امان‌نامه از سوی دشمن، معرفی کرده است.

بخش هفتم: نگاه جهان عرب و آیین‌های شرقی به عاشورا

وضعیت این پژوهش‌ها در جهان عرب و در میان پیروان آیین‌های شرقی (مانند هندو و بودا) چگونه است؟

در دنیای عرب، به دلیل زبان مشترک و نیز وقوع حادثه کربلا در عراق، این پیوندها بسیار عمیق‌تر است. جالب است بدانید بسیاری از نخستین مورخان واقعه کربلا از دانشمندان اهل‌سنت بوده‌اند؛ مانند طبری، ابن اثیر در «الکامل»، بلاذری در «انساب‌الاشراف»، ابن سعد در «الطبقات» و دینوری در «الاخبار الطوال». همچنین شاعران مسیحی عرب بسیاری در رثای امام حسین (ع) و در ستایش عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی ایشان دیوان‌هایی سروده‌اند که اگر نام سراینده را از آن‌ها بردارید، گمان می‌کنید سروده یک شیعه خالص است.

اخیراً یکی از دوستان دیپلمات، خوش‌قلم و فاضل، کتابی با عنوان ««هم‌باوران» را رونمایی کرده است. این کتاب دربردارنده باورها و خاطرات نویسنده در قالب مصاحبه، گزارش و دیدار با برخی از نویسندگان مسیحی عرب‌زبانِ دوستدار اهل‌بیت (ع) است. آنتوان بارا، میشل گعدی، جرج جرداق و خانم هلیانه عطاالله، شاعر سوری، از جمله شخصیت‌هایی هستند که در این کتاب معرفی شده‌اند. این اثر، در نوع خود، روایتی جذاب و خواندنی از این دلدادگی‌ها و همدلی‌ها ارائه می‌کند.

از نویسندگان برجسته مسیحی عرب می‌توان به این دو چهره برجسته اشاره کرد:

• دکتر میشِل کَعدی (تولد: ۱۹۴۴م)[1]:

 وی از دانشمندان برجسته مسیحی لبنان است که آثار ارزشمندی درباره امام حسین (ع)، امام سجاد (ع) و امام رضا (ع) به رشته تحریر درآورده است. کتاب ایشان درباره امام حسین (ع) اخیراً به زبان فارسی ترجمه و منتشر شده است. همچنین، بنا به درخواست بنیاد عاشورا، این اثر در حال ترجمه به زبان‌های انگلیسی و اسپانیایی است. دکتر کَعدی اکنون در سال‌های کهولت به سر می‌برد و یکی از آرزوهای بزرگ او، حضور و شرکت در راهپیمایی عظیم اربعین حسینی است.

• آنْتُوان بارا (زاده ۱۹۴۳م): [2]

 نویسنده و روزنامه‌نگار مسیحیِ سوری‌تبارِ ساکن کویت است که کتاب معروف «حسین در اندیشه مسیحیت» و نیز کتابی درباره حضرت زینب (س) را به رشته تحریر درآورده است. هر دو اثر ایشان به فارسی ترجمه شده و خود وی نیز بارها به دعوت ما به ایران و کربلا سفر کرده و به ایراد سخنرانی پرداخته است.

در دنیای هندوستان نیز محرم شاخص‌ترین نماد هویت اسلامی است. هندوها، بودایی‌ها و عزیزان اهل‌سنت برای نشان‌دادن هویت اسلامی خود در مراسم عزاداری شرکت می‌کنند و به آن تبرک می‌جویند. مشخصا دانشمند برجسته‌ای به نام «دهر میندرناتهه م (Dharmendra Nat کتابی شعری رادرباره اهل بیت و امام حسین  وعاشورا با عنوان ( پیغمبر اور ع کی بارگاه مین عقیدت کی پهول) نگاشتند ودارای مقالاتی درباره «عزاداری حضرت امام حسین؛ یک حرکت جهانی»  که ما آن را به درخواست خودش تجدید چاپ کردیم. اودر ملاقاتی که ۲۰ سال قبل در محل رایزنی ایران در دهلی باش داشتم می‌گفت: «من هندو برهمنِ حسینی هستم و از کودکی در میان عزادران  سینه‌زنی‌ها بزرگ شده‌ام.» میگفت هم مسلکان مذهبی برهمن خودرا برهمن حسینی میدانند میگفت ماحاجت هامون را منتظر میشیم محرم بیاد از امام حسین وعلی اصغر وحضرت عباس می گیریم  وخاطرات احساسات معنوی ودریافت های خودم را درقالب شعر ارایه کردم امثال ایشان در هند زیاد داریم که درمجالس عزاداری و همایش های علمی ارایه سخنرانی می کنند واقعا اگر کسی از دین این فرد اطلاع نداشته باشه ودیوان  شعر ایشان را که در باره امام حسین واهل بیت سروده نمیتونه تشخیص بده ایشون غیر مسلمانند

