به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ منوچهر متکی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی ایران، افغانستان را یکی از مهمترین بازارهای صادراتی این کشور دانسته و گفته است حجم تجارت سالانه تهران و کابل از سه میلیارد دلار فراتر رفته است.
متکی این سخنان را در جریان بازدید اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس ایران از گذرگاه مرزی دوغارون در استان خراسان رضوی مطرح کرد؛ گذرگاهی که در سوی افغانستان به بندر اسلامقلعه در استان هرات متصل میشود.
او افغانستان را «دومین مقصد صادراتی کالاهای غیرنفتی ایران» خواند و گفت تمایل بازرگانان افغانستان برای سرمایهگذاری در ایران طی سالهای اخیر افزایش یافته است.
اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس ایران در این سفر، از طرحهای منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی دوغارون، دستگاه ایکسری کامیونی و بخشهای مختلف گذرگاه بازدید کرده و با رانندگان ایرانی و افغانستانی گفتوگو کردند. ایرنا این گزارش را روز اول مرداد ۱۴۰۵ منتشر کرده است.
آمار تجارت دو کشور چه میگوید؟
بر اساس آماری که به نقل از وزارت صنعت و تجارت طالبان منتشر شده است، ارزش تجارت افغانستان و ایران در سال ۲۰۲۵ میلادی به حدود سه میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار رسید.
از این رقم، سه میلیارد و ۴۵۴ میلیون دلار به واردات افغانستان از ایران اختصاص داشت و ارزش صادرات افغانستان به ایران تنها ۵۳ میلیون دلار بود. بر این اساس، بیش از ۹۸ درصد ارزش تجارت دو کشور مربوط به کالاهایی بوده است که از ایران وارد افغانستان شدهاند.
در سال ۲۰۲۴ نیز حجم تجارت دو کشور سه میلیارد و ۱۹۷ میلیون دلار اعلام شده بود که در مقایسه با سال ۲۰۲۳ حدود ۸۴ درصد افزایش را نشان میداد.
در آن سال، افغانستان بیش از سه میلیارد و ۱۴۳ میلیون دلار کالا از ایران وارد کرد، در حالی که صادرات این کشور به ایران تنها ۵۴ میلیون دلار بود. مقایسه این ارقام نشان میدهد حجم تجارت در سال ۲۰۲۵ نیز حدود ۱۰ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته، اما نابرابری شدید میان صادرات دو کشور همچنان ادامه داشته است.
کالاهای عمده صادراتی ایران به افغانستان شامل مواد غذایی، فرآوردههای نفتی، گاز، آهن و فولاد، سیمان، مواد پتروشیمی، دارو، مواد شوینده، محصولات بهداشتی، لوازم برقی، کاشی و سرامیک، فرش، کود شیمیایی و شماری از محصولات کشاورزی است.
در مقابل، افغانستان بیشتر محصولاتی مانند پنبه، کنجد، میوه خشک، سنگهای معدنی، شمش سرب، گیاهان دارویی، حبوبات، دانههای روغنی و برخی محصولات کشاورزی را به ایران صادر میکند.
ابهام در رتبه افغانستان میان بازارهای صادراتی ایران
هرچند متکی افغانستان را دومین مقصد صادرات غیرنفتی ایران معرفی کرده است، آمارهای عمومی گمرک ایران تصویر متفاوتی ارائه میکنند.
بر اساس گزارش تجارت خارجی چهار ماه نخست سال ۱۴۰۴، عراق، امارات متحده عربی، ترکیه و سپس افغانستان در فهرست مقاصد اصلی صادرات غیرنفتی ایران قرار داشتند. در آمار سال ۲۰۲۴ نیز افغانستان پنجمین مقصد بزرگ صادراتی ایران معرفی شده بود.
از این رو، جایگاه دقیق افغانستان ممکن است بر اساس دوره زمانی، نوع کالا، حذف یا محاسبه فرآوردههای نفتی و شیوه تفکیک صادرات مستقیم و ترانزیت متفاوت باشد.
