به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ گزارش تازه روزنامه پاکستانی «دان» نشان میدهد تجارت ترانزیتی افغانستان از مسیر بنادر و گذرگاههای پاکستان در سال مالی ۲۰۲۶ با یکی از شدیدترین افتهای ثبتشده در سالهای اخیر روبهرو شده است.
براساس این گزارش، تنها ۱۱ هزار و ۵۹۲ کانتینر به ارزش ۳۶۷ میلیون دلار در سال مالی جاری از مسیر پاکستان به مقصد افغانستان جابهجا شده است؛ در حالی که پیش از بازگشت طالبان به قدرت، حجم این تجارت به حدود ۸۹ هزار کانتینر با ارزشی نزدیک به پنج میلیارد دلار میرسید.
دادههای منتشرشده نشان میدهد ترانزیت افغانستان از خاک پاکستان پس از بازگشت طالبان در سال مالی ۲۰۲۳ برای مدتی افزایش یافت و به ۱۰۲ هزار و ۸۸۶ کانتینر به ارزش ۶.۷ میلیارد دلار رسید؛ اما این روند پایدار نماند. شمار کانتینرها در سال مالی ۲۰۲۴ به ۵۴ هزار و ۱۱۴ دستگاه و در سال مالی ۲۰۲۵ به ۴۲ هزار و ۹۵۹ دستگاه به ارزش ۱.۳۶ میلیارد دلار کاهش یافت.
بستهشدن مرزها؛ عامل تشدیدکننده، نه آغاز بحران
پاکستان در اکتبر ۲۰۲۵ گذرگاههای اصلی مرزی خود با افغانستان را بهدلیل آنچه نگرانیهای امنیتی عنوان کرد، بست. این اقدام جریان تجارت دوجانبه و ترانزیت کالا را تقریباً متوقف کرد و هزاران کانتینر را در بنادر و مسیرهای پاکستان سرگردان ساخت.
با این حال، آمارهای تجاری نشان میدهد روند کاهش ترانزیت افغانستان از مسیر پاکستان، پیش از بستهشدن مرزها آغاز شده بود. حجم تجارت از ۶.۷ میلیارد دلار در سال مالی ۲۰۲۳ به حدود ۲.۴ میلیارد دلار در سال مالی ۲۰۲۴ و سپس به اندکی بیش از یک میلیارد دلار در سال مالی ۲۰۲۵ کاهش یافته بود.
این روند، این ارزیابی را تقویت میکند که بستهشدن مرز، عامل اصلی آغاز کاهش تجارت نبوده، بلکه افتی را که از قبل شکل گرفته بود، تشدید کرده است.
تغییر مسیر تجارت به سوی ایران و آسیای مرکزی
تحلیلگران اقتصادی معتقدند حکومت طالبان پیش از تشدید محدودیتهای پاکستان، سیاست کاهش وابستگی به بنادر کراچی و مسیرهای ترانزیتی این کشور را در پیش گرفته بود.
در همین چارچوب، افغانستان استفاده از مسیرهای ایران، بهویژه بندرعباس و چابهار، و همچنین راههای تجاری متصل به ازبکستان، ترکمنستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی را گسترش داده است. روزنامه دان نیز گزارش داده که این تغییر مسیر، بخشی از یک سیاست تدریجی برای کاهش وابستگی اقتصادی کابل به پاکستان بوده است.
براساس دادههای مورد استناد دان از گزارش نظارت اقتصادی افغانستان، واردات این کشور در سال مالی ۲۰۲۵ با ۱۵ درصد افزایش به ۱۳.۲ میلیارد دلار رسیده است. ایران با سهم ۳۱.۳ درصدی بزرگترین منبع کالاهای وارداتی افغانستان بوده و مسیرهای مستقیم و ترانزیتی ایران در مجموع ۴۸.۶ درصد از واردات افغانستان را پوشش دادهاند.
این آمار نشان میدهد ایران در سالهای اخیر نهتنها به یکی از مهمترین تأمینکنندگان کالا برای افغانستان تبدیل شده، بلکه نقش آن در ترانزیت کالاهای وارداتی نیز بهطور قابل توجهی افزایش یافته است.
سقوط ترانزیت صادراتی افغانستان
کاهش تجارت تنها به واردات افغانستان محدود نمانده است. آنچه در آمارهای پاکستان «ترانزیت معکوس» خوانده میشود، یعنی انتقال صادرات افغانستان به هند و دیگر بازارها از طریق گذرگاه واگه و بندر کراچی، نیز با افتی شدید مواجه شده است.
ارزش این بخش از تجارت از ۴۵۴ میلیون دلار در سال مالی ۲۰۲۵ به تنها هفت میلیون دلار در سال مالی ۲۰۲۶ رسیده است. این کاهش، یکی از مسیرهای سنتی صادرات محصولات افغانستان به هند و بازارهای فرامنطقهای را تقریباً متوقف کرده است.
پیش از این، محصولات کشاورزی، میوه خشک، زغالسنگ و شماری از کالاهای تولیدی افغانستان از طریق پاکستان به هند و دیگر کشورها صادر میشد. محدودشدن این مسیر میتواند به کاهش درآمد صادرکنندگان، افت درآمدهای گمرکی و از دست رفتن بخشی از بازارهای سنتی افغانستان منجر شود.