اقای پروفسور ‌ دهر میندرناتهه که در سن ۹۰ سالگی با او دیدار داشتم اخیرابه ایران هم آمد و با مقام معظم رهبری دیدار کردند واقعا عاشورا در هند فراتر از مرزهای مذهبی، در لایه‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی نفوذ کرده است وبایداعتراف کرد حسین  باب الله الواسعه است .

در دنیای هندوستان نیز محرم شاخص‌ترین نماد هویت اسلامی است. هندوها، بودایی‌ها و بسیاری از برادران اهل‌سنت برای ابراز ارادت و نشان‌دادن پیوند خود با فرهنگ عاشورا در مراسم عزاداری شرکت می‌کنند و به آن تبرک می‌جویند.

به‌طور مشخص، دانشمند برجسته هندی، «دهرمیندرناتهه شاستری» (Dharmendra Nath Shastri)، مجموعه‌ای از اشعار درباره اهل‌بیت (ع)، امام حسین (ع) و عاشورا با عنوان « پیغمبر اور ع کی بارگاه مین عقیدت کی پهول » نگاشته است. همچنین مقالاتی از جمله با عنوان «عزاداری حضرت امام حسین؛ یک حرکت جهانی» دارد که به درخواست خود ایشان، آن را تجدید چاپ کردیم.

در دیداری که حدود ۲۰ سال پیش در محل رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در دهلی با ایشان داشتم، می‌گفت: «من یک هندوِ برهمنِ حسینی هستم و از کودکی در میان عزاداران و سینه‌زنی‌ها بزرگ شده‌ام.» همچنین می‌گفت بسیاری از هم‌کیشان برهمن او نیز خود را «برهمن حسینی» می‌دانند و حاجت‌های خود را در ایام محرم از امام حسین (ع)، حضرت علی‌اصغر (ع) و حضرت عباس (ع) طلب می‌کنند. او خاطرات، احساسات معنوی و دریافت‌های روحی خود را در قالب شعر بیان کرده است.

امثال ایشان در هند کم نیستند؛ افرادی که در مجالس عزاداری و همایش‌های علمی به ایراد سخنرانی می‌پردازند. حقیقتاً اگر کسی از دین و آیین این افراد آگاه نباشد و تنها دیوان اشعارشان را درباره امام حسین (ع) و اهل‌بیت (ع) بخواند، به‌سختی می‌تواند تشخیص دهد که آنان مسلمان نیستند.

پروفسور ‌ دهر میندرناتهه که در سن ۹۰ سالگی با او دیدار داشتم اخیرابه ایران هم آمد و با مقام معظم رهبری دیدار کردند واقعا عاشورا در هند فراتر از مرزهای مذهبی، در لایه‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی نفوذ کرده است وبایداعتراف کرد امام حسین (ع)، «بابُ اللهِ الواسعه» است.

بخش هشتم: پروژه‌های هنری و رسانه‌ای؛ فیلم سینمایی امام حسین (ع)

بنیاد بین‌المللی عاشورا چه برنامه‌هایی برای استفاده از ابزار هنر و رسانه جهت انتقال این مفاهیم دارد؟

بدون شک هنر، رساترین، ماندگارترین و اثرگذارترین ابزار برای انتقال مفاهیم عمیق انسانی و دینی است؛ چنان‌که کشیش «جولیان گلی»، اندیشمند مسیحی، صراحتاً اذعان می‌کرد که آشنایی و دلدادگی‌اش به حماسه عاشورا، از مجرای تماشای هنر آیینی تعزیه شکل گرفته است. ما نیز در همین راستا، از بومی‌سازی هنر تعزیه در دانشگاه‌های غربی حمایت‌های جدی به عمل آورده‌ایم و هم‌اکنون گروه‌های نمایشی متعددی، تحت نظارت و هدایت بنیاد، این معارف عظیم را برای مخاطبان غیرمسلمان اجرا می‌کنند؛ هرچند معتقدیم هنوز تا رسیدن به نقطه ایده‌آل فاصله داریم.