با این حال، آمارها بهروشنی نشان میدهند که افغانستان یکی از مهمترین بازارهای منطقهای برای تولیدکنندگان ایرانی و از معدود شرکای تجاری ایران با تراز تجاری بسیار مثبت است.
دوغارون؛ مسیر اصلی تجارت ایران و افغانستان
گذرگاه دوغارون مهمترین مسیر زمینی تجارت میان ایران و افغانستان به شمار میرود. مقامهای ایرانی میگویند حدود ۶۰ درصد کالاهای صادراتی ایران به افغانستان از این گذرگاه عبور میکند.
مدیرکل گمرک دوغارون پیشتر حجم تعاملات اقتصادی انجامشده از طریق این گذرگاه را سالانه حدود سه میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار اعلام کرده بود.
او گفته بود مصالح ساختمانی، فرآوردههای نفتی و پتروشیمی، میوه، ترهبار و مواد غذایی از مهمترین کالاهایی هستند که از طریق دوغارون به افغانستان صادر میشوند.
با این حال، باید میان «تجارت مستقیم دو کشور» و «ارزش کالاهای عبوری از دوغارون» تفاوت قائل شد؛ زیرا بخشی از کالاهای بازرگانان افغانستان از بندرعباس، بندرلنگه و دیگر مبادی وارد ایران شده و سپس بهصورت ترانزیتی از دوغارون وارد افغانستان میشود.
بنابراین، رقم سه میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار اعلامشده برای دوغارون ممکن است علاوه بر صادرات ایران، بخشی از ترانزیت کالاهای کشورهای دیگر به افغانستان را نیز در بر بگیرد.
تردد روزانه بیش از ۱۲۰۰ کامیون
حسین جمشیدی، فرماندار تایباد، گفته است روزانه بیش از یک هزار و ۲۰۰ کامیون ایرانی و خارجی از دو سوی مرز دوغارون و اسلامقلعه رفتوآمد میکنند.
بر اساس آمارهای پیشین گمرک، بیش از چهار هزار راننده، مسافر، بازرگان و کارمند اداری و خدماتی روزانه در محدوده این گذرگاه حضور دارند و سالانه بیش از یک میلیون مسافر بهصورت قانونی از مرز دوغارون و اسلامقلعه عبور میکنند.
مقامهای محلی ایران میگویند کمبود زیرساختها در سمت افغانستان، توقف طولانی کامیونها، کندی تخلیه و بارگیری و محدودیت امکانات مرزی، گاهی روند صادرات و ترانزیت را مختل میکند.
ازدحام کامیونها در دو سوی مرز، علاوه بر افزایش هزینه حملونقل، میتواند موجب فساد کالاهای خوراکی و کشاورزی، افزایش مصرف سوخت و طولانی شدن زمان تحویل محمولهها شود.
منطقه آزاد دوغارون و برنامه جذب سرمایه
منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی دوغارون در مساحتی حدود هشت هزار و ۷۰۰ هکتار ایجاد شده است. قانون تأسیس این منطقه در شهریور ۱۴۰۲ در مجلس ایران تصویب و در مهر همان سال برای اجرا ابلاغ شد.
مسئولان این منطقه گفتهاند در نخستین سال آغاز فعالیت رسمی آن، بیش از ۲۰۰ هزار میلیارد ریال طرح اقتصادی از سوی سرمایهگذاران ایرانی و خارجی پیشنهاد شده است.
قرار است این منطقه در حوزههایی مانند بستهبندی و فرآوری کالا، انبارداری، حملونقل، صادرات مجدد، صنایع تبدیلی و ارائه خدمات به بازرگانان ایرانی و افغانستانی فعالیت کند.
مهدی طغیانی، نایبرئیس کمیسیون اقتصادی مجلس ایران، گفته است مواد اولیه و کالاهای واردشده از افغانستان میتوانند پس از فرآوری در منطقه آزاد دوغارون، دوباره به افغانستان یا دیگر بازارهای منطقه صادر شوند.