هزاران کانتینر در بنادر پاکستان متوقف شد
در پی بستهشدن مرز، هزاران کانتینر متعلق به تاجران افغان در بنادر و مسیرهای ترانزیتی پاکستان متوقف شد. گزارشهای منتشرشده در ژانویه ۲۰۲۶ از سرگردانی بیش از ۶۵۰۰ کانتینر در بندر کراچی حکایت داشت و اتاق مشترک تجارت پاکستان و افغانستان نیز شمار مجموع کانتینرهای متوقفشده در مسیرها را بیش از ۱۰ هزار دستگاه اعلام کرده بود.
دولت پاکستان در ادامه اجازه داد بخشی از این محمولهها به کشورهای مبدأ بازگردانده یا از مسیرهای دیگر، از جمله بنادر ایران، دوباره صادر شوند. بازرگانان افغان هشدار دادهاند که بازگرداندن محمولهها به مبدأ یا انتقال آنها به بندرعباس، هزینههای تازهای مانند کرایه حمل، هزینه توقف در بندر، انبارداری و بیمه را به آنان تحمیل میکند.
زیان بازرگانان دو طرف
اتاق مشترک تجارت و صنایع پاکستان و افغانستان اعلام کرده است که محدودیتها و توقف تجارت در هشت ماه گذشته، زیانهای سنگینی به تجار دو کشور وارد کرده است.
برآورد این نهاد نشان میدهد صادرکنندگان پاکستانی حدود ۲۲۵ میلیون دلار، فعالان ترانزیت پاکستان نزدیک به ۱۰۶ میلیون دلار و صادرکنندگان افغانستان حدود ۵۳۳ میلیون دلار زیان دیدهاند. همچنین زیان ناشی از توقف صادرات افغانستان به هند از مسیر پاکستان نزدیک به ۲۰۰ میلیون دلار برآورد شده است. این ارقام برآوردهای یک نهاد تجاری است و هنوز از سوی یک مرجع مستقل حسابرسی نشده است.
براساس همین گزارش، برخی کانتینرهای متوقفشده روزانه با حدود ۱۲۰ دلار جریمه و هزینه توقف مواجه بودهاند؛ هزینهای که در نهایت میتواند به قیمت نهایی کالاهای وارداتی افزوده شود.
افزایش هزینه کالاهای اساسی
بانک جهانی هشدار داده است که بستهماندن گذرگاههای مهم پاکستان، در کنار تنشهای منطقهای و افزایش هزینه حملونقل، تجارت خارجی افغانستان را آسیبپذیرتر کرده است.
افغانستان کشوری محصور در خشکی و بهشدت وابسته به واردات است. انتقال کالا از مسیرهای طولانیتر، هرچند وابستگی سیاسی و اقتصادی به پاکستان را کاهش میدهد، هزینه حملونقل و زمان رسیدن کالا را افزایش میدهد. این مسئله میتواند بر قیمت مواد غذایی، دارو، سوخت و مواد اولیه تولید اثر بگذارد.
تاجران از افزایش هزینه واردات برنج، روغن نباتی و محصولات دارویی خبر دادهاند. با این حال، میزان دقیق اثر این تغییر مسیر بر قیمت مصرفکننده به نوع کالا، هزینه حمل و وضعیت بازار داخلی بستگی دارد و درباره همه اقلام یکسان نیست.
کاهش فرصتهای شغلی در دو سوی مرز
افت ترانزیت بر اشتغال نیز اثر گذاشته است. رانندگان کامیون، کارگران بارگیری، کارکنان انبارها، شرکتهای حملونقل، کارگزاران گمرکی و کسبوکارهای کوچک مستقر در اطراف گذرگاههای مرزی از گروههایی هستند که مستقیماً از کاهش تجارت آسیب میبینند.
دان گزارش داده است که کاهش فعالیتهای تجاری، به از بین رفتن یا محدودشدن هزاران فرصت شغلی در دو سوی مرز انجامیده و درآمد خانوادههایی را که به تجارت فرامرزی وابستهاند، کاهش داده است.
این پیامدها در مناطق شرقی و جنوبی افغانستان شدیدتر است؛ مناطقی که بخش بزرگی از تجارت محلی، حملونقل و تأمین کالاهای روزمره آنها به مسیرهای پاکستان وابسته بوده است.
کاهش نفوذ پاکستان، افزایش هزینه برای افغانستان
تغییر مسیر تجارت به سوی ایران و آسیای مرکزی، در بلندمدت میتواند قدرت چانهزنی افغانستان را افزایش دهد و وابستگی این کشور به یک مسیر ترانزیتی را کاهش دهد. با این حال، دادههای موجود نشان میدهد این تغییر تاکنون بدون هزینه نبوده است.
افغانستان از یک سو توانسته سهم پاکستان را در تأمین و ترانزیت کالا کاهش دهد؛ اما از سوی دیگر، با افزایش هزینه حملونقل، محدودشدن دسترسی صادرکنندگان به هند، افت درآمد گمرکی و فشار بر قیمت کالاها روبهرو شده است. بانک جهانی نیز موقعیت خارجی افغانستان را شکننده توصیف کرده و از گسترش کسری تجاری در نتیجه رشد واردات و ضعف صادرات خبر داده است.
در نتیجه، سقوط تجارت ترانزیتی از مسیر پاکستان را نمیتوان صرفاً یک کاهش آماری دانست. این تحول نشاندهنده تغییر مهم در جغرافیای اقتصادی افغانستان است؛ تغییری که نفوذ سنتی پاکستان را محدود کرده، جایگاه ایران و آسیای مرکزی را تقویت کرده و همزمان هزینههای تازهای را بر تاجران و مصرفکنندگان افغانستان تحمیل کرده است.
......................
پایان پیام/
نظر شما