اما کلان‌پروژه و اقدام راهبردی ما در حوزه رسانه، نگارش فیلم‌نامه و تولید یک اثر سینمایی و مستند بین‌المللی در تراز اول، برای معرفی ابعاد شخصیتی و قیام مصلحانه امام حسین (ع) به جوامع غیرمسلمان است. مبنای این اثر بر پایه ادبیات نوین بین‌المللی و با تکیه بر مفاهیم مشترک انسانی و فطری استوار است. خوشبختانه نویسندگان و سناریست‌های برجسته آثار فاخر و ماندگاری چون «مردان آنجلس» و «حضرت مریم (س)» با تمام توان پای کار این پروژه ایستاده‌اند و حضرت آیت‌الله اختری نیز با جدیت و حساسیت ویژه، مراحل پیشرفت آن را پیگیری می‌کنند.

نکته‌ای که به خاطر دارم، این است که چندین سال پیش، نویسنده فیلم‌نامه، که از روحانیون ولایی، باتجربه و صاحب‌نظر هستند، برایم نقل می‌کرد که فیلم‌نامه را به امام شهید ارائه کرده بود و معظم‌له نکات و دیدگاه‌های اصلاحی ارزشمند خود را به ایشان گوشزد کرده بودند. متأسفانه، با وجود همه این تمهیدات و تدابیر، این طرح به دلیل مشکلات مالی متوقف شده است.

بناست، اگر شرایط فراهم شود، در فرآیند تولید این اثر فاخر، از حضور و ظرفیت هنرمندان محبوب و مطرح کشورهای مختلف بهره گرفته شود. همچنین در بخش‌هایی از فیلم که نمایش چهره شخصیت‌های مقدس با چالش‌های فقهی روبه‌روست، از فناوری‌های نوین هوش مصنوعی استفاده شود تا چهره‌ها منتسب به شخص خاصی نباشد و قداست آن بزرگواران به‌طور کامل حفظ شود. زبان اصلی این اثر بین‌المللی نیز انگلیسی در نظر گرفته شده است تا بیشترین گستره مخاطبان جهانی را پوشش دهد.

از منظر اقتصادی نیز این طرح دارای توجیه کامل و سودآوری پایدار است؛ چراکه اگر تنها بخش کوچکی از زائران میلیونی حماسه عظیم اربعین حسینی، در بستر فضای مجازی و پلتفرم‌های بین‌المللی، با هزینه‌ای بسیار اندک به تماشای این فیلم بنشینند، تمام هزینه‌های کلان تولید آن در کوتاه‌ترین زمان ممکن بازخواهد گشت. از این‌رو، از تمامی سرمایه‌گذاران، خیرین فرهنگی و علاقه‌مندان به ساحت مقدس اهل‌بیت (ع) دعوت می‌کنم تا در این پروژه بزرگ و تمدن‌ساز هنری سهیم شوند.

هماهنگی‌های فراوانی در این زمینه انجام گرفته است و امیدواریم با فراهم شدن شرایط، این رخداد بزرگ فرهنگی و اثرگذار هرچه زودتر به مرحله اجرا و تولید برسد.

بخش نهم: خاطره دیدار با مقام معظم رهبری (ره)

جناب استاد، در خلال گفت‌وگو به برخی از تألیفات عاشورایی خود اشاره کردید. شنیده‌ایم در دیدارهایی که با مقام معظم رهبری داشته‌اید، آثار پژوهشی شما نیز مورد توجه و تفقد ایشان قرار گرفته است. اگر صلاح بدانید، خوشحال می‌شویم خاطره‌ای از آن دیدارها و نگاه و رهنمودهای معظم‌له درباره این آثار را برای مخاطبان افق حوزه بیان بفرمایید.

بله، بنده مکرر، در ایام جنگ تحمیلی که مقام معظم رهبری رضوان‌الله تعالی علیه، به دفعات به‌صورت رسمی و غیررسمی، در سمت ریاست‌جمهوری به کردستان تشریف می‌آوردند، در جمع پیشمرگان کرد، علما و روحانیون اهل‌سنت، بازدید از یگان‌های رزم و در جمع فرماندهان و رزمندگان، به‌صورت عمومی و خصوصی، خدمت ایشان رسیدم. خاطرات ویژه‌ای از برخوردهای ایشان با عزیزان اهل‌سنت، رزمندگان، فرماندهان و پیشمرگان کرد دارم که نقل آن‌ها مجال و حال خود را می‌طلبد.