تحقق این برنامه میتواند تجارت دو کشور را از فروش ساده کالا فراتر برده و به سمت سرمایهگذاری مشترک و ایجاد زنجیرههای تولیدی حرکت دهد.
رشد دهبرابری حملونقل ریلی
در کنار مسیر جادهای دوغارون، خط آهن خواف ـ هرات نیز در حال تبدیل شدن به یکی از مسیرهای مهم تجارت دو کشور است.
در سال ۱۴۰۲ تنها ۱۱ هزار و ۵۰۰ تن کالا از این مسیر منتقل شده بود. این رقم در سال ۱۴۰۳ به حدود ۶۰ هزار تن رسید و در ده ماه نخست سال ۱۴۰۴، مجموع صادرات و ترانزیت کالا از مرز ریلی خواف ـ هرات از نیم میلیون تن گذشت.
این میزان در مقایسه با سال قبل، رشدی نزدیک به ده برابر را نشان میدهد. سیمان، آهنآلات، کاشی، سوخت، مواد غذایی و مواد شیمیایی از مهمترین کالاهای منتقلشده از این مسیر بودهاند.
شرکت راهآهن ایران پیشبینی کرده است که با تکمیل زیرساختها و بهرهبرداری از ایستگاه رباطپریان در نزدیکی شهر هرات، میزان حمل بار در سال ۱۴۰۵ به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن برسد.
توسعه راهآهن میتواند بخشی از فشار کامیونها بر دوغارون را کاهش دهد و هزینه انتقال کالاهای حجیم مانند سیمان، آهن، سوخت و مواد معدنی را پایین بیاورد.
تجارت گسترده، اما بهشدت نابرابر
افزایش تجارت با ایران دسترسی افغانستان به مواد غذایی، سوخت، دارو، مصالح ساختمانی و کالاهای مصرفی را آسانتر کرده است، اما ترکیب کنونی مبادلات نشان میدهد که رابطه تجاری دو کشور بهشدت به نفع ایران است.
در سال ۲۰۲۵، افغانستان در برابر بیش از سه میلیارد و ۴۵۴ میلیون دلار واردات از ایران، تنها ۵۳ میلیون دلار کالا به این کشور صادر کرد.
این عدم توازن نشان میدهد که توسعه پایدار تجارت نیازمند افزایش ظرفیت تولید و صادرات افغانستان، ایجاد مراکز فرآوری محصولات کشاورزی و معدنی، رعایت استانداردهای صادراتی و فراهم شدن امکان دسترسی تولیدکنندگان افغانستانی به بازار ایران است.
بدون افزایش صادرات افغانستان، رشد تجارت میتواند وابستگی بازار این کشور به کالاهای ایرانی را بیشتر کرده و خروج ارز از افغانستان را افزایش دهد.
هدفگذاری تجارت ۱۰ میلیارد دلاری
مقامهای اقتصادی دو کشور طی سالهای اخیر بارها از برنامه افزایش تجارت سخن گفتهاند. وزارت صنعت و تجارت طالبان و مقامهای ایرانی، رسیدن تجارت دوجانبه به پنج میلیارد دلار در کوتاهمدت و ۱۰ میلیارد دلار در سالهای آینده را بهعنوان هدف مطرح کردهاند.
رسیدن به چنین رقمی به توسعه زیرساختهای دوغارون و اسلامقلعه، تکمیل خط آهن خواف ـ هرات، کاهش توقف کامیونها، ایجاد سازوکارهای مالی، هماهنگی گمرکی و افزایش صادرات افغانستان نیاز دارد.
در شرایط کنونی، دوغارون نهتنها مهمترین دروازه تجارت ایران و افغانستان، بلکه یکی از مسیرهای اصلی دسترسی افغانستان به بنادر جنوبی ایران و آبهای آزاد است.
با این حال، تبدیل شدن این گذرگاه به یک کریدور منطقهای مؤثر، به سرمایهگذاری همزمان در دو سوی مرز و حل مشکلات زیرساختی، گمرکی و حملونقلی وابسته است.
.....................
پایان پیام/
نظر شما