اما در سال‌های بعد، که دغدغه پژوهش‌های تطبیقی و معرفی چهره ناب اهل‌بیت (ع) از منظر منابع برادران اهل‌سنت را داشتم، در همین راستا، در سالی که مزین به نام مبارک امام علی (ع) بود، توفیق یافتم کتاب «تولای علی (ع) در ادب و فرهنگ شعرا و عرفای اهل‌سنت» را با همکاری یکی از شاعران اهل‌سنتِ محب اهل‌بیت (ع) به رشته تحریر درآورم.

همچنین در سالی که به نام نامی امام حسین (ع) نام‌گذاری شده بود، مجموعه دوجلدی «قیام امام حسین (ع) در منابع اهل‌سنت» را تألیف کردیم.

ویژگی شاخص این اثر آن بود که منابع تاریخی اهل‌سنت (عامه)، به‌جز کتاب‌هایی مانند تاریخ طبری و الکامل، کمتر در دسترس علاقه‌مندان قرار داشت. هرچند تاریخ امام حسین (ع) در قالب سری مجلداتی منتشر شده بود، اما به دلیل ترجمه نه‌چندان روان و محدود بودن دسترسی، کمتر کسی یک دوره کامل از این مجموعه را در اختیار داشت.

ازاین‌رو، برای دسترسی آسان‌تر، با روان‌سازی ترجمه این متون و در کنار آن، ترجمه سایر منابع تاریخی اهل‌سنت که پیش از آن سابقه ترجمه نداشتند ـ مانند انساب‌الاشراف، طبقات ابن‌سعد، اخبارالطوال دینوری و... ـ به گردآوری، تبویب و تنظیم مطالب پرداخته شد.

همچنین مقدمه‌ای بر این مجموعه افزوده شد که روشن‌کننده تناقضات و احیاناً تکمیل‌کننده حلقه‌های مفقوده تاریخی درباره یک دوره از زندگی امام حسین (ع) به روایت منابع اهل‌سنت باشد.

این مجموعه برای نخستین‌بار به زبان فارسی، بدون دخل و تصرف در متون و حتی در ترجمه آن‌ها، با استناد به همان منابع، در دو جلد با عنوان «قیام امام حسین (ع) در منابع اهل‌سنت» منتشر و در اختیار علاقه‌مندان در ایران، افغانستان و تاجیکستان قرار گرفت.

به‌سرعت آثار این اقدام در خطبه‌های نماز جمعه و سخنرانی‌های برادران اهل‌سنت آشکار شد. مهم‌ترین دلیل این تأثیرگذاری، گردآوری متون پراکنده در یک عنوان و در قالب دو جلد بود که با فراهم شدن دسترسی آسان، استفاده‌کنندگان توانستند از آن بهره ببرند. همچنین اهدای این مجموعه به ائمه جمعه، علما و کتابخانه‌های مناطق مرزی، در این زمینه تأثیرگذار بود.

پس از آن، کتاب‌هایی با این عنوان و شاید حتی کامل‌تر از کاری که بنده با محدودیت وقت و امکانات تدوین کرده بودم، توسط افراد حقیقی و حقوقی تألیف شد؛ اما اغلب، به دلیل افزوده شدن تحلیل‌ها و برداشت‌های شخصی، کمتر مورد توجه و استفاده قرار گرفت.

به هر حال، اشتغالات و کسالت، توفیق تجدیدنظر و چاپ مجدد این اثر را فراهم نکرد. با این همه، این کتاب قریب به دو دهه قبل، اثری بی‌رقیب و تأثیرگذار بود.

به‌ویژه آنکه شهرت خانوادگی بنده (درویشی) در کنار عنوان کتاب، شرایطی را فراهم آورده بود که برخی از عزیزان اهل‌سنت ایران و حتی افغانستان، هنگام تماس برای تهیه کتاب، تصور می‌کردند بنده از روحانیون صوفی اهل‌سنت هستم؛ ازاین‌رو، ضمن تشکر، درباره طریقت و مذهب بنده نیز سؤال می‌کردند.

جالب‌تر آنکه، چون در دوران خدمت در کردستان، در میان دوستان اهل‌سنت، با بخشی از شهرت طلبگی‌ام، یعنی «اشرفی»، شناخته شده بودم، این تصور برای برخی از آنان تقویت شده بود. از برخی رفقای عزیز و روحانیون محترم اهل‌سنت می‌شنیدم که می‌گفتند:

«یکی از دراویش طریقتی اهل‌سنت کتابی درباره امام حسین (ع) از منابع معتبر اهل‌سنت چاپ کرده است که خطبه خواندن و سخنرانی درباره امام حسین (ع) را برای ما آسان کرده است».

وقتی نیز در جمع صاحبان آثار و برگزارکنندگان سال امام حسین (ع)، خدمت امام شهید شرفیاب شدیم، عنوان کتاب و شهرت حقیر توجه ایشان را جلب کرد. معظم‌له درباره وجه تسمیه نام خانوادگی بنده و نیز طریقت‌های صوفی منتسب به اهل‌سنت سؤال فرمودند که عرض کردم بنده طلبه‌ای شیعه هستم. ایشان نیز با تبسم، از تألیف این مجموعه اظهار خرسندی فرمودند و مورد تشویق قرار دادند.

پس از آن، چندین نفر از فیلم‌نامه‌نویسان مطرح و صاحب‌اثر درباره قیام امام حسین (ع)، به توصیه ایشان، از جمله برای نگارش فیلم‌نامه امام حسین (ع) و موارد مشابه، برای مشاوره به بنده مراجعه کردند.

در نگارش کتاب «مسند احمد بن اسحاق اشعری قمی» که مربوط به شیخ‌القمیین بود، نیز در جمع معدود اعضای کمیته علمی کنگره بزرگداشت این شخصیت بزرگ، خدمت آن رهبر شهید رسیدیم. ایشان از میان مجموعه آثار کنگره، کتاب «مسند احمد بن اسحاق اشعری قمی» را در دست گرفتند، تورق فرمودند و با ابراز رضایت فراوان، تعابیر و مراحم ویژه‌ای داشتند که در پیام صوتی ـ تصویری ایشان به کنگره نیز منعکس گردید.

نقل به مضمون فرمودند:

«این کتاب بسیار ارزشمند است و به ما کمک می‌کند تا با عصر میلاد موعود (عج)، دوران ائمه ابن‌الرضا (ع)، عصر غیبت صغری و کبری و احادیث مروی از جناب احمد بن اسحاق آشنا شویم».

حضرات آیات عظام صافی گلپایگانی رضوان‌الله تعالی علیه، سبحانی (دامت برکاته)، فاضل (ایدالله) و بزرگان دیگر نیز مراحم و عنایاتی نسبت به این مسند داشتند که در گزارش کنگره و فضای مجازی منعکس شده است.

به هر ترتیب، رضایت حضرت آقا و مراجع معظم، موجب دلگرمی و تحمل ناهمواری‌های مسیر اقدامات متفاوت شد و تاکنون افتان‌وخیزان در مسیر امام حسین (ع) پایداری کرده‌ام.

چند سالی است که در مسیر معرفی قیام امام حسین (ع) به غیرمسلمانان فعالیت دارم و اکنون نیز با جنابعالی درباره «تجربه سیر تطور عاشوراپژوهی نویسندگان مسیحی و غیرمسلمانان در دنیا» گفت‌وگو می‌کنم.

در همین راستا و با توجه به افق‌های جدیدی که در عرصه عاشوراپژوهی غیرمسلمانان در سال‌های اخیر گشوده شده است، طرح تشرف اندیشمندان غیرمسلمان عاشوراپژوه به محضر رهبر معظم انقلاب سلام‌الله علیه مطرح و در جریان بود و روزشماری می‌کردیم که به‌زودی در ملاقات ایشان، از رهنمودهای راهگشا و دعای خیر ایشان بهره بگیریم؛ تا جایی که به برخی از نویسندگان مسیحی نیز وعده ملاقات داده بودم و آنان نیز بی‌صبرانه پیگیر این دیدار بودند.

اما متأسفانه با ضایعه جبران‌ناپذیر شهادت آن نادره دوران، از دعای خیرشان محروم ماندیم.

امیدواریم به‌زودی و با پیروزی جبهه مقاومت و ایران عزیز بر آمریکا و اسرائیل، از دعای خلف صالح ایشان، مقام معظم رهبری، حضرت آیت‌الله حاج سید مجتبی حسینی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)، و نیز رهنمودهای راهگشا و حمایت‌های معظم‌له، برای ادامه این مسیر تمدن‌ساز و تحقق مورد انتظار رهبر شهید بهره‌مند شویم.

بخش دهم: چشم‌انداز آینده و سخن پایانی

به‌عنوان سؤال آخر، چشم‌انداز این حرکت را چگونه می‌بینید و چه آثاری در دست ترجمه دارید؟

بنده، به عنوان خادم کوچک این آستان، به معنای حقیقی کلمه و با تمام وجود، به فرموده اعجازآمیز، وحیانی و فراتاریخی پیامبر اعظم (ص) که فرمودند: «حُسَیْنٌ مِنِّی وَأَنَا مِنْ حُسَیْنٍ»، ایمان شهودی آورده‌ام. این حدیث شریف که از روایات متواتر و مورد اتفاق فریقین (شیعه و اهل‌سنت) است، حقیقتی زنده را فریاد می‌زند. معتقدم بخش دوم این روایت، یعنی «وَأَنَا مِنْ حُسَیْنٍ»، امروز بیش از هر زمان دیگری در پهنه گیتی تجلی یافته است؛ بدین معنا که بقای حقیقت اسلام ناب محمدی و معرفی اصیل آن به پیروان سایر ادیان و مکاتب بزرگ جهان، از جمله مسیحیت، بودیسم، هندوئیسم و آیین جین، همگی از مسیر نورانی اباعبدالله الحسین (ع) و دروازه تمدن‌ساز اربعین می‌گذرد. اربعین امروز، گفتمانی فرادینی، انسان‌ساز و تمدن‌ساز است که به لطف الهی توانسته‌ایم طنین معرفتی آن را تا قلب واتیکان به گوش نخبگان و رهبران جهان برسانیم.

شگفتی این پدیده به اندازه‌ای است که وقتی عظمت اربعین و ساختار کاملاً مردمی، خودجوش و تبرعی آن را برای وزیر ادیان واتیکان تشریح می‌کردم، آثار حیرت و شگفتی در چهره و کلام او کاملاً نمایان بود. این شگفتی منحصر به ایشان نیست. برای نمونه، یکی از نویسندگان و اندیشمندان مسیحی هلندی در مقاله‌ای با شگفتی نوشته بود:

«برای من، به عنوان یک انسان غربی، اصلاً قابل فهم و تحلیل عقلانی نیست که چگونه جمعیتی بالغ بر ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر، در یک بازه زمانی کوتاه، در شهری کوچک گرد هم می‌آیند، اسکان می‌یابند و به بهترین شکل ممکن پذیرایی می‌شوند. من حتی از منظر زیرساختی و زیست‌محیطی نیز نمی‌توانم درک کنم که مدیریت پسماند این جمعیت عظیم چگونه انجام می‌شود؛ گویی زمین کربلا دهان می‌گشاید، ناملایمات را در خود فرو می‌برد و در مقابل، سخاوتمندانه همه مواهب و نعمت‌های خود را به زائران هدیه می‌دهد. وگرنه با کدام فرمول مادی می‌توان این حجم از آب، غذا و خدمات رایگان را توجیه کرد؟». این‌ها تنها نمونه‌هایی از نگاه‌های شگفت‌زده، منصفانه و حقیقت‌جویانه نخبگان جهان نسبت به معجزه اربعین است.

امروز ما از مرحله نظریه‌پردازی عبور کرده و وارد مرحله عمل شده‌ایم. در حال حاضر، افزون بر آثار ارزشمندی که با همکاری «جامعه‌المصطفی العالمیه» و «بنیاد بین‌المللی عاشورا» در شمارگان محدود منتشر شده‌اند و برای گسترش توزیع فیزیکی و دیجیتال آن‌ها برنامه‌ریزی کرده‌ایم، حدود پنج تا هشت عنوان کتاب ارزشمند دیگر از نویسندگان غیرمسلمان، اعم از مسیحی، هندو و بودایی، که روایت‌هایی منصفانه، عمیق و مثبت از نهضت عاشورا ارائه کرده‌اند، در دست ترجمه و آماده‌سازی قرار دارد.

در این مسیر، شایسته است از تلاش دخترم، سرکار مهندس «زهرا درویشی»، نیز یاد کنم. ترجمه اولیه و صوتی برخی از این آثار را ایشان با دقت و حوصله انجام دادند و کتاب‌ها را به‌صورت صوتی برای بنده ترجمه کردند تا بتوانم شخصاً و به‌طور مستقیم از غنای علمی و محتوایی آن‌ها آگاهی یابم. پس از اطمینان از ارزش پژوهشی آثار، ترجمه نهایی به تیم‌های حرفه‌ای سپرده شد و در پایان، مفاهیم و اصطلاحات تخصصی زیر نظر بنده بازبینی علمی و ویرایش گردید تا از هرگونه انحراف مفهومی یا بازتولید روایت‌های نادرست و تحریف‌شده‌ای که متأسفانه در برخی منابع غربی درباره تشیع وجود دارد، پیشگیری شود.

ما امروز بستر و زیرساخت این حرکت بزرگ را فراهم کرده‌ایم؛ اکنون نوبت آن است که اشخاص باانگیزه، نخبگان، و نهادهای حقیقی و حقوقی علمی، همچون «دانشگاه مجمع جهانی اهل‌بیت (ع)»، «دانشگاه باقرالعلوم (ع)»، «جامعه‌المصطفی العالمیه» و «حوزه‌های علمیه»، به میدان بیایند و نقش‌آفرینی کنند.

در همین راستا، امیدواریم با استمرار حمایت‌های مخلصانه و مسئولانه معاونت محترم بین‌الملل جامعه‌المصطفی، به‌ویژه جناب حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر قنبری، نماینده محترم ریاست جامعه‌المصطفی در هیئت‌مدیره بنیاد بین‌المللی عاشورا، و نیز جناب آقای دکتر کوهساری، معاون محترم بین‌الملل مدیریت حوزه‌های علمیه، که در همایش اخیر عراق نیز همراه و یاور ما بودند، بتوانیم دوره‌ها و کارگاه‌های مشترک مهارت‌آموزی تعزیه را در مسیر بومی‌سازی و تصحیح نسخ آن، به‌عنوان یکی از مؤثرترین شیوه‌های تبیین و گسترش معارف عاشورا در غرب و دیگر کشورهای جهان، برگزار کنیم. همچنین در نظر داریم دوره‌های آموزشیِ مهارت‌افزایی و ارتقای بنیه علمی خطبا، مادحان، مدیران مراکز حسینی، مواکب و هیئت‌ها را در عرصه بین‌الملل آغاز کنیم.

همچنین، بر اساس تفاهم‌نامه‌های منعقدشده با جامعه‌المصطفی العالمیه و برخی دیگر از مراکز علمی مرتبط، امیدواریم با مساعد شدن شرایط امنیتی کشور، عاشوراپژوهان برجسته غیرمسلمانی را که پیش‌تر از آنان نام بردم، در قالب فرصت‌های مطالعاتی به ایران دعوت کنیم تا ضمن آشنایی عمیق‌تر با مکتب اهل‌بیت (ع)، زمینه ارتقای بنیه معرفتی آنان و شکل‌گیری پژوهش‌های مشترک علمی فراهم شود.

بی‌تردید، معرفی حضرت سیدالشهدا (ع) به‌عنوان مصلح کل به جهان غیرمسلمان، در حقیقت مقدمه و کلیدواژه معرفی منجی موعود است و این اقدامات علمی، فرهنگی و بین‌المللی، گامی عملی و زمینه‌ساز برای ظهور مصلح کل و منجی بشریت، حضرت بقیةالله الأعظم (ارواحنا فداه)، خواهد بود.

در پایان، از تلاش‌های هوشمندانه، مسئولانه و دغدغه‌مندانه دست‌اندرکاران که با نگاهی راهبردی به انعکاس دستاوردهای علمی، بین‌المللی و تمدنی حوزه‌های علمیه می‌پردازند، صمیمانه سپاسگزاری می‌کنم و برای همه آنان از خداوند متعال توفیق روزافزون مسئلت دارم.

ما هم از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید و از توضیحات بسیار ارزشمند و جذاب شما بی‌نهایت سپاسگزاریم. موفق و مؤید باشید.

پی‌نوشت‌ها: